Ангилал

Сайтын талаар ярилцъя Уншигчдын санал бодол

Зүүнгарын хаант улс ойрад буюу монгол угсааны улс бөгөөд түүхчид Зүүнгарын хаант улсыг талын монголчуудын сүүлчийн эзэнт гүрэн гэж түүхчид үзэх нь бий. Цагаан хэрмийн баруун үзүүрээс одоогийн Казахстаны зүүн хэсэг, Киргизстаны хойд хэсгээс өмнөд Сибирь хүртэлх газар нутагт оршиж байлаа.

Н.Нагаанбуу: Богд Занабазар Манжид урвасан нь бодитой үнэн түүх

Монголчууд Манжийн дарлалаас чөлөөлөгдсөнөөс хойш 100 гаруй жил өнгөрөөд байна. Халх Манжид эзлэгдэх болсон, мөн Зүүн гар болон Галдан хааны түүхтэй холбоотой одоог хүртэл маргаантай байдаг олон асуудлаар түүхч, зохиолч Н.Нагаанбуу агсантай 2015 онд ярилцсан ярилцлагыг хүргэж байна.

-Галдан хааны түүх Халх Манжид эзлэгдсэн явдалтай яахын аргагүй холбогддог. Олонхи түүхчид Галдан хаан Халхад халдсанаас халхын ноёд Манжид дагаар орсон гэж үздэг. “Хэрвээ Халхад халдаагүй байсан бол…” гэх “Хэрвээ…” гэсэн таамаглал магадгүй дээрх дүгнэлтээс гарсан байх. Гэтэл Галдан хаан Монгол эх орныхоо эв нэгдэл, тусгаар тогтнолын төлөө өөрийн амиа огтхон ч хайрлалгүй Манжийн эсрэг тэмцсэн хэмээн түүхэнд бичигддэг. Мөн Галдан хааныг түүхэнд тархай бутархай Монгол улсыг сүүлчийн удаа нэгтгэсэн хүн гэж тодорхойлох нь бий. Ингээд бодохоор Галдан хааны түүх эмгэнэлт хувь заяа мэт санагддаг?

-Тийм ээ. Энэ тухай хамгийн эмзэг эмгэнэлтэй сэдэв нь түүний үхэл. Бодохоос элэг эмтэрч, зүрх шархирам хувь заяа. Тэр баатар хаан эх нутагтаа хэний ч дэмжлэггүй өнчирч, хорын тунгаар эм хэтрүүлэн уугаад эрдэнэт амиа алдсан. Итгэлт нөхөд нь Манжид урван дагасан. Ойрад зүүн гарчууд нь хамаг сайхан эрчүүдийг нь дайнд үрсэн хэмээн түүнд ял тулгасан. Харин халх түмэн болохоор бидэн рүү довтолж Анхдугаар Богдыг минь харийн нутаг руу хөөсөн гэсэн ял тулгасан. Эцэстээ түүнийг дэмжих Монгол хүн тэр үед бараг үлдсэнгүй. Шархадсан арслан шиг болсон тэр эр, “Эс чааваас даа ийм ч Монголчууд байх гэж…” хэмээн хилэгнэн хашгирч махир сэлмээрээ үхэр чулуу цавчсанаас сэлэм нь хуга үсэрч, өөрөө хүйт даасан өргөө рүүгээ орон үхлийн эмийг хүртсэн гэдэг юм. Дэндүү эмгэнэлтэй хувь заяа гэдэг энэ.

Энэ хар өдөр бол 1696 оны 12-р сарын 3 буюу Энх Амгалангийн 33-р он. Монгол тооллоор бол төр гүрний үйл хэрэгт ивээлгүй, үймээний эзэн үхэр жил, үймээнт үхэр жил, үйл лайны эзэн гэх мэтээр хэзээнээс цээрлэдэг үхэр жилийн өвлийн эхэн, ес эхлэхээс өмнө буюу эртний монгол тооллоор өөлжин хэмээх 3-р сарын 13-ны хар өдөр. Ану хатнаа суманд эрсдэхэд, мөн Сэвдэнбалжир хүүгээ баривчлагдан Бээжинд хүргэгдэж, Энх Амгалан хааны улс төрийн золиос болон нэг хэсэг ашиглагдаж, улмаар цаазлуулэн толгойг ньдээрлэл брлгон өлгөснийгдуулсан ч Галдан хаан Монголынхоо төлөө зорилгоосоо буцаагүй юм. Галдан хааны нас барсан газар нь одоогийн Говь-Алтай аймгийн Тонхил сумын нутаг Ацтын ам.

-Галдан бошигт хааныг түүхэн үүднээс хэрхэн нэрлэх нь зөв бэ? Зарим түүхчид Галдан бошигтыг хаан биш, харин хан гэх нь зөв гэж үздэг. Энэ талаар таны дүгнэлт? Мөн “бошигт” гэж ямар учиртай нэр вэ?

-Галдан хаан гэж түүхчлэх нь зөв. Хаан гэхээс цэрвэж, хал палгүйгээр нь Галдан бошигт гэж түүхчилдэг боллоо. “Бошигт” гэдэг бол V Далай ламаас олгосон шашны нэгэн цол байх. Галдан долоон наснаас 27 нас хүртлээ хорь шахам жил шашны мөр хөөж, “илхарамба” гэдэг шашны цол хүртэж, бүр Зонховын суудалд сууж ном айлдах эрх олтлоо хүндлэгдэж байсан санваартан.

Ах Сэнгээг нь хаан суудалдаа хорлогдоход, түүний эх Юм Агас холын аяныг үл ажирч, хүү Галдан дээрээ очин энэ бүх байдлыг хэлж, улмаар хүү нь шашны үйл хэргээсээ буцаж сахил санваараа буцаасан түүхтэй. Энэ тухайд нь ярих бол бид Галдан бошигт гэнэ биз. Харин Нийт монгол угсаатнаа Манжийн дарлалаас хамгаалах агуу тэмцэл нь эрэлхэг хаан хүний эрэлхэг үйл хэрэг байсан юм.

Энэ үед ч гэсэн шашны том цол дагасан Түвдийн хорон бодлого Галдан хааныг дагадаг байсныг түүх шаштирт тэмдэглэсэн байдаг.

-Хаан гэж нэрлэж буйн учир нь Галдан хаан том улс гүрэн байгуулж чадсан гэсэн үг үү? Ойрадыг мэдсэн нэгэн хан байгаад Манжийн эсрэг боссон эрэлхэг баатар гэж л хүмүүс ойлгодог шүү дээ?

-Манжийн Энх Амгалан (Кан Си) хааны тооцоолсноор Галдан хаан 1200 гаруй хот тосгодыг эзэлсэн хаан байсан юм шүү.

-Тийм өргөн уудам газар нутгийг эзэгнэсэн хаан байсан гэж үү?

-Галдан хааны эзэмшил газар нутгийг Чингис хааныхтай жишиж болно. Чингис хаан 40 гаруй улс орныг эзэгнэсэн гэдэг боловч түүхчид Галдан хааны эзэлсэн газар нутгийг мөн тийм хэмжээгээр тоймлосон байдаг. 1188 онд Чингис хаан Тайчууд аймгийн хан өргөмжлегдсөн шиг 500 орчим жилийн дараагаар буюу 1671 онд Галдан Цоросын хан өргөмжлөгдөж, дараа нь хошууд, дөрвөд, торгууд гээд бүх ойрадуудыг нэгтгэж, 1675 он гэхэд Зүүнгар улсын хаанд өргөмжлөгдөж хаан суусан билээ. Галдан хаан бол Хами, Турфан, Кашгар, Яркенд, Хасаг, Хотон гэх мэтээр эрхшээлдээ оруулж, улмаар Чингис хааны хүрсэн газар Сайрам, Самарканд, Бухар, Киргиз, Фирганы хөндий гээд Төв ба Дундад Ази, Дорнод Туркменистаныг нэгтгэсэн их хаан байсан юм. Урагшаа Төвд, Хөх нуур түүний гол холбоотон байв. Дутуу нь гэвэл, Зүрчидийн Алтан улсын хойчис болох Манжийг л дарж чадаагүйгээрээ Чингис хаанаас дутуу байх.

