Ангилал

Сайтын талаар ярилцъя Уншигчдын санал бодол

1924-1992 он хүртэлх Монгол улсын нэр юм. Энэ үед Монгол улсын төр нийгмийн тогтолцоо нь социалист нийгмийг дамжиж хойд хөршийн бүрэн хараа хяналтад байлаа. Улмаар харийн түрэмгийлэгчдийн санаархлыг удаа дараа тас цохиж, тусгаар тогтнолоо хадгалж чадсан чухал цаг үе билээ.

Ж.Лхагвасүрэн генерал цэрэг офицеруудаа До яамныхнаас хамгаалсан тушаал гаргаж байвУншсан4,304

Фронтод монгол цэргийг командалж байсан бүх цэргийн жанжны орлогч Ж.Лхагвасүрэнгийн дайны дунд үеэр гаргасан нэг тушаал бий.

Цэргийн түүх судлаач доктор, хурандаа С.Ганболд Халхын голын дайны үеэр МАХЦ-ийн дайчид, дарга офицерууд гадаадын дайсантай тулалдахдаа дотоодын улс  төрийн хэлмэгдүүлэлтэдхэрхэн өртөж байсан тухай гашуун түүхийг хэвлэлд ярьжээ. Түүний ярианаас түүвэрлэн хүргэж байна.


Бүх цэргийн жанжны орлогчийг хүртэл барьж цаазалж байв

 

Улс төрийн хэлмэгдүүлэлтийг 1937 онд эхэлсэн гэж үздэг. Үндсэндээ 1939, 1940 оныг хүртэл үргэлжилсэн. 1939 онд улстөрийн хэлмэгдүүлэлтийн эрч хүч, далайц саарсан гэж үзэж байгаа ч Халхын голын дайны фронт дээр энэ хэлмэгдүүлэлт өөр арга хэлбэрээр явагдсан тоо баримт бий. Харамсалтай нь өнөөдөр дайны фронтоос хичнээн хүнийг барьж, хичнээн хүнийг хэлмэгдүүлсэн талаар эцсийн тоог гаргахад тун хүндрэлтэй байгаа. Учир нь тэр үед хэлмэгдүүлэлтийн арга хэлбэр нарийссан байдаг. Тухайлбал байлдааны ажиллагааны ямар нэгэн бүтэлгүй үйл ажиллагаатай холбогдуулан тухайн хороо, дивизийн эрх баригчдын аль нэгийг барьж шүүх, прокурорт шилжүүлдэг байж. Байлдааны ажиллагааны тактикийн хэлбэрүүд болох давших, ухрах тохиолдолд тухайн анги, салбарын даргалах бүрэлдэхүүний аль нэгийг буруутгаж, санаатайгаар ухарсан, эх орноосоо урвасан гэсэн шалтаг шалтгаанаар олон хүнийг барьсан тохиолдол олон бий. Бидэнд мэдэгдэж байгаа баримтаас үзвэл наймдугаар морьт хороо, Ардын хувьсгалт цэргийн 22 дугаар морьт хорооны удирдлага, бүх цэргийн жанжны орлогч Лувсандоной зэрэг хүмүүсийг барьж шүүхэд шилжүүлсэн, тасалсан, зарим хүмүүсийг цаазалсан баримт бий.

 

Х.Чойбалсан, Ж.Лхагвасүрэн нарын тушаалгүйгээр ч
До яамныхан цэрэг офицеруудыг баривчилж байв

 

 

