Ангилал

Сайтын талаар ярилцъя Уншигчдын санал бодол

Монголын нууц товчоог сартуул аялгаар бичжээ-2Уншсан1,643

“Гэгэ-бэр” энэ үгийг Ц.Дамдинсүрэн …цагаан шар хүн, гэрийн өрх тотгоор гийгүүлэн орж ирээд миний хэвлийг илэхэд түүний гэрэл, миний хэвлийд шингэх бүлгээ гэжээ. Энэ нь тийм ч оновчтой үг хэллэг болж чадаагүй байна.

Өмнөхийг энд дарж уншина уу.

Тайлбар-63 “Сагулжу” энэ үгийн утгыг сартуулууд өнөөдөр ч хадгалан хэрэглэсээр байгаа билээ. Жишээлбэл: тараг исэж савнаасаа дээш халихыг сагах гэдгийн адилаар жирийн байдлаас илүү хөөрүү зантай хүнийг сагуун тэр гэж нэрлэх, мөн жижиг хүүхэд догдолсон сэтгэлээ барьж чадахгүй байгаа тохиолдолд чи битгий сагаад бай гэх, бусдын сэтгэлийг ихэд хөөрүүлж дэврээхийг сагуулах гэх зэрэг үг яриандаа оруулан ярилцдаг. Энэ утгаар бодоход Алун-гуа таван хүүхдийнхээ сэтгэлийг дэврээж сэргээсэн гэсэн санаагаар сагуулж гэдэг үгийг хэрэглэсэн байна. Орчин үед рок, поп хөгжмийн хамтлаг дуучид хүмүүсийн сэтгэлийг гижигдсэн үг хэллэг хэрэглэн хашгичиж буй нь үзэгч залуучуудын сэтгэлийг сагааж, хөгжөөн дэмжигчид онцын юм болоогүй байхад зориуд хашгичиж байгаа нь сагаж буйн илэрхийлэл юм.

Тайлбар-69 “Гэгэ-бэр” энэ үгийг Ц.Дамдинсүрэн …цагаан шар хүн, гэрийн өрх тотгоор гийгүүлэн орж ирээд миний хэвлийг илэхэд түүний гэрэл, миний хэвлийд шингэх бүлгээ гэжээ. Энэ нь тийм ч оновчтой үг хэллэг болж чадаагүй байна. Учир гэвэл “цагаан шар” гэдэг үгийг жинхэнэ монгол хүн “цайвар шар”, “улбар шар”, “шаргал” гэх буюу эдгээрийг бүрэн төлөөлөх цонхир гэсэн бол домогшсон хий үзэгдлийн хүний дүрийг гаргахад илүү зохицохын зэрэгцээ монгол хэлний үгийн сангийн баялгийг харуулах байжээ. Мөн “гэрийн өрх тотгоор” гэдэг үг ч бүр буруу юм. Монгол хэлний өрх гэдэг нь гэрийн тоононы бүтээлэг тул түүгээр орж, гарах боломжгүй тул, 69-р тайлбараас үзэхэд зарим судлаачид өрхний завсар зайгаар орж, гардаг мэтээр бичдэг байна. Үнэндээ өрхөөр бус, тооноор орж, гарах боломж хий үзэгдлийн хүнд байж болох юм. Эртний монголчууд эсгий үүдтэй байсан учир модон хаалга хэрэглэдэг өнөөгийн хүний сэтгэлгээгээр тотгоор гарах, орох ямар ч боломжгүй тул …тотгоор орж ирээд… гэж бичих нь илэрхий буруу юм. Үүнийг академич Д.Цэрэнсодном “сонгомол эх”-дээ …гэрийн өрх, тотгын зайгаар…гэж зайгаар гэдэг үг оруулах төдий алдааг ерөнхийдээ давтсан байна.

 

Харин эрдэмтэн Ш.Гаадамба өөрийн хийсэн тайлбартаа хятад эхээс галигалсан “гэгэ-бэр” гэдэг үгийг зөв гэж үзсэн боловч ”гэгэ” /бүдэг гэрэл/+”бэр” гэсэн бүтэцтэй “гэгээгээр”…”кэкэ-бэр” гэж галиглавал “кэкэ” гэгч эртний монгол хэлэнд “эх” гэсэн үг байж болох боловч өрх тотгын эх /ээж/ биш харин “кэки-бэр” гэж галгилахыг ташаарсан байх гэж үзжээ. Монгол хэлэнд үгэн дээр дагавар залгаж шинэ утгатай үг үүсгэдгийг бид бүхэн мэдэх билээ.

Жишээлбэл: цуулах-цуулбар унь, шагайх-шагайвар /шоронгийн хоригдлын хаалганд гаргасан нүх, хашир тарвага сахихад зориулагдсан хаалтанд гаргасан нүх зэрэг олон үг байж болно/, төлөх-оюутны төлбөр, хуулах-хуулбар зураг, цоолох-цоолбор, үг-өгүүлбэр зэрэг олон үгийг дурьдаж болно. Сартуулууд нууц хүүхэд гэдгийг нуувар хүүхэд, тусгай юм ажиглаж байхад зориулсан нүхийг шагайвар зэрэг олон үг хэрэглэдгээс үзэхэд эртний монголчууд “гэгэ-бэр” гэдэг үг нь “гэгээ” гэдэг үгэн дээр “бэр” гэсэн дагавар нэмж “кэгэбэр-гэгээбэр” /тооно/ гэж гэгээ ордог гэсэн утгатай тусгай үгийг амьдрал дээр хэрэглэж байснаа бичсэн нь өнөөгийн биднийг будилуулж байгаа бололтой.

Мөн сартуулууд үгийн эхэнд орсон “х”, “г” үсгүүдийг “к”, “гк” шиг дууддаг нь хөдөө орон нутагт хэвээр шахам байгаагийн жишээ: хөх-көх-гөх, хөвх-көвх, хөгшин-гөгшин-көхшин зэрэг олон үг дурьдаж болно. Ер нь баруун аймгийн монголчууд сартуулууд лугаа “х” үсгийг одоо ч “г” үсгийг “к” үсгээр дуудаж ярилцдаг хэвээрээ байгаа билээ. Үүнээс үзэхэд “Нууц товчоо”-ны 21-р зүйлд …гэрийн өрх тотгоор гийгүүлэн орж ирээд… гэдгийг “Нууц товчоо”-ны сонгомол эхэд …гэрийн өрх, тотгын зайгаар…  гэж бичсэн нь ард түмний үг хэллэгтэй огт авцалдахгүй байна. Иймд ард түмний яриа хэллэгийг баримтлавал энэ өгүүлбэр нь …шөнө бүр цонхир хүн тооноор /гэгээбэрээр/ орж ирээд… гэвэл илүү оновчтой утга төгөлдөр баймаар санагдана.

Тайлбар-74 “Суйугар” /соёгор-суягар/ -сартуулууд энэ үгийг галигт буулгасан бараг тэр чигээр нь ярьж, хэлэлцдэг. Тухайлбал суягар охин, суягар хүү гэвэл балчир наснаас арай том, насанд хүрээгүй, өсгөлүүн, нарийхан өндөр хүүхдийг голцуу өхөөрдөх аясаар сунагар, урт гэсэн утгаар суялзах, суялзана гэвэл гунхах гэдэгтэй ойролцоо утгыг агуулж, өөнтөглөх маягаар суягар, зарим нарийхан хүнийг суян тэр гэж хочлох ч явдал бий. Үүнээс үзэхэд Алун-гуа суягар /суйугар/ таван хүүхэддээ захиас үг хэллээ гэсэн санаа байгууштай, гэтэл хэлсэн үгтэй нь холбогдуулж суягар үг гэсэн санаагаар тайлбарласан нь нэг л үнэмшил багатай юм. Хэрэв зайлшгүй хэлсэн үгтэй нь холбогдох ёстой гэвээс сунжруу урт сургаал айлдсан гэх санааг илэрхийлэх биз ээ!