 

-Манжийн дарлалаас чөлөөлөгдсөний ой гэж манайхан тэмдэглэх гэж байна. Түүхэнд “харгис хулгай” Галдан Халхад довтолсноос Манжид эзлэгдсэн хэмээн харагддаг. Мөн зарим нь “урвагч” Занабазар Богд Манжид бууж өгснөөс болсон гэж үздэг. Та хэний талд байна вэ?

-Хүн бүхэн мэдэхийнхээ хэрээр л бурдаг. Миний тухайд хэн нэгнийг нь зөвшөөрөх нь утгагүй хэрэг. Түүхэн үнэний талаас нь сурвалж судалгаа, баримт нотолгоо дэлгэж яривал өөр хэрэг бөгөөд сонирхолтой ч байж магадгүй. Тэр бол хувийн ойлголт биш, судлаачийн гэмээр дүгнэлт, гаргалгаа болох байх.

-Таны гаргалгаа ямар дүгнэлтэд хүрэв?

-Тухайн үе бол Монголын тулгын гурван чулуу баруун төв, зүүн гэх эртний уламжлал нь өөрчлөгдөж, Ойрад, Халх, Цахар буюу Ар, Өвөр, Баруун Монгол гэсэн ялгамжаар зааглагдсан үе. Ар халх нь боржигин буюу алтан ургийн бага ноёдын удамтнуудтай. Ойрад нь цорос овгийн дээд ноёдтой. Өвөрлөгч нар нь Лигдэн зэрэг алтан ургийн их ноёдын удам, мөн түүнийг дагасан Чингис хааны онгон шүтээнтэй байдаг байлаа.

Ар Монгол нь Чингис хааны цагаан тугтай голомт нутаг боловч товойн гарч чадахгүй байсан. Иймд шашны Анхдугаар Богдын дүрийг Түшээт хан Гомбодоржийн гэрээс Занабазар гэдэг хүүг тодруулж, түүнийгээ хаан хэмээн өргөмжилсөн.

 Өвөр Монгол нь угсаа залгамжилсан Лигдэн хүртэлх хаадтай. Харин баруун Монгол нь Зүүнгарын Галдан хааны улстай байв. Манжийг эсэргүүцсэн Лигдэн хааны тэмцэл мөхөстөж, улмаар өвөрлөгч ноёд ээлж дараалан Манжийн цол шагналд оочирлогдон урвасаар 1630-аад оноос Манжид дагаар оржээ. Халхын ноёд, ялангуяа Түшээт хан аймгийнхан хашир хэрсүү Гомбодоржоос хойш Манжид ил далдаар сээтэгнэх болсон. Энэ үеэс л Галдан, Занабазар хоёрын тэмцэл хурцадсан хэрэг.

-Анхдугаар Богд Занабазар Манжид урвасан, урваагүй гэж түүхчид одоог хүртэл маргалдсаар байгаа юм биш үү?

-Урвасан нь бодитой үнэн түүх. Түшээт хан Гомбодоржийн хүүхдүүд өсч, эцгийгээ амьд байх үеэс “Манжид эзлэгдэх юм бол…” хэмээн эртнээс нүхээ малтах зорилгоор Манж руу тал тохой татаж эхэлсэн байдаг. Түшээт хан Гомбодорж 1655 онд нас барсан. Гэтэл түүнээс хоёр жилийн өмнө 1653 онд хүү Бундар нь харъяат ард иргэдээ аваад Манжид очиж дагаар орсон байдаг. Тэр байтугай Халхын ноёдоос хамгийн анх удаа Засаг Чин ван цол хүртэж, харьд урвасан тод тохиолдол түүхэнд бичигдсэн байдаг.

Энэ бол Гомбодоржийн нөгөө нэг хүү Занабазар тэргүүтнүүд Манжид 1691 онд бүрэн бууж өгснөөс даруй 38 жилийн өмнө болсон үйл явдал шүү! Бас тэр эмгэнэлт цагаас 36 жилийн өмнө Анхдугаар Богдын төрсөн дүү шинэ Түшээт хан Чахундорж эцгийхээ эзгүйрсэн• суудлыг өвлөмөгцөө өөрийн дүү, хүүхдүүдээ Манжийн хааны ивээлгэд суулгасан гээд урвалгын урьдчилсан бэлтгэлийн гэмээр түүх яривал зөндөө зүйл ярьж болох байх. Тодруулж хэлбэл, анхдугаар Богд ч, Чахундорж ч хожим Манж руу зугтан очиход тэнд эцэг эх нэгтэй элгэн садан Бундар зэрэг ах дүүс нь Манжийн албанд зүтгээд, элбэг хангалуун хүлээж тосч авсан. Өөрөөр хэлбэл, тэд Галдан хаанд хөөгдөхийн эрхээр юуны ч учир ололгүй хүний газар очсон юм биш.

-Тэгвэл Галдан хаан Халхад довтолсноос хамаг хэрэг үүджээ гэж ойлгож болохгүй нь ээ дээ?

-Хамгийн гол нь энэ буруу ойлголтоос бас салах хэрэгтэй байна. Түшээт хан буюу төв халхдаа бурууг тохохоос зайлсхийдэг бөөрөнхий, аймхай үзэл сурталч түүхчдийн балгаас түүх гажуудаж байгаагийн тод жишээ энэ юм. Галданг довтлохоос өмнө Түшээт хан Чахундорж нэгэн түм буюу арван мянган цэрэг дайчлан Зүүнгарын нутаг руу дайн байлдаан, өдөөн хатгалга хийж, Галдан хааны дүү Доржжав болон Засагт хан Шар нарыг хүйс тэмтрэн алсан байдаг. Мөн Галдан хаанаас Манжийн хаанд илгээсэн гурван зуу гаруй элчийг зам зуураас довтолж устгасан гээд эдгээр ярих өч төчнөөн баримт юу харуулж байна вэ? Яагаад Түшээт хан Чахундорж Халхын хүчийг харийн Манж руу биш, Ойрад Монгол руу эхнээс нь эргүүлэх гээд байв?

-Та Галдан хааныг Халхад довтолдог нь буруу гэж үздэг түүхчдийн эсрэг байна аа даа?

-Би өмнө нь баримт дурьдан ярьсан. Галдан хаан, “Долоон хошууны Халх надад дайсан биш” гэж мэдэгдэж, “Түшээт хан, түүнийг дагасан Сэцэн хан нарыг дүү нар, үр хүүхдээ Манжийн хаанд илгээн, тэд нартай ураг худ болж холбоолж байгааг зогсоо, ойрад, халх хоёр нэгдэж Манжийн эсрэг зогсоё” гэж тэмцсэн. Чахундорж, Занабазар нар зугатаж Манжид байсан холбоотон болон ах дүүстээ очиход, Манжийн хаанаас “Монголын нэгдэл, тусгаар тогтнолд дайсагнасан эл хоёр этгээдийг өг!” гэж шаардаж байсан.

 -Түүх бичиг ном зохиолуудад яагаад энэ бүхнийг үнэн мөнөөр нь тусгаж болдоггүй юм бол?

-Тийм учраас л “аймхай бөөрөнхий түүхчид, зохиогчид” гэж хэлж байна. Үнэнийг гаргавал, үндэсний үзэл хагаралд хүргэнэ, одоогийн ар, өвөр хангайнхнаа хүнд байдалд оруулна, дөрвөд, торгууд гээд “бага ястнууд”-ыг давраана гэдэг эмзэглэл түгшүүр байдаг бололтой. Тэгсэн атлаа түүх бичигт, тэр бүү хэл төр засаг нь захчин, үзэмчин, дархад ястан, бага ястнууд гэх мэтээр зохиомол их багын ялгаа, доромжлол гаргаад байдаг нь тун хачин.