Хэлмэгдүүлэлтийн бас нэг хэлбэр бол дайны үеийн даргалах бүрэлдэхүүний буюу салааны дарга, түүнээс дээшх албан тушаалын хүмүүсийг орон тооны илүүдэл гэсэн шалтгаанаар албан тушаалаас нь чөлөөлсөн явдал юм. Байлдаж байгаа анги салбарт яалаа гэж хүн илүүдэх билээ дээ. Энэ мэт байдлаар хүмүүсийг ажлаас нь чөлөөлж, түүний дараа улс төрийн учир шалтгаанаар баривчлан авч байцааж байв. Зарим нэг байцаагдсан хүмүүс сүүлдээ хэрэгт холбогдолгүй болж буцаж ирж байсан тохиолдол маш олон бий. Тухайн үйл явдал болон тэдгээр хүмүүстэй холбогдолтой материал өнөөдөр алдаг оног. Бүх цэргийн жанжин маршал Х.Чойбалсан, орлогч Ж.Лхагвасүрэнгийн тушаалыг судлаад үзэхээр чөлөөлсүгэй, шүүхэд шилжүүлсүгэй гэсэн тодорхой хүмүүсийн нэр байдаг. Гэтэл Х.Чойбалсан, Ж.Лхагвасүрэн зэрэг эрх бүхий албан тушаалтны тушаал шийдвэргүйгээр Дорнодын хоёрдугаар морьт корпусын харьяа шүүхийн газар буюу Дотоод явдлын яамны Дорнод корпусын Тусгай газрын шийдвэрээр маш олон хүн, тэр дундаа хугацаат цэргийн алба хаагч, бага дарга, цэргүүдийг баривчлан байцааж байжээ. Тэднийг хамгийн доод тал нь хоёр гурав хоногоос өгсүүлээд хэдэн сараар байцааж байсан байдаг. Эдгээрийг нэгтгэх баримт материал манай архивуудад маш хомс. Батлан хамгаалахын төв архив, ТЕГ-ын тусгай архиваас бид шүүж үзсэн. Гэвч эцсийн тоог харамсалтай нь гаргаж чадахгүй байна. Энэ бол яах аргагүй түүхэн судалгааны доголдож буй нэг сэдэв мөн.

 
Х.Чойбалсангийн "Өөрийгөө илчлэх тушаал"

 

ШУГЗ Э.Лувсанбалдан гуай фронтод байлдаж байсан хилийн гурван отрядоос 140 гаруй хүн хэлмэгдсэн гэж бичсэн байдаг. Хэлмэгдүүлэлтийн бас нэгэн хэлбэр нь “өөрийгөө илчлэх тушаал” гэж түүхэнд алдаршсан маршал Х.Чойбалсангийн гаргасан 221 тоот тушаал юм. Энэ нь хувьсгалын эсэргүү хэн нэгэн хүний төрөл садан юм уу, учир мэдэхгүй шалтгаанаар хувьсгалын эсэргүү байгууллагын гишүүдтэй холбоо тогтоож, тэдний ятгалгаар ямар нэгэн ажил үүрэг гүйцэтгэж байсан хүн байваас өөрийн сайн дураар биеэ илчилж, хувьсгалын эсэргүү хэрэгт оролцож явсан гэдгээ хүлээх хэрэгтэй гэсэн тушаал байдаг. Энэ тушаалын дагуу Ардын хувьсгалт цэрэг болон хязгаарын цэргийн ангиудад биеэ илчлэх ажил 1937, 1938, 1939 онуудад үргэлжилсэн юм. Надад байгаа тоо баримтаар зөвхөн хязгаарын цэргийн ангиудаас нийт 350 гаруй хүн биеэ илчилсэн тоо байдаг. Тэднийг хувьсгалын эсэргүү гэдэг ангилалд багтааж байсан юм билээ. Тэдгээр хүмүүсийн хувь заяаг лавшруулан үзвэл их сонин. Зарим хүмүүсийг шууд баривчилж шоронд хийсэн, заримыг нь Дотоод явдлын яамны тусгай анги, дивизийн төлөөлөгчийн хатуу хяналтад байлгаж байсан байх жишээтэй. Заримыг нь барьж хувьсгалын эсэргүү хэмээн ял тулгасан байдаг. Энэ үүднээс бид эдгээр хүмүүсийг хэдийд ямар шалтгаанаар яаж баригдаад хэрхэн шийтгэгдсэн бэ гэдгийг ялгаж салгаснаар хэлмэгдсэн тоо баримт гарч ирэх ёстой. Ийм учир шалтгааны улмаас Халхын голын дайнд байлдаж байсан анги нэгтгэлүүдээс яг тухайлан төчнөөн хүнийг улс төрийн хэргээр баривчилсан гэдэг тоог гаргахад туйлын хүндрэлтэй байгаа юм.