Тайлбар-78 “Оруг-шингхула” ер нь монголчууд малын зүс, тэр дундаа адууны зүсийг маш олон янзаар нэрлэдгийг анхаарч “Оруг” гэдэг үгийг тайлбарлах нь зүйтэй санагдана. Орчин үеийн хэлэнд ориг саарал морь гэвэл гүн саарал буюу бор саарал морийг хэлнэ. Монголчууд хөхөвтөр өнгө орсон цагаан зүсмийн адууг тод цагаан бус гэсэн утгаар бор гэж зүслэн ярилцдаг. Сартуулууд үгэнд “шинг” дагавар залгаж тиймэрхүү гэсэн санааг илэрхийлсэн үг хэллэг хэрэглэдэг. Жишээлбэл: бүрэн хуршаагүй, хурших хандлагатай мах гэдгийг  хуршмал+шинг+хуршинг мах, хуршинг тос гэнэ. Үүн лугаа лаг+шинг+лагшинг шавар, өгөр+шинг+өгөршинг мод, даавуу гэвэл өгөрших маягтай гэж ойлгогдоно. Үүнээс дүгнэн үзэхэд “шинг” нь “оруг” гэдэг үгийг сулруулсан утгаар “оригшингуй”  боровтор саарал гэсэн санааг гаргаснаар “оруг-шингхула” гэдэг нь “ориг төрхийн хул” буюу “хул саарал морь”-ийг хэлсэн байна. Ц.Дамдинсүрэн “Нууц товчоо”-ны 24-р зүйлд …годил сүүлт ориг шонхор морио унаж… гэж бичсэний годил сүүлт гэдэг үг нь голцуу саарал, буурал моринд байдаг үзүүр лүүгээ маш нарийхан, шингэн, шодон сүүлийг хэлнэ. Иймээс “оруг-шингхула” гэдэг үг нь өнөөгийнхөөр бол шодон сүүлт буурал буюу хул саарал зүсмийн морийг хэлж буйг давхар баталжээ.

Тайлбар-104 “Думда кэгэли тай эмэ” энд “томун”, “бүдүгүн” гэдэг үгнүүдийн тайлбар дээр нэлээн эргэлзэн будилсан янзтай тайлбаруудыг хийснээс үзэхэд “том” гэдэг үгийг сартуулууд “бүдүүн” гэсэн үгээр орлуулан хэлэлцдэг билээ. Иймээс жирэмслээд нэлээн удсан хүнийг хүүхэд нь томорсон гэсэн утгаар бүдүүн гэсэн үг оруулсан бололтой. Харин жирэмсэн гэж бичүүштэй атал “кэгэли тай” гэсэн нь хүнийг бус малыг хээлтэй гэж хэлэх ёстой гэж үзэн ихэд эргэлзсэн байна. Энэ нь монголчууд хүүхэд олсон эмэгтэйг зэрэг дэв, баян, хоосноор нь ялгаварлан олон янзаар нэрлэдгийг үгэнд тайлбар хийхдээ санагалзах хэрэгтэй юм. Жишээлбэл: ноёны хатан буюу чинээлэг хүний эхнэрийг ахайтан хөл хүнд, жирийн хүний эхнэрийг жирэмсэн, давхар биетэй гэх зэрэг олон янзаар нэрлэх бөгөөд харин сартуулууд тэдний эхнэр шартай гэж ярилцах явдал бий. “Нууц товчоо”-ны 38-р зүйлд гарч буй Бодончартай уулзсан тэр эмэгтэйг олзны боол хэмээн үл тоож, дорд үзэн мал лугаа “кэгэли тай” /хээлтэй/ гэж бичсэн нь эмэгтэй хүнийг дээрд үздэг социалист нийгэмд өсч боожин өтөл насандаа очсон монголын эрдэмтдэд, дээдэс-доодос, баян-хоосны ялгаагаар харьцдаг өнгөт нийгмийн үзэл хачирхалтай санагдсан байж болох  юм.

Тайлбар-119 “Аданха урианхадай” энэ хоёр үг урианхай аймгийн “аданха” овгийн нэр юм. Сартуулуудын дунд байдаг “адаган” гэдэг овог нь “атаган” /эцэг/ гэсэн утгаар монголчуудын дунд өргөн хэрэглэгдсээр байгаа билээ. Мөн сартуулуудын дунд “урианхан” овог ч байдгийн тодорхой жишээ гэвэл буриад-монголын нэрт эрдэмтэн Дорж Банзаров нь сартуул урианхан овогтон болно.

Тайлбар-145 “Агаригуд буйиругуд татар” энэ үгийн тайлбарыг овог, аймгийн нэр бус газрын нэртэй холбон сархиагтай газар буюу Буйр нуур орчмоор нутагладаг татар гэсэн нь ихэд ташаа ухаарал юм. Учир гэвэл одоогийн монгол улс, буриад монгол, өвөр монгол гурвын хилэлдэг уулзвар нутаг орчмоор эртнээс оршин тогтнож байсан одоогийн барга ястны өвөг дээдэс баргудыг “байиркуй”, “баркуй”, “баргу”, “барга” гэж хувирсан нэр юм. Энэ үгийн утга нь байна, байсан гэсэн үгнээс үүдэлтэй бөгөөд эртний түрэг улсын үеийн гэрэлт хөшөөн дээр нэр нь товойтол үлдсэн баатарлаг, дайчин тэмцэлтэй монгол үндэстний өвгийн нэг баргыг 13-р зуунд татар аймгийн бүрэлдэхүүнд оруулан “буйиругуд татар-баракуй татар” гэж нэрлэн түүхэнд үлдсэн нь энэ билээ. Энэ барга ястны нэр “Монголын нууц товчоо”-ны 8-р зүйлд алдарт Алун-гуагийн эхийг …Баргужин гуа бол хол газрын Баргужин түхүмийн эзэн Баргудай мэргэний охин бүлгөө-гэж гардаг нь одоогийн барга ястны өвөг дээдсийг хэлж буй.

Тайлбар-158 Өгэлүн “үжин”-гэдгийг хятадын фу-жень /гэргий/ бус балар цагийн овгийн толгойлогч том биет гэсэн утгаар тайлбарлажээ. Сартуулууд нас бие гүйцсэн хүн, малыг болон өндөр албан тушаалтай хүнийг мөн бүдүүн /уг тайлбарт буй бодан-пүдин/ гэж нэрлэдэг нь хэмжилт зүйн нарийн, бүдүүн /толстой-fat/ гэдгийн “бүдүүн” бус нас бие гүйцсэн буюу бүрэн бүтэн гэсэн санааг гаргаж буй юм. Нийт монголчуудын хамгийн их, хамгийн том гэсэн санаагаар хэлдэг “агуу” хэмээх үгтэй сартуулуудын энэ бүдүүн /том/ гэдэг үг утга дүйж, эртний монголчууд эм хүйстэй хүнийг заахдаа “жин” гэдэг дагавар залгадгийг “Нууц товчоо”-д буй монгол+жин-Монголжин, баргу+жин-Баргужин гэж хатадын нэрэлдэг лугаа икү+жин-Икүжин, агу+жин-Агужин, экү+жин-Экүжин гэж нэрлэн дууддаг байсны “ужин”, “үжин” гэсэн орхицуудыг олон монгол аймаг өөр өөрийнхөө үг хэллэгээр дууддаг нь тухайн үеийн хятадуудтай ойр харьцаатай байсан Зүрчид, Кидан зэрэг монгол угсаатнуудын үг хэллэгтэй дөт ойлголцдогоос Өэлүн “үжин” гэдэг үг зарим хүмүүст хятад үг мэт ойлгогдожболох юм. Угтаа энэ цол маягийн Өэлүн үжин хэмээх монгол нэр бурханчилсан ойлгоцоор дарь эхтэй, төрийн хэллэгээр олон түмний эх, төр улсын хатан ээж, өнөөгийнхөөр бол тэргүүн хатагтай өргөмжлөлтэй утга дүйнэ.