Уг нь монгол даяараа цагаан ястан тайж хаад, харцас буюу хар яст ард иргэд эгэл түмэн гэх хоёр л ястан байдаг түүхтэй. Өөлд, мянгад, урианхай гэдэг нь төрөлх аймгууд бөгөөд Говь-Алтай, Сүхбаатар гэдэг нь хожмын зохиомол аймгууд. Овог гэвэл аймаг дотроо дэгрээ тамгатайнхан, шар хятадууд, хар үхэрт гэх мэт юм. Гэтэл одоо халх гэдэгхэлний ухагдахууныг их ястан гээд тэр дотроо бүгд шахам боржигин овог (уг нь аймаг) болсон нь тун ч инээдтэй ч гэмээр юм уу, үндэсний эмгэнэл ч гэмээр гаж төрх юм. Манай зохиогчид ихэнхи нь энэ мэт хөнгөн гоомой ойлголттой байдгаас Түшээт хан буюу Төв Халхыг Монголын ари угсаа гэж үзэн өмгөөлөх олонхи болдог.

 Үүнээс болоод Галдан хааныг ерийн нэгэн тэмцэгч мэтээр доош нь хийх доголон сэтгэлгээ хэвшмэп байсаар байна.

 

-Ер нь тэр үед халх, ойрад хоёрын хүч болон хүн ам хэр зэрэг ялгаатай байсан бэ?

-Тэнцүү байсан гэж хэлж болно. Харамсалтай нь, Галдан хаанаас хойш ойрадуудыг Манжийн түрэмгийлэгчид эзлэхдээ 620 мянган ойрадыг 120 мянга болтол нь түйвээсэн. Дайны хөлд 240 орчим мянга хүн амьүрэгдсэн. 100 мянга гаруй ойрадуудыг хоморголон цаазалж, олноор нь амьдаар нь газар булж хүйс тэмтэрсэн. Ийм аймшигт яргаллыг Монголын түүх Манжийн балгаар зөвхөн Ойрадад үзсэн. Энэ гашуун түүхийг ил гаргах дургүй түүхчид бас бий. Энэ балгаас болж ойрадууд бага ястан болсон гутамшиг эхэлсэн.

-Зүүн гарын улс хэдийгээс хэдий үе хүртэл оршиж байсан юм бэ?

-Галдан хааны улс 1635-1758 он хүртэл 120 гаруй жил оршин тогтносон. Галдан хаанаас хойш 60-аад жил төр улс нь ямар нэгэн хэмжээгээр хадгалагдаж байсан.

-Галдан хааны улс гэхээр үр хүүхэд нь түүний төрийг сэргээн залгамжилсан хэрэг үү?

-Үгүй ээ. Галдан хааныг Халхыг нэгтгэж Манжийн эсрэг хамтын хүчин бий болгохоор тэмцэж байх хооронд ар хударгаар талийгаач ах Сэнгэ хааны хүү Цэвээнравдан өөрийгөө Зүүнгар улсын хаан хэмээн өргөмжлөн ар талын гол хүчнээс тасалж эсэргүүцэл буй болгосон түүхтэй. Мөн Богд хаанд дайсагнаж, манай Халхад довтолсон гэж ар халхууд Галдан хааныг эсэргүүцсэн. Энэ байдлыг Манжийн Энх Амгалан ха,ан овжин ашиглаж, “хулгай” Галданы харгис довтолгооноос ар халхыг чөлөөлнө гэдэг шалтгаанаар нэгэн удаа 50 мянган цэрэг зэвсгийн хүч илгээж, улмаар энэ үйл явдлаар ар халхыг Манжид нэгтгэх бодлогоо ерөнхийд нь хэрэгжүүлсэн.

Галдан хааны улс гэж байгаа нь түүний үндэслэсэн улс гэсэн санаа. Хөдөөгийн түүхч өтгөс тэгэж ярьж хэлэлцдэг байсан, Жүчийн улс, Чагадайн улс, Хүлэгүгийн улс… Өөрөөр хэлбэл, Хубилайн улс гэж ярьдаг байснаас Юань улс гэдэггүй. Одоо л шинжлэх ухаанчирхан нэр томъёолжуулж Юань, Алтан Ордны гэх мэтээр цоллох болж. Тэгэж ярих төрөлх түүхчийг олохгүй дээ.

Нанхиад гүрэн дотроо Хубилайн улсыг тэгэж нэрлэдэг л юм байгаа биз. 1254-1368 он хүртэлх хугацааг Дайдуд сууж асан хаадууд бүгд Хубилайн улсын л хаад. Энэ нь Монгол гүрний хаан гэсэн утга огт биш, Монгол гүрний гэвэл эдгээр дөрвөн ханхүүгийн хараат дөрвөн улс дээр Тулуй эзний сахисан Монгол газрын төрийн голомт нутгаа нэмж амилуулаад Монгол гүрэн гэж ухаардаг уламжлалтай юм. Энэ л гүрний төлөө эрслэн тэмцсэн Галдан хааны улсыг би тийн зүйрлэн нэрлэсэн хэрэг.

-Тэгвэл “Зүүн гар” гэсэн нэрний хувьд таны дүгнэлт…?

-Зүүнгарын улс гэдгийг ч манай эрдэмтэд буруу тайлбарладаг. Одоо эрдэмтэд биш энгийн түүхч хэд гурванхан эгэл Монгол л мэдэж байгаа эртний өвөг зурхайн ёсонд төрийн хэргийг алтан гадас одыг харж зогссон хүний гараар баруун, зүүн гэдэг ёс бий. Энэ нь зүг чигээ хэзээ ч алдаж төөрөлдөхгүй гэсэн энгийн санаанаас үүдэлтэй эрдэм л дээ.! Энэ зурхайн ёсоор ертөнцийн баруун зүгт зүүн гарын монголчууд оршдог юм. Баруун монголчууд гэвэл монгол зурхайн бар зүгээр ярьж байгаа хэрэг бөгөөд зүүн гарын гэдэгтэй дүйх адил утга.

-Галдан хаан Чингисийн алтан урагтны удам биш биз дээ?

-Ойрадын Гүүш хааны Цорос аймгийг Хасарын хойчис гэдэг. Цоросын Эсэн тайш хаан эцэг Тогоон тайшаас өвлөж, 1451-1454 онд нийт Монголын хаан байсан. Галдан хаан бол Эсэн хааны бага хүү Эсмүний хойчис бөгөөд 1643 онд Эрдэнэбаатар хиан тайшийн зургаадугаар буюу хоёрдугаар хүү болон мэндэлжээ. Зургаадугаар хүү гэсний учир нь, Эрдэнэбаатар хиан тайш гурван хатнаас төрсөн арван хоёр хөвүүнтэй байснаас зургаа дахь хүү нь Галдан хаан байсан юм. Харин Юм Агас хатнаас гарсан лоёр дахь хүү нь Галдан хаан юм. Хэрэйдийн Тойрол хааны торгууд удмын Амгалан ноёнд Ойрадын Тогоон тайш өөрийн Юм Агас охиноо өгчээ. Тэгэхээр Галдан хаан Хасарын хойч Цорос эцэгтэй, эртний хуяань (хүннү) хаадын хойчис, Хэрэйд Тойролын алтан ургийн торгууд эхийн үр язгууртан юм.

Ер нь Алтан ураг гэж зөвхөн Чингисийн удмыг хэлдэг юм шиг хуудуу ойлголг байгаа нь уг язгуур муутай удамласан төрөлх эрдэм ухаангүй ч гэсэн цол хамгаалжтом нэр хүртсэн эрдэмтдийн таамгаар тарьсан нэр томъёо. Зөвхөн XIII зуунаас түүх ярья гэвэл Хэрэйдийн Тойрол хааны, Найманы Таян ханы, Мэргэдийн Тогтохын, Тайчудын Чингисийн гэх мэт тэнгэр язгуур ярих хэрэгтэй алтан урагтай олон удам бий. Чингисийн удмын бага ноёд зөвхөн өөрийгөө алтан урагган гэж нэрлээд, Тогоон, Эсэн нарыг Чингисийн хойчис биш учраас алтан урагтан биш гэдэг байв.