 
Ж.Лхагвасүрэн генерал цэрэг офицеруудаа
До яамныхнаас хамгаалсан тушаал гаргажээ

 

Фронтод монгол цэргийг командалж байсан бүх цэргийн жанжны орлогч Ж.Лхагвасүрэнгийн дайны дунд үеэр гаргасан нэг тушаал бий. Энэ бол байлдаж байгаа анги нэгтгэлүүдээс дарга, улс төрийн ажилтан, бага дарга, цэргүүдийг үл ялиг шалтгаанаар хууль хяналтын байгууллагаас баривчлан авч, удалгүй тэднийг хэрэгт холбогдолгүй хэмээн буцааж сулласан явдал нэлээд хавтгайрсныг дурьдаад, үүнээс шалтгаалан ДЯЯ-ны харьяа анги салбарууд, Дорнод корпусын шүүх, прокурорын ажилтнууд үнэхээр хэрэгт холбогдсон явдал гарсан тохиолдолд холбогдох албан тушаалтан, бүх цэргийн жанжин болон түүний орлогчид албан ёсоор мэдэгдэж байхыг тушаажээ. Лхагвасүрэн жанжны бүртгэлээр хэдэн арваар тогтохгүй зуу шахам хүний нэр тэмдэглэгдсэн байдаг. Тухайн үед ямар нэгэн бодит шалтгаангүйгээр хий хардаж, фронтод байлдаж байсан цэргийн алба хаагчдаас баривчлан авч тодорхой хугацааны дараа суллаж тавьсан баримт бий. Халхын голын дайн ид үргэлжилж улс эх орны эрх ашиг, тусгаар тогтнол, аюулгүй байдал хүнд байдалд тулсан хэдий ч үүний хажуугаар хувьсгалын эсэргүү гэгдэх хүмүүсийг эрж хайсан хэвээр байжээ.Мөн Ардын хувьсгалт цэргээс хувьсгалын эсэргүү хэрэгт холбогдож баригдсан маш олон дарга нарын орыг нөхөхийн тулд бага дарга болон цэрэгт ирээд нэг жилээс дээш хугацаагаар алба хаасан цэргүүдийг дэвшүүлэн тавьсан тохиолдол асар олон байдаг юм. Салаан дарга баригдаад явлаа гэхэд түүний удирдлагад ажиллаж байсан бага даргыг, сумангийн дарга баригдахад салаан даргыг дэвшүүлэн тавьж байжээ. Ингээд үндсэндээ дандаа бага албан тушаалын хүмүүсийг дэвшүүлж цэргийн даргалах бүрэлдэхүүний албан тушаалд тавих бодлого явагдаж байсан байна.Энэ бол мэдээж ядарсан арга. Цэрэгт ирээд нэг, хоёр жил болоогүй, бичиг үсэг огт мэдэхгүй, ерөнхий боловсрол байтугай цэргийн тусгай боловсролгүй хүмүүс салаа, сумангийн дарга болоод яаж цэрэг удирдаж, байлдах билээ дээ.

Удирдлагад нь өөртэй нь адилхан цэргүүд байдаг, нөгөө салаа сумангийн дарга болж цэргийн цол зүүсэн дарга нар нь цэргүүдтэйгээ адил түвшинд байгаа тул ямар нэгэн байлдааны ажиллагаанд тухайн салбар, нэгжийг удирдаж байлдана гэдэг тун хүнд асуудал. Ингэж улс төрийн хэлмэгдүүлэлтэд өртсөн хүмүүсийн оронд дэвшүүлэн томилогдсон хүмүүсийн тоог бид гаргаж үзсэн юм. Зөвхөн 1939 оны тавдугаар сараас есдүгээр сарын хооронд 940 хүнийг маршал Х.Чойбалсангийн тушаалаар цэргийн даргалах бүрэлдэхүүн буюу одоогийнхоор офицер болгож дэвшүүлэн томилсон байдаг.

Харин 1937, 1938 онд дэвшүүлэн томилсон хүний тоо 400-600 орчим бий. Гэтэл 1939 оны тэр таван сар хүрэхгүй хугацаанд бидэнд мэдэгдэж байгаа баримтаар 940 хүнийг дэвшүүлэн томилсон байдаг. Бараг 1000 шахам хүн байсан гэсэн үг. Архивт хадгалагдаагүй бусад бичиг баримт мэр сэр бий. Энэ бүхэн нь Халхын голын дайны үед улс төрийн хэлмэгдүүлэлтээр маш олон даргалах бүрэлдэхүүнийг хэлмэгдүүлсэн, барьсан, хорьсон, ажлаас нь халсныг илэрхийлэх ноцтой баримтын жишээ болдог.Улс төрийн шалтгаанаар ажилдаа тэнцэхгүй хэмээн ажлаас нь халж энгийн болсон хойно нь хувьсгалын эсэргүү байгууллагад холбогдуулан барьсан тохиолдлын жишээ баримт бидэнд олдсон.