Тайлбар-161 “Наруйитчу” /налажу/-монголчууд дэлхийн бөмбөрцгийн төв рүү чанх байрлалтай байснаа хажуу тийш хэлтийх байрлал руу шилжихийг налах гэж хэлдэг нь түших гэдэг үгийн нэг хувилбар юм. Монголчууд гэрэл гялсхийн, дуу тас хийж аянга буулаа гэх мэтчилэн маш хурдан болоод өнгөрсөн үйлийг хэлдгийн адил сартуулууд “налсхийн” гэж ярьдаг нь бүрэн налж, түшээгүй, налах хандлагыг маш хурдан гаргасныг хэлдэг. Үүнтэй жишвээс мэргэдийн их Чилэдү хайрт эхнэрээ бусдын хүчинд автан, алдахын өмнө морины давхиан дунд Өэлүн рүү налсхийн цамцыг маш хурдан авчээ гэсэн санаа юм.

Тайлбар-162 “Чигус” /чухас/-энэ үгийг “чихул” /давч/, “чихулдаху” /давчдах/ гэсэн үгтэй хутган тайлбарласан нь буруу юм. Ц.Дамдинсүрэн “Монголын нууц товчоо”-ны 55-р зүйлд …Чилэдү, хурдан ухаа морины гуяыг ташуурдаж, яаран Онон мөрөн өөд дутаав гэж бичсэн нь сартуулуудын маш хурдан давхиж холдохыг “жуухайх” гэж ярилцдагтай утга дүйж байна. Тиймээс энэ “чихус” гэдэг үг нь давчдах, цухалдах гэсэн үг бус их Чилэдү амь зулбан жуухайн талийсныг /зугатаасныг/ хэлжээ.
Тайлбар-163 “дэргэгэжү” /зэрэгцэн/-“дэргэ” гэдэг үгийг “жэргэ” зэрэгцэх гэсэн утгаар гүтгэн тайлбарласан нь буруу байна. Сартуулууд жигдхэн хурдан давхихыг “дэргэх, дэргүүлэх” гэж хэлдгийг энэ өгүүлбэрт ашигласан нь үйл явдлын явцтай яг утга таарч байна.

Тайлбар-181 “хон-хэрийэд-ай” /хон хэрээд-ай/-гэдэг үгийн талаар эрдэмтэн судлаачид олон янзын утга санаа илэрхийлэн бичдэгээс Ц.Дамдинсүрэн “хонггирад-ай” гэж кирилл үсгээр буулгасан нь зөв боловч чухам үгийн утгыг бүрэн тайлаагүйгээс маргаантай хэвээр байгаа билээ. Энэ үгийг сартуулууд хэрхэн хэлэлцэж, ярилцдагийг тайлахыг оролдоё. Сартуул аялгаар “г” үсгийг “гк”, “гг”, “гх” гэж сонсогдохоор хэлэлцдэгийг уул үгийг тайлахад анхаарах нь зүйтэй болов уу гэж санана. 1950-д оны дунд үеэр нэгэн зун манай нутагт маш олон тооны цагаан саарал шувуу ирж, гэрийн гадуур хүртэл гүйлдэн зуссаныг хөгшид “цагаан хэрээ” буюу “хун хэрээ” гэж нэрлэж байсныг би ааваасаа
-яагаад хун хэрээ гэж байгаа юм бэ? гэхэд аав:
-цагаан өнгөтэй болохоор хун, сэг зэм иддэг болохоор нь хэрээ гэж тайлбарласан хоёр үг хавсарч “хун хэрээ” гэж нэг утга санааг гаргасан тусгай үг бүтсэний “о”, “у” хоёр үсгийг хуучин монголоор бичсэнийг нутгийн аялгаар өөр өөрөөр дууддагаас зарим газар “хун” гэдгийг “хон” гэж хэлдэгчлэн “хун хэрээд” гэдгийг “хон хэрээд” гэж хэлснээр эзгүй хээр сэг зэмээр хооллон, хүнээс байнга дайжин, чоно бараадан амьдардаг хар хэрээний төрлийн тас хар шувуутай андууран ойлгох явдал газар авсан байдаг. 1979 онд Буйр нуур орчмын нутгаар явж байхад маш олон тоогоор сүрэглэн нуурын зах, хээр газрыг өчүүхэн хонхойлгон 2-6 тооны өндөг гаргаж зөнд нь орхидог малиг шувуу хун хэрээг орчин үеийн хэллэгээр цахлай /хун хэрээ-хон хэрээ/ гэж нэрлэдэг нь эртний “хонггирад” аймаг, овгийн нэр бололтой.

Тайлбар-182 “Худа” /худ/ энэ үгийг монгол үндэстэн, угсаатан бүгд харь элэгтэн буюу өөр овог, аймгийн хүмүүс бэр буулгаснаар ураг төрөл мэт дотно харьцаатай болсныг худ /худа/ гэж нэгэн утгаар хэрэглэн ойлголцдог байх юм. Сартуулууд хар элгийн хоёр хүн төрсөн ах дүүс мэт ойр дотно харьцаатай болсныг “ходий” гэж хэлдэг нь энэ үгийн үндэс гэж үзүүштэй санагдана. Эртний монголчууд хоёр өөр овгийн хэн нэгэн худ ургийн холбоо тогтоосон болбоос тэд өөрсдийгээ худ гэж үздэгийн адилаар хонград Дай цэцэн, хиад Есүгэй баатрыг худ хэмээн дуудсан нь эртний ёс заншлын үлгэрийг үзүүлжээ.

Тайлбар-267 “Хаблан мэт” /хавлан мэт/ гэсэн “Нууц товчоо”-ны 78-р зүйлд гарч буй энэ үгийг Ц.Дамдинсүрэн …хаданд довтлох харцага шонхор мэт… гадны эрдэмтдийн түрэг үг хэллэгийг ашиглан “каплан” /барс, ирвэс/ гэсэн утгатай үгийг үндэслэн “каблан” гэсэн үгийг ирвэс гэж тайлбарласныг үгүйсгэн Ш.Гаадамба …хаблан гэгч нохой хэлбэрийн том араатны нэг тул бар, ирвэсийн /мийн/ язгуурт огт холбогдолгүй гэдгийг хэлэх хэрэгтэй гэжээ. Чухамдаа энэ хоёр эрдэмтэн оноогүй гүтгэсэн тайлбар хийжээ гэж хэлж болох байна. Учир гэвэл бартаа ихтэй хад асганд аргал, янгирыг даган, авлаж амьдардаг барын төрлийн амьтан ирвэсийг хав лугаа бага, жаахан биетэй бар гэсэн утгаар “хавлан” /хаблан/ гэж уран зохиолын хэллэгээр бичсэн бололтой. Ер нь зарим монгол үгийг эртний язгуур нэгт түрэг гэх үгтэй утгыг дүйн тайлбарлахад буруутгах шалтаггүй баймаар санагдана.

Тайлбар-289 “Найитагдан” гэдэг үгийг атаархагдан гэж ойлгосон нь ихэд буруу юм. Сартуулууд согтуу хүн хэлсэн үгээ олон дахин давтаад салахгүй байхыг модны нойтон мөчрийг найтаг гэж хэлдэг лугаа адилтган найтаглаад салахгүй байна гэж ярьдаг. Иймд тайчууд бяцхан Тэмүүжинээс найтаглаад салахгүй байсныг “атаархан” гэж тэс өөрөөр буруу тайлбарласан байна.

Тайлбар-315 “Оруг жол нугу-д-ача” /орог зол нугаас/ энэ тайлбарын “жол” гэдэг үгийн утгыг ухаж ойлгохгүйгээсээ болоод эрдэмтэд ихэд будилдаг бололтой. Гэтэл сартуулууд балчирдана, хүчин мөхөсдөнө, багадана гэсэн утгаар жолдоно, жол эр /оюуны болон биеийн чадавхи сул эр/, жоолхон хүү /бүр жижиг хүүхэд/, жоохон хөрөнгө /бага хөрөнгө/ гэж ярилцдаг. Иймээс “оруг жол нугу-д-ача”-/жижиг орог нугад/ гэж ойлгох нь илүү үнэнд ойртоно гэдгийг сартуулуудын өнөө ч жол гэдэг үг хэрэглэсээр байгаа нь энэ үгийн утгыг тайлахад давхар батлагаа болох биз ээ!