Иймд хаан гэлгүй харин Ойрадын Тогоон тайш, Эсэн тайш гэж түүхчилдэг байсан. VIII Богдыг ч төвд хүн тул хаан гэлгүй наран гэрэлт түмэн наст богд эзэн гэх ёстой гэж үздэг байсан юм гэнэ лээ. Бас Алтан ураг гэж эцгийн талын удам биш эхийн хэвлийн ураг удмыг хэлдэг ёсыг бас мэдүүштэй.

 -Ану хатны тухайд?

-Ану хатан Галдан хааны ах Сэнгэ хааны бага хатан байсан. Сэнгэ хаан нас барж, Галдан хаан эхнэрээ болгож, харин Ану хатны дүү охин нь Галдан хааны дараа хаан төрийг уламжилсан Сэнгэ хааны хүү Цэвээравданы сүйт бүсгүй байсан ч Галдан хаан нэр нөлөөгөө ашиглан бас эхнэрээ болгосон. Зүйрлэвэл, Чингис хааны Есүй, Есүгэн эгч дүү хоёр хатан шиг. Цэвээнравдан энэ өшөөр Галдан хааныг Халхад үйл ажиллагаа явуулж байгаа хооронд өөрийгөө Зүүнгарын хаан өргөмжилж, Галдан хааныг нас барсны дараа ч мөн төрийн хаан суудлыг үргэлжлүүлж Манжтай эрэлхэгээр тэмцсэн түүхтэй. Ану хатныг Сэнгийн хатан гэхээр Цэвээнравдангийн эх гэж ойлгож болохгүй.

-Хамгийн их хохирол үзсэн тулаан Налайх, Зуун мод, Заан Тэрэлжийн дэргэд болсон. Энэ тулалдаанд Галдан хаан Ану хатнаа алдсан гэдэг биз дээ?

-Монголын хувь заяанд эмгэнэлт учир холбогдолтой энэ газар нутгийг мөн л ойрадтай холбоотой учир шалтгаанаар хайхрахгүй орхисоор элсний карьер болгон энд тэндгүй ухаж сийчсэн хэвээр л… Зүй нь тэр. хавийг төрийн хамгаалалтанд авч, Галдан хааны болон Ану хатны хөшөө дурсгалыг хүндэтгэн босгох учиртай.

Галдан хаан Энх Амгалан хааны удирдсан 50 мянган манж, хан, нанхиад, өвөр, ар монгол нийлсэн гурван замын их цэрэгтэй тэнцвэргүй дайн хийж ялагдаад, үлдсэн нөхдөө авч баруун зүгт зугтахдаа үхрийн баас шиг цувран гээгдсээр бутарсан. Манжийг сөрсөн хүч энэ дэлхий дээр ганцхан Галдан хаан, түүний хүчирхэг арми л байсан. Манжаас илүүтэйгээр монголчууд, ялангуяа Түшээт ханы Чахундорж тэргүүтэй Түшээт ханыхан Галдан хааныг дотроос нь задлах, гаднаас нь бутлах үйл ажиллагааг олон жил уйгагүй хийсэн.

Галдан хаан Манжтай тулгарсан их бага олон тулаан, дайн байлдаан бий. Хамгийн гол нь, Галдан хаан бол манж, нанхиад, өвөрмонгол, бас халх монголын нэгдсэн цэргийн хүчний эсрэг Монгол үндэс угсаатныхаа тусгаар тогтнолын төлөө хааны ёсоор тэмцэж, эцэстээ ганцаардах хуртлээ туйлбартай тэмцсэн жинхэнэ Монгол хаан.

Манжийн дарлалаас чөлөөлөгдсөний 100 жилийн ойг хөл болгон тэмдэглэхдээ хамгийн гол нь анх яагаад Манжийн дарлалд орчихсон юм бэ гэдгийг зөв тунгаах ёстой. Гэтэл тэгэх шинжгүй байна. Ой болно гээд бас баахан манж бодлого ёслол болно гэхээс ичиж байна. Манжууд монголчуудыг өөрт нь ямар ч гарз гарлагагүй хоосон цол хэргэм, чулуун жинш, шувууны өд мэтээр өрсөлдүүлж, нэгэн зууны ч насгүй баахан эд хөрөнгөөр дотор нь жөтөөрхөлцүүлж, атаа жөтөө дэгдээснийхээ хүчинд санасандаа хүрсэн. Өнөөгийн төр тэр ёсыг дэглэж, бас баахан одон тэмдэг, гавъяат ардын баатар гээд хоосон цол шагнадаг байна. Түүний оронд адаглаад Зуун модны замд Галдан хааны дурсгалын цогцолбор байгуулах шав тавих юмсан.

-Та “Зууны мэдээ” сонинд нийт монголчуудын хаан төрийг ойрадууд гурван удаа авсны эцэст Монгол улс өөдөлнө гэж бичээд Ойрад угтай хүмүүс танд ихэд дургүйцэж байгаа дуулдсан?

-Би Ойрадыг муулаагүй, бас худлаа өргөмжлөөгүй. Ухаант эцэг дээдсийн тийм зурхай байдгийг л хэлсэн. Тэр нь үнэн болохыг эртний монгол зурхайн ухаанаар харьцуулал, жишээтэйгээр ярьсан. Эсэн тайжийн үед Халхын Агварчин жонон тэргүүтэн 64 өрлөгтөн, 32 хиуртан тэргүүтнийг хядаж цуст яргалал үйлдсэн. Эндээс ноёдын үхэл чуулганд гэх хэлц үг гарсан. Энэ харгис үгээс Ойрад, Халхын хагарал эхэлсэн тухай түүх сурвалжид тэмдэглэгдсэн. Ойрадын зах мянган буюу захчин аймгийн Тогоон тайш, Эсэн тайш нар Монголын хаад байсан гэж би өмнө нь хэлсэн.

XX зуунд социализмын замаар далан жил явсан. Тэр онол мэдлэгээр жолоодсон гол эзэд нь Ю.Цэдэнбал, Ж.Батмөнх нар байсан. Тэд бас ойрад хүмүүс. Тэр талаар маш сайхан түүх, бас базаахгүй баримт ч ярьж болно. Ойрадууд гурав дахь удаагаа Монголын төрийг авсан нь өнөөгийн ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж, УИХ-ын дарга Д.Дэмбэрэл, Хууль зүйн сайд Ц.Нямдорж нарын энэ үе гуравдахь нь болох юм. Энэ шинжийг би Монгол доройтохын, эсвэл мандахын дохио тэмдэг гэж хэлээгүй. Гурван удаа ойрадууд Монголын төрийг атгана гэсэн зурхайн тооцоо зөв байна. Энэ тэмдгийн дараа Монголын цоройсон их бадрал ирнэ гэсэн. Тиймээс Манжийн дарлалаас чөлөөлөгдсөний зуун жилийн ойн өмнө Монгол төрийн гал голомтын цогцолбороо улсын нийслэл Улаанбаатарын төв цэгт мандуулж, Галдан хааны тэмцлийн ганцаардалд гэмшиж чадваас ойн ач холбогдол тэрболно. Ойрад, Халх хоюулаа алтан урагтай нэг үндэстэн.

-Ингэхэд Галдан хааны тэгш ой ойрын үед хэдийд болох бол?

-Галдан хаан Хасарын хойч цорос хүн тул Есүхэй баатарын удам. Халхын ноёд ялангуяа Түшээт хан гомбодоржийнхон Чингисийн хойч. Тэмүжин, Хасар хоёр Есүхэйн хөвгүүд шүү дээ. Тэр Манжийн эсрэг дайтна гээд цэрэг элсүүлж боссон эгэл нэгэн зоригт баатар биш тэнгэр заяат хиан угсаат хаан хүн. Байгуулсан улс нь зэр зэвсгийн, галт бөмбөг, дарьт бууны үйлдвэртэй, тагнуулын алба сүлжээтэй, газар тариалан, мал аж ахуй хосолсон том гүрэн байсан. Анхдугаар Богд болон Түшээт хан Чахундоржийг Монголынхоо төлөө Манжийн эсрэг тэмцэлд ятгуулахаар мянган лам тагнуул бэлдэн халхад оруулж байсан гээд бод. Тэр хаан эцэстээ яаж ганцаардан ягтаж, өлөм зэлэм өнчрөн эцэслэв дээ.