Улсын хэмжээнд 37, 38 мянган хүн хэлмэгдсэн гэж ярьж байгаа хэдий боловч энэ дунд тухайлан цэргийн алба хааж байгаад маргааш нь юм уу нөгөөдөр нь баригдсан хичнээн цэргийн алба хаагч байгаа тоог нарийвчлан гаргахад туйлын хүндрэлтэй. Ийм байдлаар Халхын голын дайн Ардын арми болон Хязгаарын цэргийн бие бүрэлдэхүүн хүн хүчний хувьд маш их хохирол үзсэн хүнд нөхцөлд болсон дайн юм. Японы эзлэн түрэмгийлэгчидтэй байлдаж байсан хүнд ширүүн үед дотоодын дайсныг эрэн хайх гэсэн тухайн үеийн төр засгийн бодлого ДЯЯ-ны үйл ажиллагаанд өртөж үндсэндээ гадаад дотоодын хавчилга дор монгол цэргүүд байлдсан байдаг.

 
Зарим застав хилийн манаанд гарах хүнгүй болтлоо
хэлмэгдэлтэд өртөж байлаа

 

Түүхэн материалаас үзэхэд улс төрийн хэлмэгдүүлэлт нь хилийн отряд, заставыг ялангуяа зүүн хязгаарын хилийн гурван отрядыг маш их ширүүлсэн байдаг шиг байгаа юм. Эдгээр отрядын бие бүрэлдэхүүн их олон тоогоор хэлмэгдсэн гэж би ойлгодог. Учир нь зүүн хязгаарыг хамгаалдаг энэ гурван отрядын хилчдэд хил залгаа Япон, Манж-гогийн хувьсгалын эсэргүү, тагнуулын нөлөө хамгийн түрүүнд тусч хувьсгалын эсэргүү байгууллагын гишүүн болох магадлал өндөр хэмээн сэжиглэгдсэн байдаг. Судалгаанаас үзэхэд зарим застав 1937, 1938 онд хилийн манаанд гарах хүнгүй болтлоо цөөрсөн гэж ярьдаг юм шүү. Харин 1939 онд харьцангуй гайгүй болсон боловч зүүн хязгаар хүн хүчээр бүрэн хангагдаж чадаагүй байжээ. Халхын голын дайны үйл явцын эхний хагас жилийн байдлыг аваад үзэхэд зүүн хязгаарт болсон янз бүрийн хилийн мөргөлдөөн, түүний эсрэг хилчдийн явуулсан тэмцэл, үйл ажиллагаанд хүч мөхөсдөх байдал руу нэлээд олон удаа орсон бололтой байдаг. Асар өргөн уудам газар нутгийг бүхэлд нь нэгмөсөн хараа хяналтад авч чадахгүй тул хэсэгчилсэн байдлаар харуул, манаа гаргадаг байжээ. Ялангуяа гол анхаарал татсан хэсэгт байнгын харуул манааг ээлжлэн томилдог байсан нь ажиглагддаг. Үүнээс үзэхэд Халхын голын дайны үед зүүн гурван отряд тодорхой үүрэг гүйцэтгэх бие бүрэлдэхүүнтэй байсан хэдий боловч хил хязгаарын бүрэн хяналтыг хийх хүн хүчээр дутмаг байжээ.

 

Мэдээлэгч, нууц агентууд маш олон байсан

 

Тухайн үед мэдээлэгч, нууц агентууд маш олон байжээ. Хувьсгалын эсэргүү хэмээн хэрэгт холбогдогсон хүмүүсийн мөрдөн байцаалтын хавтаст хэргийг бид архиваас үзсэн. Нөхөр тэр нь тэдэн сарын тэдний өдөр тэрэнд тэгж ярьсан гээд хэлсэн үгийг нь хүртэл бүгдийг нь бичсэн байх жишээтэй. Энэ нь тухайн үед Зөвлөлт, Монголын ДЯЯ-ны тагнуулын байгууллагын систем бүх газар нэвтэрсэн байсныг харуулдаг.