Тайлбар-318 “өрмүгэ” /өрмөг/ гэдэг үгийг гадаад, дотоодын эрдэмтэд “ноосон цамц”, “эсгий нөмрөг”, ”хөх ноосон цамцтай”, “бүдүүн нэхмэл хүрэм”, “бор ноосон пальто”, “бор өрмөг” гэж тайлбарласныг Ш.Гаадамба “өрмөг” гэдэг нь гар ноосон нэхмэл мэтээр ташаа тайлбарлажээ. Гэтэл сартуулууд олс буюу өвсөн ургамлаар сүлжсэн даавууг өрмөг /таар/ гэж нэрлэдэг. Зарим эрдэмтэн, судлаачид эртний сартуул /сартваахи/ нарын баячууд болон ихэс дээдэс зориулалтаар хийсэн цагаан торгон, эгэл жирийн ардууд өрмөгөн алчуураар толгойгоо боох буюу өрмөгөн дээл өмсдөг байсан тухай дурьдсан байдаг. Энэ толгой боох зориулалттай алчуурыг “сари алчуур” /саари алчуур/ гэж нэрлэж байсныг өнөө үед энэтхэгчүүд уламжлан саари алчуур хэрэглэсээр байгаа билээ.

Дэлхийн 2-р дайны уршгаар бөс бараа ховордож, 1950-д оны эхээр хүүхэд, хөгшид өрмөг хувцас өмсөж байсны жишгэр би ч бор өрмөгөн тэрлэг өмсөж байлаа.

Тайлбар-331 “кэжий-э буй-у” /хэдүй хол вэ/-“кэжий-э” гэдэг үгийг “Нууц товчоо”-ны 100 дугаар зүйлд мэргидүүд Хуагчин эмгэнээс Тэмүжиний гэрийг хир хол байгааг асуусан мэт тайлбар үнэмшихэд учир дутагдалтай, мэргидүүдэд гэр нь бус Тэмүжин хэрэгтэй тул Тэмүжинг хаа байгааг асуухад Хуагчин эмгэн уул кэжий-э /хэжсэн/ гэж хариулсан бололтой. Сартуулууд уулын оройг ирмэгдэж явахыг уул кэжих /хэжих/ гэж өнөө ч хөөрөлдөж байдгаас үзэхэд Тэмүжин нар Бурхан халдун уулыг хэжиж зугтсан гэж ойлгогдож байна.

Тайлбар-340 “булжабасу” /булзвал/-энэ үгийг сартуулууд замаас буюу байрлалаас ялигүй зайлсхийхийг булжих /булжибасу/ гэнэ. Жишээлбэл: булчин булжих, тэр биднээс булжсан гэх мэтээр ярилцана.

Тайлбар-342 “Одуйид” /Одойд/-энэ үгийг Ц.Дамдинсүрэн зэрэг эрдэмтэд “Удуйид” мэргид гэж тайлбарласан атал зарим хүмүүс одой /жижиг, тагжгар/ гэсэн үг мэтээр ойлгож тайлбарласан нь буруу юм. Энэ үгийн үнэн тайлбарыг сартуул аялга болон үгийн сангаас тайлж болох байна. Сартуулууд дотно харьцаат өөр овог аймгийн хүнийг ходий /ходойид/ мөн зарим үгийн эхэнд орсон “х” үсгийг орхин хэлж, бичдэгийг анзаарваас “х+удуйид” худуйид буюу худагуйид гэж худ ургийн холбоотой эрэгтэй хүнийг одоо ч буриад монголчууд худагуй гэж нэрлэсэн хэвээр байна. Иймээс энэ худуйид мэргид нь бусад монгол аймгуудтай нөхөрлөж ч чаддаг, худ ургийн өргөн холбоог ч тогтоож байснаас авсан нэр гэж үзэж болох юм.

Тайлбар-343 “Хубас мэргид” /Увас мэргид/-энэ үгийг Увас мэргид гэж ойлгож бичиж ирснийг “Хувас” гэж галигласан нь ихэд зөв боловч өнгө зүсмийн ухаа өнгийг хэлсэн мэт тайлбарласан нь буруу гэлтэй. Мөн түрэг хэлнээс улбаалан өчүүхэн жижиг, цөөн гэсэн үг мэт тайлбар ч буруу юм. Харин “Хувас” гэдэг бүгд мэргид бус хагас, хугас нь мэргид овог аймгийн хүмүүс байснаас хугас мэргид гэсэн утгатай үг бололтой.

Тайлбар-344 “Дайир үсүн” /Дайр усун/-энэ үгийг тун зөв галигласан боловч цайвар үстэй хүнийг хэлсэн мэт тайлбарласан нь буруу юм. Мэргидүүд өвс, ус жигдэрсэн Сэлэнгэ мөрний сав газар буюу Буйр нуур зэрэг мал адгуулахад тохиромжтой газраар нутаглаж, ялангуяа ашиг шим сайт сартуул хонь, адуу малтай байсныг “Нууц товчоо”-д олонтаа дурьдсан нь бий. Иймээс мэргидүүд малын сүү, шимийг дээд зэргээр ашиглаж, бог мал саадгаас дайртсан хувцастай хүн цөөнгүйгээс “дайир үсүн” гэдэг нэр авчээ гэж болно. Монголчууд нимгэн салстлаг бүрхүүл тогтохыг дайртах буюу дайр гэнэ. Эртний монголчууд сүүг “үсүн” гэж нэрлэж байсныг өнөөгийн торгуудууд сүүтэй цай гэдгийг үсүтэй цай гэж хэлдгээс ойлгож болох юм. Иймээс дайр сүү буюу Увас мэргидийн удирдагч Дайр сүүн гэдэг нэртэй хүн байжээ гэж ойлгогдож байна.

Тайлбар-351 “Бодан” /бодон/-том, их гэсэн үгээр тайлбарласныг Ц.Дамдинсүрэн 103-р зүйлд …бүтэн биеэ, бүгэн нуугдаж… гэж биеийн том бус, бие, амь насаа аварч гарсныг бичсэн нь ихэд зөв санагдана. Сартуулууд “бүдүүн” /бодан/ гэдэг үгийг хэрхэн хэрэглэдэг тухай 58-р тайлбарт нэгэнт дурьдсан болохоор энд дахин нуршихыг түдгэлзэн бод малын төл буюу хүүхдийг бүдүүн гэж ярьдаггүйг дахин давтууштай санагдана. Иймээс Тэмүжин нь Бурхан халдун ууланд амь биеэ аварч гарснаас бус бүдүүн биеэ аварч гараагүй учир яавч бүдүүн том гэсэн утгаар тайлбарлаж болохооргүй байна.

Тайлбар-358 “сэгэжигэлэжү”-энэ үгийг Ц.Дамдинсүрэн “сэгэлдүрчү” гэж бичсэн нь сартуулууд аливаа юмыг сул гогцоодон өлгөхийг сэгэлдэргэлэх, тухайлбал дээлийн ханцуйг сэгэлдэрч /сугалдаргалж/ гэж ярьдагтай утга дүйж байна.

Тайлбар-371 “буркиран бүкүй” /бурхиран бүхий/-энэ тайлбарын галиг сартуулуудын ярих аялгад ойртуулсан санагдана.