Тэр их хүний түүхэн ойг тэмдэглэхээр барахгүй, Манжийн эсрэг тэмцлийг манлайлж, амь нас, амьдралаа өргөсний хувьд төрийн дээд хүндлэлээ амилуулах ёстой. Хөшөө дурсгал нь зөвхөн Ховдод биш, Улаанбаатарын ойролцоо, тухайлбал Зуун модонд сүндэрлэх ёстой. Галдан хааны Зах мянганы Эсэн тайш хааны хувилгаан хойд дүр болон хорвоод мэндэлсний 370 жилийн ой 2013 оны намар болсон билээ.

Тэмдэглэсэн С.Гэрсэнз

Сэтгэгдэл 72ЭнгийнХэвтээБосооСэтгэгдэл бичихAa
  • Аа
  • Аа
  • Аа
  • Аа
  • Аа
  • Аа
  • Аа
  • Аа
  • Аа
  • Аа
  • Аа
  • Аа
  • Аа
  • Аа
  • Аа
1 сар 19. 21:05
Зочин

N. Nagaanbuu R.I.P ...

1 сар 18. 1:00
Зочин

haan shiree ruu getsen yu yu gedeg bilee?hehe!uursduu uursdiiguu ustgasan humuus

1 сар 9. 21:36
Зочин

ӨМХИЙ ХУЖАА НАР АМАА ТАТААД ГАЛДАН ХААНЫ МАНЖ ХЯТАДТАЙ ХЭРХЭН ТЭМЦДЭГ ЭЭС СУРАЛЦ

1 сар 12. 14:11
Зочин

МАНЖ ТӨВДӨӨР ТАРХИА УГААЛГАЖ, АХ ДҮҮГЭЭ АЛЖ ХЯДСАН ӨГӨР ОЙРАДУУД ЯАЖ УСТАЖ АЛГА БОЛСОНЫГ САНАЖ БАЙ ХАЗГАЙ ХЭЛТНҮҮДЭЭ.

1 сар 9. 15:25
Баяр

Одоо болно доо. Бүгдээрээ Монгол . Үнэн л юм бичжээ. Хоорондоо маргалдаж бусдын явуулганд ороод хэрэггүй дээ. Миний сайхан МОНГОЛЧУУД

1 сар 8. 16:25
Зочин

ХАА ГАЗАР ИЙМ ӨӨДГҮЙ ЦАРАЙТАЙ НОВШИЙН БУУ НАР БДАГ,ХАЛХЫН НУТАГТ ХАЛХУУДЫГ МУУЛДАГ ДҮРВЭЖ ИРСЭН НОВШ.

1 сар 6. 0:32
Халх залуу

Нагаанбуу ч юм уу Нусанбуу ч юм уу энэ нэг юм одоо болиосой билээ Халх төдийгүй бүх монгол улсаа өдий хэр тусгаар тогтносон улс болоход Өндөр гэгээний буян заяа ихээ.Хэрэвзээ Өндөр гэгээний буян заяа гийгээгүй бол Нагаанбуу өдийд аль хэдийн хэдийн хятадын боол болчихсон хэл ам нь мэдэгдэхгүй нусанбуу явна биз.Улс орноо мөхлийн шатны ирмэгт хүргэсэн муйхар Галдан бол яавч өөдтэй хаан биш.Хажууд нь Зүүнгарын Цэвээнравдан Галданцэрэн нар бол хаан байлаа Галдангийн дэргэд Түшээт хан Чахундорж чинь харин ч эх оронч эр.Ойрадынхоо толгойг мэдэхгүй Халхын буянд шунаж явж аль ч үгүй хоцорсон азгүй эр.Харин хажууд нь Манжийн Энхамгалан бол Халх Ойрад Мин гэсэн дайсагнасан улс орнуудыг нэгэн туган дор нэгтгэсэн Манж гүрний ухаант их хаан.

1 сар 18. 11:30
Зочин

халхууд манжид урвсан үнэншдээ

1 сар 5. 17:07
Зочин

Лигдэн Галдан 2-т хүчээр монголоо цуглуулах санаа байснаас Занабазар шиг ухаан байсангүй гэж

1 сар 5. 13:25
Зочин

Ойродыг дурвэд баядууд хядсан гэсэн сэтгэгдэл уншаад элэг хошчихлоо

1 сар 18. 1:02
Зочин

Зүүнгарын сүүлчийн хан Даваачийг дарж, ард түмнийг нь хядахаар хөдөлсөн Манжийн хааны жанжид

Зүүн фронтоор(цэргийн тоо 20 мян):
Ерөнхий захирагч Банди жанжин (Хорчны)
Цэнгүнжав жанжин (Халхын)
Дэд жанжин Амарсанаа(хойдийн)
Эфү Цэвдэнбалжир(Өөлдийн)
Жүн ван Нэмэх(Дөрвөдийн)
Жүн ван Банзор(Хошуудийн)
Зөвлөлийн сайд Арантай жанжин(Манжийн)

Баруун фронтоор(цэргийн тоо 16 мян):
Ерөнхий захирагч Юн-Чин жанжин(Манжийн)
Дэд жанжин Саарал(Дөрвөдийн)
Чин ван Цэрэн(Дөрвөдийн)
Жүн ван Цэрэн уваш(Дөрвөдийн)
Бэйл Цэрэнмөнх(Дөрвөдийн)
Эрхэм сайд Яльфунга(Манжийн)
Зөвлөлийн сайд Уяхан(Манжийн)

1 сар 4. 23:50
Mongol hun

Altan Urag bol Borjigon ovgiin Halh humuus yum.Unuudur hun amiin 87% burduulj bn shuu dee.Tegeheer yaaltai ch bilee.Olnii umnu tsuun ni huchgui,huchtenii umnu huchgui ni buruutai shuu de.

1 сар 18. 11:32
Зочин

галдн бол жинхэнэ эх оронч

1 сар 4. 18:02
Зочин

Галдан хаан бол Монголын сүүлийн хаан гэж Оксфордын түүхийн сургуулийнхан 2007 онд хийсэн судалгаандаа тодорхой бичсэн байдаг. Маргах биш бид үнэн мөнийг мэдэж аваад хамтдаа цаашдаа хөгжих хэрэгтэй байна.

1 сар 4. 15:04
Зочин

1911 ОНД ДӨРВӨД ДАЛАЙ ХАНЫХАН БОГД ХАНТ МОНГОЛ УЛСАД ДАГААР ОРОХООР ХҮСЭЛТ ТАВЬСАН БАЙДАГ. МАНДУХАЙ ХАТНЫ ҮЕД Ч БООЛ БОЛОХООР ЗӨВШӨӨРСӨН БАЙДАГ. ТҮРЭГ ГЕНТЭЙ ХАЗГАЙ ЯРИАТАЯ БААГИЙНУУД ХАСГУУДТАЙГАА ТЭВРЭЛДЭЭД БАЙЖ БАйхгүй дээ.

1 сар 4. 15:02
Зочин

Ар, Өвөрхангайнхан ч найдваргүй улсууд бна шүү. Гончигдорж, Лүндээжанцангууд ч мөн дөө хөөрхий

1 сар 4. 13:32
Зочин

Нусанбуу

1 сар 4. 14:48
Зочин

Halhuudaas bainga bolgoomjilj tedniig sain hynaj baih heregtei ted hezeech haanch urvaj medne Mongoliig manjiin darlald 200 jil darluulsan hudaldsan uursduu bayn hangaluun amidrald jargasan urvagchid Manjiin haanii bugsiig doloogchid Halhuud !!!