Нэг хүний хувь заяаны цаана маш олон зүйл тодорхой болно шүү дээ. Улс төрийн хилс хэргээр баригдсан болон дайнд амь үрэгдсэн, нэр хаяг нь тогтоогдоогүй маш олон хүн бий. Тэр бүхнийг бид нэхэн судлах ёстой. Өнөөг хүртэл бидний нэг алдаатай явдаг зүйл бол ямар нэгэн түүхэн үйл явдал, ой болохоор ерөнхийд нь дээгүүр шуураад өнгөрдөг. Гэтэл тухайн үед үйл явдлыг бүтээсэн жирийн цэргүүд маш олон. Тэдний тухай бид ярьдаггүй. Бидний төлөө халуун амиа өргөсөн хүмүүсийн тухай бид ярьдаггүй. Бараан түүхийг ярихаас цээрлэж, цэрвэдэг. Гоёчилж ярих дуртай. Улаан тугаа мандуулж сэлмээ сугалан морин атакаар дайрч яваад л японы толгойг хяргаад ялчихсан юм шиг ойлгодог. Тийм биш шүү дээ. Энэ дайн сэтгэл санааны болон бие махбодын асар их ачаалал шаардсан хүнд нөхцөлд болсон дайн. Хүнийг хутганы ирэн дээр явж байгаа мэт байдалд хүргэсэн олон жишээ бий. Дайны үед японы талд урвасан хүн байж л байсан. Байлдаанд орохоосоо айж өөрийн бие эрхтнийг гэмтээж санаатайгаар гараа буудсан жишээ ч байж л байлаа. Энэ нь зөвхөн монгол цэрэгт ч биш, орос цэргүүдийн хувьд ч гарч байсан байна. Бүр хэдэн зуугаараа. Тэр бүү хэл удирдсан дарга нараа буудсан жишээ Зөвлөлтийн улаан армид байв. Бүхэл бүтэн хороо цэрэг давшилтаас айж ухарсан түүх ч бий. Энэ мэт олон жишээ баримт бий. Үүнийг бид огт ярьдаггүй.

 

Монгол цэргүүд Зөвлөлтийн нисэх онгоцны бөмбөгдөлтөд өртөж байсан

 

Сайны хажуугаар саар зүйл олон байсан. Ялангуяа манай Монгол цэргийн хувьд Зөвлөлтийн улаан армийн нисэх хүчний бөмбөгдөлтөд олон удаа өртөж байсан. Мөн их бууны суманд ч олонтаа өртөж байсан. Зөвлөлтийн улаан армийн мотохуягт танкийн ангиуд, их бууны ангиуд манай морин цэргийг андуурч буудаж байсан нь бий. Наймдугаар морьт дивизийн 22 дугаар морьт хороог 1939 оны долдугаар сарын 2-ны өдөр Халхын голд дөнгөж ирээд байхад нь улаан таван хошуутай нэг эскадрил /10 шахам/ онгоц ирж бөмбөгдсөн байдаг. Үүнийг нь “Япончууд манай морин дивизийг бөмбөгдлөө” гэж тухайн үедээ ухуулж байсан. Фронт дээр байсан монгол цэргүүдэд бүх цэргийн жанжны орлогч асан Лувсандоной гэгч этгээд японтой хуйвалдаж, монголын морьт цэргийг бөмбөгдүүлсэн гэсэн ухуулга хийж байсан тухай ахмад дайчид ярьдаг байлаа. Энэ мэтчилэн дайны далд түүх гэх үү, өдий болтол бидний үнэн юм шиг ойлгодог худал түүхийн баримт маш олон бий. Тийм учраас цаашид судалгааны ажлыг хийхдээ энэ талын зүйлд анхаарал хандуулах нь зүйтэй юм болов уу гэж боддог.

Сэтгэгдэл 0ЭнгийнХэвтээБосооСэтгэгдэл бичих-Aa+
Санамсаргүй нийтлэл [ Энд дарна уу ]