Тайлбар-398 “илкин жархаг-а“ /илгэн, ишигний жархаг/-Ц.Дамдинсүрэн “Монголын нууц товчоо” /1957/ 114-р зүйлд …булган малгайтай, бугын арьсан гуталтай, булган хөөмий дээлтэй… гэж бичсэний “булган хөөмий дээлтэй” гэдгийг Ш.Гаадамба “илкин жархаг-а” /ишгэн жархаг/ гэж буруу тайлбарласныг Д.Цэрэнсодном …жарх /илэг/ усны булга /халиу/ хоёрыг зүүсэн дээлтэй… гэж сэргээсэн нь бас л буруу гэлтэй. Учир гэвэл илэг гэдэг нь үсгүй арьсыг хөрсөн талаар нь хувцас хийхийг илэг, илгэн цамц, илгэн гутал гэж ярьдаг. Мөн …жарх, усны булга хоёрыг зүүсэн… гэж амьтнаар зүүж хийсэн дээлтэй юм шиг ойлгогдож буй таван настай хүү Хүчү амьтны арьсаар хийсэн дээлтэй байгууштай санагдана. Сартуулууд амьтны хээл, цавь орчмын үсгүй шахам арьсыг хөөмий, огт үсгүй хөрсийг хөм гэж ярилцдагаас ухаарахад булганы хөөмий гэдэг нь үсгүй булганы хөрс гэсэн утгыг илэрхийлэх тул үсгүй хөрс нь булга, өмхий хүрэн, зурам, ямар ч амьтны хөрс адил учраас заавал булганы хөөмий гэж онцолж бичихийн ач холбогдол баймааргүй юм. Сахлаг үс нь гуужаад дахин дөнгөж ургаж эхэлж буй үстэй булганы арьсаар хийсэн дээлтэй гэсэн санааг гаргах гэж хөм, хөөмий, илэг гэдэг үгнүүдийг хэрэглэсэн нь оновчгүй, будлихад хүргэжээ. Сартуулууд дөнгөж ургаж буй тачир үстэй, өвөлдөө зүтгүү орсон зун цагийн малын хөрс нимгэн гэсэн санааг илэрхийлж зармай, зармай дээлтэй гэж ярилцдаг. Иймээс …булганы арьсан малгайтай, бугын арьсан гуталтай, булган зармайтай… гэж бичвэл илүү зөв, ойлгомжтой баймаар санагдана.

Тайлбар-399 “Сабага” /саваг/-энэ үгийн утгыг маш олон янзаар тайлбарласан боловч зонхилж “бэлэг” хэмээн ойлгожээ. Монголчууд нийтлэг саваг гэдгийг хуучин бичгийн дуудлагаар сартуулууд сарлаг, хайнагны жинхэнэ үс /хөөвөр/ бус туслах чанарын гэдэс хээлийг хэжсэн урт үсийг савага /сабага/ гэж хэлдэг. Нийт монголчууд гэрийн давхар дээврийн доторхыг жинхэнэ бус туслах чанарын дээвэр гэсэн санаагаар цаваг гэнэ. Бас хүн аливаа юмыг хийж гүйцэтгэхэд хэрэглэх нарийхан богино модыг саваа гэнэ. Мөн агссан модон эдлэлийн зайг бөглөх нарийн савхан мод, мэргэ төлөг, төлбөр ноогдол оногдуулахад эзнийг тодруулах зорилгоор үсэг бичих жижиг савхан модыг ч шавга гэх буюу зарим үед гүйцэтгэгчийг ч хэлэх тохиол бий. Монгол хэлний саваг /савага/, цаваг, шавга, саваа гэдэг эдгээр үгнүүд бүгд туслах чанарын утгыг заасан байгаагаас жишиж үзэхэд “сабага” гэдэг үг нь туслагч гэсэн санааг илэрхийлж байна. Иймээс “Нууц товчоо”-ны 114-р зүйлд гарч буй жоолхон Хүчү хүүг Өэлүн эхэд сабага /туслагч/ болгон өгчээ. Бусад нутагт хэлдэг эсэхийг мэдэхгүй, харин сартуулууд хэн нэгний өмнөөс аливаа хэрэгт оролцдог хүнийг түүний, үүний саваа гэж өөнтөглөх маягийн үг хэрэглэдэг нь Өэлүн эхэд саваа болгон бэлтгэх хүүг өгчээ гэдгийг давхар баталж байна.

Тайлбар-400 “Чурхан гэр” /чорхон гэр/-энэ үгэнд олон янзын тэнэсэн таавар, тайлбар хийсний заримаас: Монгол үндэстэн Ц.Дамдинсүрэн “оцгор гэр”, Элдэндэй, Ардажав нар түрэг хэлний “чорган”, “уурган” зэрэг тайлбар хийснийг Ш.Гаадамба түрэг гаралтай үг гэдгийг эрс үгүйсгэж мэргидүүдийг ядуу, гуцуу амьдралтай байснаар үзэж онгорхой үүдтэй урц маягийн сууцанд амьдардгийг ялагчийн үүднээс “чурхан” /чорхан/, “чурхай” /цуурхай/ гэсэн үг ашигласан мэтээр үнэнд нийцэхгүй оновчгүй тайлбар хийжээ. Үнэндээ “Монголын нууц товчоо”-г зохиогч нь мэргидүүдийг огт муулаагүй, харин ч ялагдал хүлээсэн тэднийг ямар нэгэн хэлбэрээр дөвийлгэх хандлага гаргасны заримаас ишлэл татваас: 114-р зүйлд Удуйд мэргидийн …нутаг дээр булган малгайтай, бугын арьсан гуталтай, булган хөөмий дээлтэй,… таван настай хөвүүн хоцорсныг манай цэргүүд олж…, 117-р зүйлд …Тэмүжин, мэргидийн Тогтоагаас олзолж авсан алтан бүсээ Жамух андад бүслүүлж, Тогтоагийн эсгэл /эрмэг буюу агсам/ халиуныг Жамух андад унуулав. Жамух хариуд Увас мэргидийн Дайр-усунаас олзолж авсан алтан бүсээ Тэмүжинд бүслүүлж мөн Дайр-усуны эвэрт ишгэн цагаан морийг Тэмүжинд унуулав. 169-р зүйлд …Нарийн-гэгээн, бас адууч Хишилигт үгүүлрүүн: “мэргидийн цагаан, ам цагаан хээр хоёр морийг барьж авчир…, 177-р зүйлд Тогтоа бэхийг баргужин түхүмийн зүг хөөж, мэргид иргэнийг эзлэн, адуу мал, орд гэр ба хүнс тариа хүртэл цөмийг авч…, 181-р зүйлд …намайг Тогтоа бөөгийн сартуул хонины сүүлийг дагаж явсан гэж муулан хэлж байсан атал… гэж бичсэн жишээнүүдээс үзэхэд тухайн үеийн мэргидүүд орд гэрт амьдарч, том сүүлт сартуул хонины тарган мах, тариа будаа зооглож, үнэт ангийн үсээр хувцаслан, алтан бүс бүслэн, сайн морьд эдлэн унаж байснаас үзэхэд тухайн үеийн монгол аймгууд дотроос хамгийн баян чинээлэг байсан нь ойлгомжтой байна. Иймээс тэднийг онгорхой үүдтэй оромжинд ядуу зүдүү амьдарч байснаас улбаалан “Чурхан гэр” /чорхон гэр/ гэдэг үг хэрэглэсэн мэтээр гүжирдэн тайлбарласан нь буруу байгууштай. Харин сартуулууд “шорон, шурган эвэртэй үхэр” гэж ярилцдаг нь шөвх эвэртэй гэсэн санааг илэрхийлнэ. Энэ шорон, шурган гэдэг үг нь үзүүр рүүгээ нарийн уртавтар, урт зүйлийг хэлдгээс жишээлэн үзэхэд мэргидийн гэр нь Поуха “шовх оройтой гэр”, Козин “шовх оройтой монгол гэр” гэсэн нь сартуулуудын үг хэллэгтэй утга дүйж байгаагаас үзэхэд тухайн үеийн мэргидүүд жижгэвтэр тооно, урт уньтай өргөө гэрт аж төрөн амьдран суудаг байжээ гэж үзэж болох юм.