1 сар 17. 14:38
Зочин

харин ч ойрадууд жинхэнэ урвагчид хаана хэнд очиж урваж дагахуу гээд ижил мөрөн хүртэл нүүгээд зарим нь эргэж ирээ биздээ, ирэлгүй тэр халимагтаа үлдэхгүй яасийн, Эзэн Чингисийн Их Монголын гал голомтыг үүрд сахин хамгаалж өнөөг хүртэл бвч үлдэж чадсан халхуудын хувь заяанд атаархан элдвээр муулах доош хийх гэж оролддог ойрадуудын зан галдангаас нь эхтэй бололтой, нөгөө гайхал кирсан илюмжинов нь бид хятадаас ирсэн хятад хүмүүс гээд оросын тв-ээр яриад зогсож бналээ, өөрт нь хэрэгтэй байвал энэ түүхч ч гэсэн тэгж ярих байлгүй ойрадууд бүгд арай тэгж ярихгүй байхаа.... тэдэн дотор түүхийн үнэнийг ойлгосон цэдэнбалын захиалгаар оросуудын бичсэн зохиомол туухээр хүмүүсийн тарьхийг угааж байсныг мэдсэн хүмүүс зөндөө байгаа бизээ. галдан орос, манж руу халхыг дарж өгье оронд нь хаан болгож өг гэж аль алинд нь хандаж байсан баримтыг түүхчид олсон түүнийг жинхэнэ урвагч байсан гэдгийг нотолсонш дээ

1 сар 4. 13:31
Мгл

Нутгархаж боогнож суугаад цэцэрхэдэг увсын хэдиин л яриа байна.Энэ хунд туухиин эх сурвалж уншиж судалсан,иш татсан юу ч алга.Туухииг ингэж гуйвуулж болохгуй

1 сар 4. 13:07
Иргэн

Тэнэг Увс юугээд хуцаад бна. Худал юм яриад !!! Дурвэд хулгайчид их олон юм ярьдаг болжээ хэрээ мэдэж !!!!

1 сар 4. 13:04
bid

ene lalariin tuuhch gej yu baidag yum. ter tsuvuun tsagt mongoliin haad noyoduud hoorondiin tsemtselees uudsen ch bii l baih. gehdee galdan tiim mundag yum bol mongolchuudiig huis temtrelgui manjuudaa yalah ni yaasan yum

1 сар 4. 12:49
Зочин

ГАЛДАН БОШИГТ БОЛ МАНЖИЙН ЭСРЭГ ТУУШТАЙ ТЭМЦСЭН АУГАА ЭХ ОРОНЧ ХҮН. МАНЖ ХЯТАДЫН ҮЗЭЛ СУРТЛААР ТАРХИА УГААЛГАСАН ДОЛДОЙ НАР ҮНЭН ҮГ ХЖЛСЭЭН ХҮНИЙГ ЮУНД НОХОЙ ШИГ БООРЛООД БАЙГӨӨ ЮМ БЭ

1 сар 4. 12:48
Зочин

ҮНЭН Ш ДЭЭ, МАНЖИД ДАГААР ОРСОН. БИ ХАЛХ ХҮН. УРВАГЧ ХҮН БАЙСАН. СИ НОЁНТОН 360 ЖИЛИЙН ОЙГ НЬ ТЭМДЭГЛЭЭД БАЯРЛААД БАЙСАН. БААХАН МӨНГӨ ХУССАН. ЭШ-НИЙ ХУРАЛ ХИЙХЭД Л ХАНГАЛТТАЙ.

1 сар 4. 12:46
Зочин

ГАЛДАН БОШИГТ ХААН - ЯАХЫН Ч АРГАГАГҮЙ МОНГОЛЫН ХААН . ЭХ ОРОНЧ ХҮН .

1 сар 17. 14:43
Зочин

монголын хаан ч гэх шиг битгий горьд тэгж яривал ойрадын хаанч биш зөвхөн зүүнгарын хаан гэж өөрийгөө өргмжилсөн, зүүнгар гэдэг нь зөвхөн хэдэн торгууд, хошууд нар байсан гэсээн

1 сар 4. 12:36
СААГИЙ

ХАЛСАН СОЛИСОН ҮЛДЭЭСЭН БУЙРАА САХИЖ ҮЛДСЭН ХОЙЧИС ШҮҮ. НУУЦ ТОВЧООНД ХАЛХ ҮНДЭСТЭН ГЭЖ НЭГ Ч ҮГ БАЙХГҮЙ. МАНЖИЙН ДАРЛАЛЫН ҮЕЭЭС Л ИЛҮҮ ИХ ЯЛГАРЧ ЯРЬГДАХ БОЛСОН. ГЭХДЭЭ ХАЛХЧУУД БҮХЛЭЭРЭЭ УРАВЧХААГҮЙ НЬ ҮНЭН ХЭДЭН ХАНУУДААСАА БОЛООД Л МАНЖИЙН МОНГОЛ БОЛСОН. МАНЖИЙН 3 ХҮЙТЭН НЭР ТӨР ТОРГОНД ШУНААД 1-ТОЛГОЙ ДЭЭРХ ЖИНС, 2-ЗҮРХЭНД ХОЛБИРОХ ХӨӨРӨГ, 3-АМАНД ЗУУГДАХ ГААНС Л ДЭЭДСИЙН ДАВХРАГА ҮҮСГЭСЭН ДЭ. ЗҮГЭЭР Л ГАЗАР ХЭВТЭХ ЧУЛУУГ ОДОО ХҮРТЭЛ ҮНЭ ХАЯЛЦУУЛААД ЖИРИЙН ЧУЛУУГ ХҮРТЭЛ ӨНГӨЛӨӨД ХӨӨРӨГ ХИЙХЭД ЯМАР ГОЁ БОЛДОГ БИЛЭЭ ДЭ. АЛМАЗЫГ ХҮРТЭЛ ХИЙМЛЭЭР ГАРГАЖ АВДАГ БОЛООД БАЙХАД. ХЭЗЭЭ НЭГЭН ЦАГТ ЗҮГЭЭР Л ЧУЛУУ ГЭДГИЙГ ОЙЛГОХ БАЙХАА БИД. БИ ХАЛХ ЧИ ДӨРВӨД ГЭЛТГҮЙ ЭВТЭЙ Л БАЙГААСАЙ.

1 сар 4. 19:34
Зочинрр

Бууриа сахиж үлдээгүй юм шдээ Бууриа цэвэрлэсэн хүмүүсийн удам шүү дээ. Халхын түүх бол Ойрадтай дайтсан түүх юм. Монголын орны баруун хагасыг хүртэл эзэгнэн сууж байсан ойрадуудыг Халхын Абтай хаан, Лайхур хан Шолой убаши нар Алтайг давуулан Эрчис мөрөнг хүртэл элдэн хөөж өнөөгийн Халх төвт Монгол улсыг үндэслэсэн байдаг. Халхуудад байнга ялагдаж хядагдаж явсан даа хорссон ойрадууд Халхуудыг дотоодын дайн дажин Оросуудтай газар нутгийн маргаантай байхад нь Халхуудын дайсан Оросуудаас галт зэвсэг их буу авч Монгол нум сумт дайчдын сүүлчийн үлдэц болсон Халхуудыг галт зэвсэгээр ялсан юм. Өндөр гэгээн Занабазар ухаалаг мэргэн бодлого явуулж дайны хөлөөс болж эх нутагаасаа дүрвэсэн Халх Монголчуудыг дахин бүрдүүлэн нэгэн бүхэл болгосон Монгол улс болж Төв азийн нүүдэлчдийг галт зэвсэгээр хядаж явсан ойрадууд эцэстээ тусгаар тогтносон улсаа чөөрсдөө Манжуудтай нийлж устгасан байдаг. Дөрвөд далай хан бол Зүүнгарын улсаа устгасны төлөө Дөрвөд Баядуудад өгсөн цол юм.