Тайлбар-405 “Аланггир” /алангир/-тосон харгай модоор хийсэн нум гэдэг үг үнэнд илүү нийцмээр бодогдоно. Ц.Дамдинсүрэн “Монголын нууц товчоо”-ны 116-р зүйлд …Алангир нумаар харваж байхад Жамуха, бярууны хоёр эврийг нааж, нүхлэж хийсэн дуут сумаа Тэмүүжинд өгч, Тэмүүжин арц модон годил /булцуу/-оо Жамухад өгч, хоёр дахь удаагаа анд бололцсоныг дурьдсан байдаг. Энэ өгүүлбэрт хоёр хүүхдийн дээд язгуур угсааг илэрхийлэх үүднээс тэд арай ховордуу чанарлаг “алангир” модон нум, арцны модоор хийсэн сум барьж буйгаар гаргасанд оршино. Харин энд “бярууны хоёр эвэр” гэдэг ташаа ойлгоц уг бүтээлийн утга санааг алдагдуулахад хүрч байгааг анхаарах нь зүйтэй юм. Хөнгөн, бат бэх зүйлээр хийх ёстой сумыг яслаг, хүнд бярууны эврээр хийсэн мэтээр бичих нь хэтэрхий хуумгай хандсан гэж үзүүштэй. Тэгээд ч бяруу /хоёр настай/-ны эвэр сум хийхүйц урт бус богино гэдгийг ухаарууштай. Д.Цэрэнсодном сонгомол эхдээ …бярууны хоёр эвэр нааж, нүхлэж… гэж мөн л алдааг давтсан байна. Харин эрдэмтэн Д.Цэдэв “Монголын нууц товчоо”-ны бэлэгдэл зүй /УБ 2002/ номондоо …Жамуха “burа u-goyar eber niаju nűkeleejű dawutu yoriyan” Тэмүүжинд, Тэмүүжин “arca manglaitu godoli” Жамухад өгчээ… гэж хятад эхийг латин галигаар буулгаж бичсэн нь судлаачид анхаарлаа хандуулууштай баймаарсан. Энэ латин галигийн “bura u-бураа” гэдэг үг Завханы сартуулууд ууланд ургадаг олон үетэй яргайны төрлийн модыг бураа гэж нэрлэдэгтэй утга дүйж байгаа нь уг алдарт зохиолын үг, хэллэгийг зөвөөр тайлахад ихээхэн дэм болмоор санагдана. Үүнээс ухаарахад бярууны хоёр эвэр бус бурааны хоёр эвэр нааж хийсэн гэвэл хөнгөн, бат бэх модоор сум хийсэн нь амьдралын үнэн юм.  Энэ өгүүлбэрт орсон хоёр эвэр гэдэг үг хүмүүсийг ихэд будилуулдаг бололтой. Нийт монголчууд эвэр гэдгийг зөвхөн маланд хамааруулан ойлгодоггүй мөн эрвээхэй болон шавьжны дохиурыг эвэр гэж ярилцдагийг бодолцох нь зүйтэй юм. Мөн сартуулууд насанд хүрээгүй охин хүүхэд болон энхрийлсэн эрэгтэй хүүхдэд хоёр тав үс тавьж, уртхан ургасныг эвэр гэхийн зэрэгцээ модны нойтон найтагны нарийхан мөчрийг эвэр гэж нэрлэдэг нь энэ үгийг тайлахад ихэд чухал ач холбогдолтой юм. Монголчууд эртнээс шүлэг, зохиолдоо ижил төрлийн эд зүйлс болон амьтныг адилтган бичдэг уламжлалтайг их бичгийн хүн хунтайж Цогт /1581-1637/ …Агнастын агуй дахь бодисын нар хийгээд
Алтан дэлхий дэх бодь сэтгэлтэн хоёрын
Ахуй газар ангид болбоос
Асрах нигүүлсэхүйн агаар нэгэн буй…гэж бичсэнээс үзэхэд тодорхой байна. Иймд Тэмүүжинг илүү хүндэтгэх үүднээс алангир модон нумтай дүүлгэх үүднээс Жамухыг арай доогуур зэрэглэлд үзэж бураа сум, арц модон годил хоёрыг зориуд адилтган … алангир нумаар харваж байхад Жамуха бурааны хоёр мөчир /эвэр/-ийг наан нүхлэж хийсэн дуут сумаа Тэмүүжинд өгч… гэж бичиж байвал зөв мэт санагдаж байгаагаа илэрхийлэх байна.

Тайлбар-407 “эсгэл” МНТ-ны 117-р зүйлд …Тэмүүжин мэргэдийн Тогтоагаас олзолж авсан алтан бүсээ Жамуха андад бүслүүлж, Тогтоагийн эсгэл /эрмэг буюу агсам/ халиуныг Жамуха андад унуулав гэж байдгийн “эсгэл” гэдэг үгийг голцуу гадны эрдэмтэд гүүг хэлсэн мэтээр тайлбар хийсэн нь монголчуудын угсаатны зүйн мэдлэг тэдэнд маш нимгэн байгааг харуулж байна гэлтэй. Учир гэвэл монголчууд хүндэтгэлтэй хүмүүст гүү унуулдаггүй тул язгуур угсаат хаан Тэмүүжинд анд Жамуха гүү өгснөөр ухаарваас ихэд доорд үзсэнд тооцогдох учраас энэхүү алдарт зохиолд дурьдахгүй байх бизээ! Ер нь монголчууд чононоос сэргийлэх, төлийг эрүүл товируун байлгах үүднээс үржлийн адууг уналга, эдэлгээнд аль болохоор хэрэглэдэггүй хангал байлгахаар хичээдгийг бодолцвол тайлбарыг зөв хийхэд хэрэгтэй юм. Монголчууд эхийгээ хөхдөг даага, шүдлэнг эсгэл гэж хэлдэг боловч Тэмүүжинд даага, шүдлэн өгсөн мэтээр тайлбарлавал мөн л хүндэтгэлгүй хандсанаар ойлгогдох билээ. Дээр гарч буй /эрмэг, агсам/ гэдэг үгнүүд ч энэ “эсгэл” гэдэг үгийн утганд дүйхгүй байгааг тайлбарлавал “эрмэг” гэдэг үгийг сартуулууд унагалдаггүй гүүг хэлдэг учраас тайлбарт хэрэглэх боломжгүй юм. Харин “агсам” гэж догшин, ааштай, хэн хүн унахаас цэрвэдэг морийг хэлдэг тул аливаа зүйлээс амийг нь хамгаалах ёстой эзэн хаандаа хангал, агсам морь өгөөгүй нь лавтай. Энэ “эсгэл” гэдэг эхийгээ хөхдөг адуу болох нь маргаангүй үнэн боловч Тэмүүжинд хөхүүл даага, шүдлэн өгсөн мэтээр ойлговол том алдаа болно. Тэгвэл энэ үгийг зөв тайлахын тулд монгол угсаатны зан, заншил руу хандваас монгол хүн таван хошуу малыг адгуулахдаа хонийг тушгирч, ямааг зуузуулж, үхрийг өөвөлж, тэмээг тооролж, адууг гурийлж малладаг онцлогтой. Унагыг багад нь уяж, эхийг нь саах бүрт эвлэгэхийн тулд эзэн нь байнга гурийлж, өөртөө дасган ээнэгшүүлэн өсгөсөн унаган морь эзнийхээ дуу авиа, үнэрийг таньдаг учраас алс холын нутагт эзнээ хээр хаядаггүй, найдвартай гэж үздэг. Иймээс эртний монгол цэргүд харь нутаг руу байлдахаар явахдаа өөрийн унаган морьдтой явах үүрэгтэй байснаас ухаарахад энэ Тогтоагийн эсгэл халиун гэдэг Тогтоа нялх байхаас нь онцгойлон анхаарч, гурийлж өсгөсөн унаган сайн морь гэсэн санааг гаргасан зохиолчийн уран сайхны халил юм.

Тайлбар-408 “эвэр-тү үнүгүн чаган” эвэрт ишгэн цагаан гэдэг үгийн талаар гадаад, дотоодын олон эрдэмтэн судлаачид оновчтой бус тайлбаруудыг хийжээ. Харин Ц.Дамдинсүрэн “Монголын нууц товчоо” /1957/ -ны зүйл 117-д …Жамуха… Дайр-Усуны эвэрт ишгэн цагаан морийг Тэмүүжинд унуулав гэж шинэ үсгээр хөрвүүлсэн нь мөн л оновчгүй юм. Энэ зохиол нь зөвхөн түүхэн тэмдэглэл төдий бус үг хэллэг, уран сайхны хувьд дээд түвшинд бичигдсэн учраас үгийг тайлахдаа махчлан ойлгож болохгүй байгаа нь хийсэн тайлбаруудаас тодорхой байна. Энэ үгийг тайлахын тулд халх сартуул аялгууны үг хэллэгт анхаарал хандуулваас сартуулууд аливаа хүн, амьтныг өөр амьтан буюу эд зүйлтэй зүйрлэн ёгтолсон нэр хоч олонтаа өгдөгийн заримаас цухас дурьдвал: балиус тэр гэвэл шууд утгаар балиус хутга мэстэй холбогдолгүй хянга том хамартай, оонон тэр гэвэл өндөр төвөнхтэй, урт хүзүүтэй, гэдгэр ооно лугаа, точиг тэр гэвэл үсгүй, гялгар халзан толгойтой зэрэг шууд бус дам утгаар ёгтолсон олон жишээ татаж болох байна. Ер нь монголчууд далд утгаар нэр цөөнгүй өгдөг. Жишээлбэл: “Чандган тал” гэдэг нь ойн чандагатай шууд холбон ойлгохгүйгээр цагаан талыг хэлж байгаа билээ. Үүний адил “эвэрт ишгэн цагаан” гэдэг үгийг шууд л ишигний эвэртэй холбон ойлговол том алдаанд хүрнэ. Харин цагаан өнгө нь байгалийн хууль ёсоор дулаан, хүйтэн хоёр янзаар харагддагаас дулаан цагаан өнгө ямар ч хүнд эерэг сэтгэгдэл төрүүлдгийн адилаар ишигний цагаан өнгө хэнд ч тааламжтай санагддаг учраас ишгэн цагаан морь гэжээ. Тэгвэл эвэрт ишиг гэдгийн учир гэвэл ямааны цагаан ишиг голцуу нэг ч толбогүй, хундан цагаан байдгаас ямааны ишиг лугаа цав цагаан морь гэсэн санааг гаргажээ. Цагаан морь, цагаан тэмээг монголчууд хүндэтгэлтэй ёслол буюу гоёлд унадаг учраас Дайр-Усуны хайртай цагаан морийг Тэмүүжинд өгснийг илтгэжээ.

Тайлбар-468 “шилүртэжү” /хатгагдаж/ гэдэг үгийн утгыг үл ойлгож хэд хэдэн таамаг дэвшүүлсний “шүлүсү” шүлс шүүрч гарах зүйлийг хэлдгээс үүдэн “цус дуслах шарх” гэж ойлгожээ. Гэтэл сартуулууд хэт ихээр сувдаглан шунахыг шүлэнгэтэн дайрах, шүлэнгэтэх гэдэгтээ адил утгаар Чингисийн хүзүүний шархнаас байж болох хэмжээнээс хэт их цус нэвчин гарсан гэсэн утгаар шүлэнгэтэн /шилүртэжү-силүртэжү/ гэдэг үг хэрэглэсэн бололтой.

Тайлбар-469 “түридгэбэсү” – МНТ-ны 145-р зүйлд Чингис хааны хүзүү шархдаж, их хэмжээний цус гарсан тухай дурьдахдаа энэ үгийг хэрэглэснээс үзэхэд шархны өнгөц хэсэг хатсан боловч цаанаас цус тогтохгүй гарч буйг дурьджээ. Миний бага ахуйд үе үе хоёр хацраас цус гарахад хөдөс нааж, өнгөц хэсэг нь хатсан боловч хөдөс нэвчүүлж үргэлжлэн цус гарахыг түрэн гарч байна гэж ярьдагтай адил утгыг агуулж байна.

Тайлбар-470 “амтуригдарун” гэдэг үг нь мөн Чингисийн шархтай холбогдсоноос ухаарахад Козин “йантуригдарун” гэж галигласан нь зөв байлтай. Учир нь монгол хэлэнд өвчтэй хүн эдгэсэн боловч шөнийн цагаар өвдөж, шаналж байвал янтай байна гэж ярьдаг. Иймд Чингисийн шарх нэг хэсэгтээ хувилж, идээлж баалан хурхаг үлдсэнийг “йантуригдарун” гэдэг үг хэрэглэжээ гэж үзүүштэй.
Тайлбар-481 “Алтан Асиг” – нууц товчооны 152-р зүйлд …Ван ханд Алтан ашуг… хан чамайг тэвчиж чадахгүй тул хамаг сонссоноо айлтгав… гэж гардгаас ажиглахад Ван ханыг муучлах үед түүнд үнэнч Алтан гэдэг хүнийг Ван ханд ихэд үнэнч салдаггүй нэгэн байсан учраас мөн муучлах үүднээс Алтан асиг /ачиг-хачиг/ хоч нэр өгч байсан бололтой. Ачиг гэдэг үг нь өнөөгийн “хачиг” гэдэг үгийг сартуулууд эхний “х” үсгийг хэлэхгүй “ачиг” гэж хэлдэгтэй холбон тайлбарлавал оновчтой юм. Зохиолч сартуул Л.Ванган “Өглөө” кинондоо хачиг Луузан гэснийг киноныхан хажиг гэж ойлгож Луузангийн өөртөө ашигтай бол аливаа хүнээс хачиг лугаа наалддаг дүрийг гаргахад зөрчилдсөн нь ажиглагддаг.

Тайлбар-486 “самсижуху” /самшижээ/ – энэ үгийн юу гэсэн утгатай, ямар үг болохыг мэдэхгүй, гагцхүү “хохирол” гэж орчуулсныг зөв болгохын тулд самны хугарсан шүд лугаа сийрийтэл цэргийн хохирол үзсэнээс “самсижуху” гэдэг үг хэрэглэснээр тайлбарлажээ. Гэтэл сартуулууд хоёр этгээд өс хонзонгоос ч юмуу маш муу харьцаатай байснаа бие биедээ нааштай хандахыг “саймсах-саймсарж” гэж хэлэлцдэг лугаа МНТ-ны 154-р зүйлд их хаан Чингисийн хоёр залуу хатан Есүй, Есүгэн нарын эцэг гэдэг утгаар ялагдсан татарын Их-Чэрэнд цэргийн нууц задалсан нь дайсанд саймширж, тал зассанаас үүдэн их хохиролд хүргэсэнд Бэлгүтэй Алтан ургийн хуралдаанд суух эрхээ алдаж буйгаар саймсаж гэдэг үгийн утга ойлгомжтой юм.

Тайлбар-501 “алагун-а” – энэ үг нь МНТ-ны 165-р зүйлд Сангүмийн хэлсэн үгэнд хамаарах ажээ. Судлаачид маш олон хувилбар санал, таамаг дэвшүүлсэн боловч үгийн утга мөн л бүрхэг хэвээр үлджээ. Харин сартуулууд үгийн эхэнд орсон “х” үсгийг орхиж ярьдгийг эргэн санаваас амархан тайлах боломж байна. Жишээлбэл: хутга-утга, хашаа-ашаа, хот-от гэж ярьдгийн адил халуун гэдэг үгийг алун гэх бөгөөд хуучин бичгээр “алагун” гэж ярьдгаас ойлгомжтой байх. Сангүм өөрийн ургийн эмэгтэй Чингисийн талд бэр болж очвол хатан нэрийг дор шууд гал тогоотой зууралдах болно, харин Чингисийн ураг манайд ирвэл бусдыг зарцалж, галын халууныг холоос харж суух ихэмсэг хатан ахаатан болно гэсэн дам санааг агуулж хэлсэн үг юм. Ер нь монголчууд эхнэрээ манай галын хүн, тогооны хүн, ихэд өргөмжлөн хүндэтгэсэн аяс оруулбал галын бурхан гэж хэлдгээс үзэхэд ойлгомжтой. Хатавч босгоны орчмыг “алагун-а” гэдэг мэтээр тайлбарлах нь уул үгийн утгыг огт ойлгоогүйгээс гадна монголчуудын зан заншлыг умартсан бололтой. Монголчууд аваал эхнэрээ босгоны хавьд олзны боол мэт байлгадаггүй харин галын дэргэд байгаа эхнэр хүнийг зодвоос эр нөхөр нь ч болов шийтгэдэг хууль гарган үйлчилж байсныг мартаж болохгүй юм.