1 сар 5. 15:13
Зочин

чи дор хаяж 300гаруй настай шоохууз биисаан

1 сар 4. 18:14
нямаа

яг зөв сайхан хэллээ таны хэлснийг иш авч энэ олон сурвалжлагч, сэтгүүлч нар эвлэлдэн нэгдэхэд суурь ажил хийгээсэй билээ

1 сар 4. 12:18
Зочин

ХАЛХУУД МАНЖИД ДАГААР ОРООГҮЙ БОЛ БУРИАД ХАЛИМАГИЙН АДИЛ БОЛОХ БАЙЛАА. КАЗАХ ШИГ .ЭНЭ ДҮГНЭЛТИЙГ АМЕРИК БАРУУНЫ ЭРДЭМТЭД ХИЙГЭЭД БАЙГАА.ГАЛДАНГ ДАГАВАЛ ХИЙ ЦУС УРСГАЖ,ШИНЖААН ӨВӨРМОНГОЛ ШИГ БОЛОХ БАЙЖ. ХЯТАД СУДАР УНШ, АРХИВД СУУ. ОРОСЫН СУРВАЛЖ СУДАЛ .ЭНЭ ЯМАРБУУ Ч БИЛЭЭ ХҮН ШИГ НӨХДҮҮД АРДЧИЛАЛЫН ЖИЛҮҮДЭД ОЛШИРСОН.

1 сар 4. 12:21
Зочин

Уйгагүй юм бичиж улайрч суудаг барлаг вэ

1 сар 4. 12:51
Зочин

ЧАМД МОНГОЛ ХҮНИЙ ҮНЭР Ч АЛГА , САРМИС Л ҮНЭРТЭЖ БАЙНА

1 сар 4. 12:22
Зочин

Уйгагүй шүү энэ Увсын барлагууд

1 сар 5. 10:09
Зочин

13-р зуунд Халх гэж ерөөсөө тийм юм байгаагүй шүү. Нууц товчоо сайн унш.халхавч гэдэг үг сүүлд монголыг Халх болж Манжид урваж халсандаа. Энэ үгийг чи ойлгохгүй Халх.

1 сар 17. 14:51
Зочин

нууц товчоонд халх гэж үг байхгүй харин ойрадууд Чингис хааныг эсэргүүцэж жамухыг дэмжсэн гэж байдаг даа энэ нь та нар Чингисийн удам бишээ гэдгийн чинь нотолгоо шүү , харин гурван голын Монголчуудыг сүүлд Гэрсэнзийн үеэс эхлэн ар халх, халхууд гэж нэрлэж хэвшсийн, эзэн Чингисийн гал голомтыг өнөө хүртэл сахин хамгаалж ирсэн халхуудад баярлаж яв

1 сар 4. 12:51
Зочин

ЧАМД МОНГОЛ ХҮНИЙ ҮНЭР Ч АЛГА , САРМИС Л ҮНЭРТЭЖ БАЙН

1 сар 4. 12:15
Зочин

Монголчууд бүгдээрээ түүх мэддэг цэцэн болчихсон цаг үе шүү дээ. 300 жилийн өмнөхийг харсан үзсэн юм шиг худлаа ярих хэнд хэрэгтэй юм бол. Өөрсдийгөө ийм тийм угсааны хаан энэ тэр гэж дараа өргөмжилнө. Тэнэгүүд хорвоо

1 сар 4. 11:59
Зочинч

ХАЛХ гэж хэзээнээс үүссэн ястан вэ Боржигон чинь бараг Дайны хөлөөр гадагшаа гарсан.Ууган Улаанбаатарчууд Америк Европ явсан адил

1 сар 4. 11:44
ZANABAZAR MUU HUJAA MANINGIIN SHEES

ZANABAZAR MUU HUJAA MONGOLD YER NI YUUGAARAA GIIGUULSIIN,ENE ORONG BAIGUULAA YU SHAALAAL BAIHGUYU MUU HUJAA YANKAN ZANABAZAR

1 сар 16. 21:22
Зочин

хазгай хэлтэй золбин гөлөг үмхий амнаасаа болж,тэнгэрт нэргүүлж үхэв

1 сар 4. 2:25
Зочин

Одоо тэгээд Чиннисийн удам Алтан Ураг биш болж байна уу.Казакууд манай түүхчдийг элсүүлж байгаа гэдэг нь үнэн бололтой.

1 сар 4. 11:59
галдан

Угуйдээ . Унэндээ талийгч Нагаанбуу чинэ байндаа онож бууддаггуй Туух гээчийг умших байтугай мэдэх ч угуй бага боловсролтой жолооч байсийм ш дээ.

1 сар 17. 15:37
Зочин

даанч тйим байхаа соц үеийн галдан бол баатар гэдэг цэдэнбалын захиалгат түүхийг давтаад байсийн цээжилж л дээ хөөрхий түүнээс хойш үнэн түүхийн нотолгоонуудыг эрдэмтэд олоод гаргаад ирсийшдэ нагаанбуу гуай унш унш таны тагтээд байгаа танай нутгийн галдан чинь ухаан муутай мулгуу урвагч гэдэг нь нотлогдсон

1 сар 4. 12:52
Зочин

ЧАМД МОНГОЛ ХҮНИЙ ҮНЭР Ч АЛГА , САРМИС Л ҮНЭРТЭЖ БАЙНА.

1 сар 4. 11:02
Зочин

БООЛ, ХАМЖЛАГА ЯВСАН ОЙРДУУДЫН ҮЛДЭГДЛҮҮД ТҮҮХЭНДЭЭ ӨӨДӨЛЖ БАЙГААГҮЙ!!!! НАГААНБУЙ ГУЙА ТЭР ҮЛ УДМЫН ХҮН!!! СӨНӨЖ МӨХӨЖ АЛГА БОЛСОНДОО ХОРСОН ХУЖАА, ОРОСЫН БООЛ, ЗАРЦ БОЛЖ МОНГОЛ УЛСЫН, МОНГОЛ ҮНДЭСТНИЙ ЭСРЭГ ТЭМЦСЭЭР ИРСЭН ШҮҮ ДЭЭ!!!! НАГААН ГЭХ ЭНЭ ХҮН ӨӨРИЙГӨӨ ӨӨЛД ХҮН ГЭДЭГ, УГ УРГИЙН ОВОГ Нъ ШАР ХЯТАД!!!!! ХАРИН ЭНЭ НЭРНЭЭСЭЭ ИЧЭЭД ЭЭЖИЙНХЭЭ ХАМААТНЫ БЭСҮҮД ОВГООР ОВОГЛОХ БОЛСОН ГЭДЭГ. ЯМАР Ч БОЛОВСРОЛГҮЙ!! КРИЛЭЭС ӨӨР БИЧИГ ҮСЭГГҮЙ нөхөр яаж Монголын түүхийг мэдэх вэ дээ!!!! 90-ээд оноос хойс ЭЛИЙРЭЛ СОЛИОРОЛ нь нэмэгдэж ТҮҮХИЙГ УРГУУЛАН ЗОХИОДОГ баруун зүгийн хүмүүсийн л нэг!!!!!!! ШАР ХЯТАД ОВОГТОЙ, ХУЖАА ГАРЛЫН НӨХӨР!!! ХУЖАА нар ОЙРДУУД 2 ХЭЗЭЭНЭЭСЭЭ ХАЛХЫН ЭСРЭГ ХАМТАРСААР ИРСЭН!!!

1 сар 4. 21:23
Зочин

ezen chingesiin neriig gutaasan muu tsustai halhuud

1 сар 4. 21:22
Зочин

zail

1 сар 4. 13:33
BUU

NAGAANBUU GEJ OROS UG UU? KIRILL USGEER UM UNSHAAD MONGOLYN BURUU TUUKH BOLNO SHUU!!!!!

1 сар 4. 12:52
Зочин

ЧАМД МОНГОЛ ХҮНИЙ ҮНЭР Ч АЛГА , САРМИС Л ҮНЭРТЭЖ БАЙНА

1 сар 4. 12:52
Зочин

ЯГ ҮНЭН

1 сар 4. 12:08
Зочинodko

Teneg mal ve chi... tenegee busdad bitgii gaixuul

1 сар 4. 11:56
Зочинло

муу хятадын хурлыз, боолын боол,босгоны шороо чи олон юм бүү ярь

1 сар 4. 0:44
Turuu

odoo mongolchuud tuuhiin yanz buriin ueiig dabj garlaa.tuuhiin talaar negdsen neg oilgolttoi buren hemjeenii sudalgaatai bolmooriin hun bur uuriin dur zorgoor tuuhee uzej bichij yarij blhguiee

1 сар 4. 0:42
Turuu

neg burchlen unshlaa.ih gurnii emgenelt tuuhiin neg.gehdee enee nagaanbuu guai uuruu baruun mongol hun bhaa het neg taliig bariad tusheet han busad noyodiig muuljee.galdan haaniig halhruu tsereglej orohod tusheet hanii tsereg buriad urald orosuudtai buriadaa halgaalj baildaj yabsan n unen. orostoi baildaad deern baruun mongol zahirgaanaas garj tub mongolruugaa tseregleed zugtah gzrn uragshaa bjdee halhiin 1-2 noyod.ternees halh bugdeer manjid urbaad oirad bugdeer mongoloo geed temtssen gj blhguiee

1 сар 4. 12:11
Зочинodko

Xalxuud zugtaad manjid dagaar orson ni xudlaa yu xu. Oiraduud 100 shaham jil tusgaar togtnoloo xamgaalan temzej bxad xalxuud manjuudtai niilen efy tserengyydeeree toilgoluulan udaa daraa dailaar irj bsan ni bas xudlaa yu

1 сар 4. 11:03
ТҮҮХЧ

НАГААН ГЭХ ЭНЭ ХҮН ӨӨРИЙГӨӨ ӨӨЛД ХҮН ГЭДЭГ, УГ УРГИЙН ОВОГ Нъ ШАР ХЯТАД!!!!! ХАРИН ЭНЭ НЭРНЭЭСЭЭ ИЧЭЭД ЭЭЖИЙНХЭЭ ХАМААТНЫ БЭСҮҮД ОВГООР ОВОГЛОХ БОЛСОН ГЭДЭГ.

1 сар 4. 12:09
Зочинxa xa

xa xa xa

1 сар 4. 11:58
тэнэгт

АЦ ЧИНЬ БООЛЫН БООЛ БОСГОНЫ ШОРОО ТҮРИЙНИЙ БӨӨС МИНЬ

1 сар 4. 0:37
Зочин

галдангийн баруун тархийг төвд зүүн тархийг орос удирдаж байсаныг юу гэх үү

1 сар 4. 12:54
Зочин

ГАЛДАНГ ДАГАСАН БОЛ СҮЙРЭХ БЛА

1 сар 4. 12:16
Зочинxa xa

энэ дөрвөд ойрдууд Алтан ургийн халхуудаа яагаад үзэн ядаад бадийм дээ

1 сар 16. 21:25
Зочин

муу заяаны боолуудын төрмөл зан байхгүй юу?

1 сар 4. 13:36
Мгл

Одоогын энэ увсынхны ихэнхииг ойрод дарагдсаны хятадын хойд нутгаас нуулгэн суурьшуулсан гэж туухэнд тэмдэглэгдэн улджээ

1 сар 4. 12:53
Зочин

ЭРХ ЯМБЫН ТӨЛӨӨ

1 сар 4. 11:06
ГОВЪ АЛТАЙ АЙМАГ

НАГААНБУУ ГЭХ ЯМАР Ч БОЛОВСРОЛГҮЙ!! КРИЛЭЭС ӨӨР БИЧИГ ҮСЭГГҮЙ нөхөр яаж Монголын түүхийг мэдэх вэ дээ!!!! 90-ээд оноос хойс ЭЛИЙРЭЛ СОЛИОРОЛ нь нэмэгдэж ТҮҮХИЙГ УРГУУЛАН ЗОХИОДОГ баруун зүгийн хүмүүсийн л нэг!!!!!!! ШАР ХЯТАД ОВОГТОЙ, ХУЖАА ГАРЛЫН НӨХӨР!!! ХУЖАА нар ОЙРДУУД 2 ХЭЗЭЭНЭЭСЭЭ ХАЛХЫН ЭСРЭГ ХАМТАРСААР ИРСЭН!!! ШАР ХЯТАД ОВОГТООЙ ДҮРВЭД ХҮН!!! ГОВъ АЛТАЙ АЙМАГТ СУУРъШСАН ХУЖАА, ОЙРДЫН ХОЛъЦТОЙ БООЛ ГАРАЛТАЙ ХҮН ТҮҮХ МҮҮХ ЯРИАД ЯАХ ВЭ ДЭЭ!! УРАН ЗОХИОЛ ШИГ САНААНААСАА УРГУУЛАН ЗОХИОГООД!!!

1 сар 4. 13:33
Зочин

энэ говьалтай юм уншаад ойлгож сур дараан бич эргүй малаа хэнд гайхуулаад байна .Занабазар манжиж уравсан нь үнэн түүх ах дүүгээр дагаар орсон энэ санааг л гаргаад байна

1 сар 3. 19:36
:;(

gemshih setgegdel turj baih yum

1 сар 4. 12:12
Зочин

Занабазар манжид дагаар орсон нь үнэн шүү дээ

1 сар 4. 11:03
ТҮҮХЧ

НАГААН ГЭХ ЭНЭ ХҮН ӨӨРИЙГӨӨ ӨӨЛД ХҮН ГЭДЭГ, УГ УРГИЙН ОВОГ Нъ ШАР ХЯТАД!!!!! ХАРИН ЭНЭ НЭРНЭЭСЭЭ ИЧЭЭД ЭЭЖИЙНХЭЭ ХАМААТНЫ БЭСҮҮД ОВГООР ОВОГЛОХ БОЛСОН ГЭДЭГ. ЯМАР Ч БОЛОВСРОЛГҮЙ!! КРИЛЭЭС ӨӨР БИЧИГ ҮСЭГГҮЙ нөхөр яаж Монголын түүхийг мэдэх вэ дээ!!!! 90-ээд оноос хойс ЭЛИЙРЭЛ СОЛИОРОЛ нь нэмэгдэж ТҮҮХИЙГ УРГУУЛАН ЗОХИОДОГ баруун зүгийн хүмүүсийн л нэг!!!!!!! ШАР ХЯТАД ОВОГТОЙ, ХУЖАА ГАРЛЫН НӨХӨР!!! ХУЖАА нар ОЙРДУУД 2 ХЭЗЭЭНЭЭСЭЭ ХАЛХЫН ЭСРЭГ ХАМТАРСААР ИРСЭН!!!

1 сар 4. 12:38
yuyuyu

YU VE ene muu oird ustaj ygyi bolj baij yu gej soliorood bga Nagaanbuu gej hen bitgii soliorood art tumniig uimuuled bai uuniig bichij bga setguulch gesen duraara chalchij baih chin

1 сар 4. 12:32
Зочин

ТИЙМ ХӨГИЙН ТҮҮХ ГЭХЭД ТҮҮХ БИШ ЗҮГЭЭР ҮНДЭСТЭН ЯСТНУУДЫН ХООРОНД ЯС ХАЯСАН ИРГЭДИЙН СЭТГЭЛ САНААГ ТАЛЦУУЛСАН НИЙТЛЭЛ ХЭНД ХЭРЭГТЭЙ ЮМ БЭ. ГАЛДАН БОШИГТОД ХӨШӨӨ БОСГОСНООРОО БИДЭНД ЮУ ИРЭХ ЮМ. УЛС ОРНОО ТҮВШИТГЭЖ ХҮН АРДА АМАР АМГАЛАН АМЬДРУУЛАХАД СААД БОЛОХ ИЙМ ҮЗЭЛ БОДЛЫГ ЮУ ГЭЖ ОЙЛГОХ ВЭ. ЁСТОЙ НӨГӨӨ САЛАН ТУСГААРЛАГЧ ЭКСТЕРМИСТ ҮЗЭЛ ГЭДЭГ ЧИНЬ ЭНЭ ШҮҮ ДЭЭ. ГАЛДАНГИЙН НУТГААС ОДОО Ч ТИЙМ ҮЗЭЛ ГАРЧ БАЙГААГ ХЭВЛЭЛД БИЧИЖ Л БАЙНА. ИЙМ УТГАГҮЙ ЮМАНД АВТАЖ САНАА СЭТГЭЛЭЭ ХЯМРУЛСНЫ ХЭРЭГГҮЙ

Санамсаргүй нийтлэл [ Энд дарна уу ]