Тайлбар-510 “арийал үгэй буй” – эргэлзээгүй гэсэн үг хэмээн бараг бүх судлаачид үзсэнийг ганц Лувсанданзан “арийал” гэж тодорхой байгаагаас үзэхэд энэ үг одоо бүр мөсөн мартагдсан…  гэж дүгнэсэн нь үнэнд үл нийцнэ. Сартуулууд оньсого тайлахад яг онож хэлээгүй бол арай л биш байна, мөн бага насны хүүхэд буюу тэнхэл хүрэхгүй юмуу, мэдлэг чадвар дутсан зүйл дээр эргэлзсэн утгаар ариал /арийал/ гэдэг үгийг яриандаа өргөн ашигласаар байна. Нийт монголчуудын арийал гэдэг үгийг арай гэж хэлдэг тал бий. Монголын нууц товчооны 169-р зүйлд Ван ханыхан гэндүүлэн довтлохоор үгсэн хэлэлцсэнийг адуучин Вадай, Хишилиг хоёр Чингисд ирж дуулгахад тэрээр хэрэйдийн Ван ханыг тийм зохисгүй зүйл хийхэд итгэж ядан, эргэлзэн тээнэгэлзсэн бололтой байгаад хоёр адуучин Чингис хаан арийал итгэхгүй байна уу? гэж бүх мэдсэн зүйлээ ярьсан байна. Ер нь ариал /хуучин хэллэгт арийал/ гэдэг үгийг эргэлзэн тээнэгэлзсэн зүйлд өөр үйл үгтэй хавсруулан хэрэглэдэг үгүйсгэх утгатай үг болно.

Тайлбар-515 “Ачиг-Сирун” гэдэг үг нь нууц товчооны 170-р зүйлд Ван ханы цэрэгт нэгдэн байлдаж буй Түмэн түбэгэний Ачиг-Ширүн хэмээх баатрын нэрийг оновчтой тайлбарлаж чадаагүй байна. Монголчууд нялуун зантай, салдаггүй хүнийг хачиг тэр гэдгийн адилаар Ван ханд ойр дотно, үнэнч байсан энэ баатрыг шогчлон “Ачиг-Сирун” /Хачиг-Сирун/ гэж 481-р тайлбарын адилаар ойлговол зохилтой.

Тайлбар-516 “тугурхаг-уд” гэдэг үгийг шуурга цэргүүд буюу торгон цэрэг гэсэн нь оноогүй тайлбар юм. Монголчууд хүн нохойг бусад руу дайрч давшлахыш улам өгдөөхийг “тухирах” гэдгийн утгаар тусгай үүрэг тушаал гүйцэтгэгч цэрэг /тохурх-а чэрик/ олон тоон дээр “тохурхаг-уд” /тугурхаг-уд/ гэж хэлж байсан бололтой. Өнөөгийнхөөр бол дотоодын цэрэг буюу тусгайгийнхан гэсэнтэй дүйх үүрэгтэй цэргүүд юм.

Тайлбар-525 “Эдүн төрэн барагсан” – энэ сийрүүлгийг судлаачид хятад галигаас “эдүн” гэж буулгасан тухай мөн зөрөөтэйгээр орчуулсныг дурьджээ. Ц.Дамдинсүрэн
Эрж тэнэж явсаар
Эрхэм хөвүүн Сангүмийг
Энхрийлэн асарч сувилъя гэж Сангүмийг үхлүүт байхад олж авсан тухай гарж байхад Сангүмийн өөрийнх нь тухай юм шиг ойлгож, “эдүн” гэдэг үгийг Сангүмд хамааруулан тайлбарладгаас алдаатай орчуулга хийдэг байна. Сангүмийг олсон хүмүүст хамаарах энэ “эдүн” гэдэг үг чухам юуг хэлж буйг тайлбарлахыг оролдоё. Сартуулууд эдгээр хүмүүс гэдгийг эд нар, эдэн нэр гэж хэлцдэгээс ажиглахад нууц товчоог бичих үед бичгийн хэлэнд “эдүн”, ярианы хэлэнд “эдэнэр” гэж ярилцдаг байсныг сартуулууд язгуур үг, хэллэгээ хадгалсаар иржээ гэж дүгнэвэл зохино.

Тайлбар-535 “көкэ чунг” – энэ үгийн талаар судлаачид мөн л олон янзын санал дэвшүүлдэг боловч аяга, сав гэдэг дээр санал нэгддэг байна. Нууц товчооны /1957 он/ 179-р зүйлд …Чингис хаан, Жамуха андад… хэн эрт боссон нь хан эцгийн хөх хундгаар /айраг/ уух бүлгээ гэж эрдэмтэн Ц.Дамдинсүрэн бичжээ. Ер нь айраг уудаггүй нутгийн цөөнгүй эрдэмтэд хундага гэж тайлбарласан нь ихэд ташаа юм. Учир гэвэл хундага гэдэг үг нь архи, дарс уухад зориулсан цөгц лугаа жижиг савыг хэлэх бөгөөд харин айраг уухад зориулсан цайны аяганаас том аягыг хул гэж хэлдэг билээ. Иймд Тэмүүжин, Жамуха хоёр Ун ханы хөх хулаар айраг уудаг байсныг дурьдсан гэж үзүүштэй. “көкэ” нь өнөөгийн хөх өнгийг хэлж буй бол “чунг” гэдэг нь монголчууд шингэмтгий байгалийн будгийг шунх гэж нэрлэдэг үг байж болох юм. Учир гэвэл “ш”, “ч”, “ц” үсгүүдийг үгэнд сэлгэн хэрэглэдэг нь монголчуудын дунд одоо ч байсаар байна. Завханы халх сартуулууд хэмжих нэгжийг илэрхийлэх цун гэдэг үгэнд “з” үсэг залган цунз гэж савлаж болох аливааг хэмждэг сэнж бариултай сав буюу аягыг нэрлэдэг. Иймээс “көкэ чунг” гэдэг нь хөх өнгөтэй айраг уухад зориулсан вааран цунзыг хэлж байгаа бололтой. Монголчуудын өвөг  дээдэс өнө эртнээс чулуу, шавар ваар, хүрэл, төмөр, мөнгө, алт зэргээр цунз хийж, хэрэглэж байсныг Улаанбаатар хотын Үндэсний түүхийн музейд буй археологийн олдворууд гэрчилж байна.

Судлаач, дэд профессор Хайнзангийн Содномцэрэн

Хэвлэгдсэн:
Улаанбаатар Их Сургуулийн Нийгмийн Ухааны Факультетийн “Нийгмийн шинжлэх ухааны эрдэм шинжилгээний бичиг №3(2)” –ийн хуудас 52-66 УБ-2008

Сэтгэгдэл 7ЭнгийнХэвтээБосооСэтгэгдэл бичих-Aa+
1 сар 10. 0:00
Зочин

Yamar yumniih ni sartuul bdgiin. Manai govid ch ingej yaridag, yarij ch bgaa.

2016, 11 сар 23. 15:32
Зочин

Сартуул биш монгол үгнүүд л байгаа биз дээ. Яагаад сартуул болгоод байна?

2016, 11 сар 12. 1:21
Зочин

Gaixaltai tailbarlasan bna.nutgin ayalga odo xereglegdej bui vgs gd er ni doxom sanagdaj bna.

2016, 11 сар 8. 13:18
Зочин

Дундат азийн персүүд болох сарт нар энд ямар хамаа байна вэ?

2 сар 13. 14:59
ganaa

sartuul irged gedeg n horezm bolovch tuhain ued ih mongol ulsad mun sartuul irged gej baisan bolno negl ovog aimag bolno

2016, 11 сар 8. 12:56
Зочин

энэ одоо арай л хэтэрлээ юун сартуул аялгуу вэ

2016, 11 сар 8. 11:40
Зочин

Энэ арай л хэрээс хэтэрлээ.Тэнэглэлд хязгаар баймаар юм.Таныхаар Ц.Дамдинсүрэн гуай хэн байв?

Сэтгэгдэл бичих
Санамсаргүй нийтлэл [ Энд дарна уу ]