Ангилал

Сайтын талаар ярилцъя Уншигчдын санал бодол

Халхууд ба дөрвөдүүдийн ялгааУншсан3,328

Ар Монголын нутагт нүүдэллэн амьдардаг хагас сая монголчууд угсаатны зүйн талаасаа ч нэгэн төрөл бус ажээ. Өнө эртнээс үүсэн бүрэлдсэн хэд хэдэн бүлэг хэсэг, овог аймагт тэд хуваагдана.

Монсудар хэвлэлийн газраас эрхлэн гаргадаг түүх газарзүй, өв соёл, зан заншлын холбогдолтой бүтээлүүдийг Tolgoilogch.mn вэбсайтын уншигчдад цувралаар хүргэж байна. “МОНСУДАР”  хэвлэлийн газрын “Монголоор бэдэрсэн гадныхан” хэмээх цувралын нэгэн боть И.М.Майскийн “Монгол орон хувьсгалын босгон дээр” хэмээх номд 1919-1920 онд Монголд ажиллаж нийтдээ 3000 орчим километр замыг туулсан Хоршоодын төв холбооны Эрхүүгийн конторын багийнхны цуглуулсан мэдээллүүд багтаснаас гадна нийгэм эдийн засаг, байгаль цаг уур, мал аж ахуйн талаар урьд өмнө нь хэвлэгдэн гарсан бүтээлүүдийг нэгтгэн, анх удаа Монголын хүн ам болон малын тоог статистик аргаар боловсруулан гаргаснаараа онцлог бөгөөд ХХ зууны Монголын түүхийн нэгэн чухал эх сурвалж юм. Номын хэсгээс хүргэж байна.

Өмнөхийг эндээс уншина уу: И.Майский: Монголчуудын бие махбод, оюун санааны төрх байдал

Хувьсгалын өмнөх Ар Монголын хүн ам хэд байв?


Овог аймгийн бүтэц

 

Ар Монголын нутагт нүүдэллэн амьдардаг хагас сая монголчууд угсаатны зүйн талаасаа ч нэгэн төрөл бус ажээ. Өнө эртнээс үүсэн бүрэлдсэн хэд хэдэн бүлэг хэсэг, овог аймагт тэд хуваагдана. Түүхийн талаас нь би нэг их тодорхой өгүүлэхгүйгээр ганц зүйлийг жич дурдахад, барагцаалбал XIV зууны дунд үеэс монголчууд гурван гол салбарт хуваагдах болсон нь умардынхан буюу Ар Монголын хүн амын үндсэн хэсэг болох халхууд, өмнөдийнхөн Өвөр Монголын оршин суугчид буюу түмэд, цахарууд гэх мэт, баруун монголчууд буюу Зүүнгарт Алтайн нуруу, Тэнгэр уул хоёрын дунд нүүдэллэн амьдардаг ойрадууд болой. Эдгээр угсаатнууд сүүлийн гурван зууны турш нэг бол найрсаг харилцаа тогтоож, эсвэл бие биедээ дайсагнан хандаж Төв Азийн тэгш өндөрлөгийн өргөн уудам орон зайн дунд нэг газраас нөгөө газарт нүүж суун амьдарч ирснээр үл барам заримдаа бүр Европтой хил залгаа газар оронд ч хүрч байжээ . Үүний үр дүнд, Ар Монголын нутаг дэвсгэр дээр янз бүрийн угсаатнуудын төлөөлөгчид амьдрах болж, тэр нь аялагчид, судлаачдын нүдэнд тод гэгч өртөх болов. Эдгээрийг арай тодорхой авч үзье.

Халхууд

 

Монголчуудын хойд талын салбар болох халхууд нь Ар Монголын хүн амын дийлэнх олонх бөгөөд Сэцэн хан, Түшээт хаан, Сайн ноён хан, Засагт хан дөрвөн аймгийн нутаг дэвсгэрийг тэр чигээр нь эзлэн сууна. Халхуудын үүсэл гарлын талаар хоёр домог байдаг. Нэгэнд нь өгүүлснээр, эрт дээр үед хоёр хан хоорондоо дайтаж, ард олон нь цөм хядагдаж ганц эмэгтэй амь гарчээ. Тэрээр нэгэн бухтай хээр тааралдаж түүнтэй эвцэлдэн хоёр хүүхэд төрүүлснээс цааш цааш үржсээр монголчууд үүссэн байна. Малчдын дунд өргөн тархсан энэ домгоос гадна өөр нэг домог өргөн тархжээ: «дээр үед нэгэн эрдэм төгөлдөр лам байжээ. Тэрээр атга шороо авч нэгэнтээ үлээгээд цацсанд хятад түмэн бий болов, атга өвс авч үлээгээд цацсанд Оросын ард түмэн үүслээ, дөрвөн чулуу аваад үлээгээд шидэхэд нь 4 аймаг монголчууд бий болж гэнэ.

Халхууд бусад Монгол үндэстнүүдээс илүүтэй монгол шинж маягаа хадгалж үлдэж чадсанаас гадна харьцангуй өндөр соёлтой болж хөгжжээ. 1918 оны хүн амын тооллого үнэн хэрэгтээ дан халхуудыг хамруулсан байдаг учир тэдний тоо илэрхий, тэр үед нийт 492 мянган халхууд байсан аж.

 
Дөрвөдүүд

 

Баруун монголчуудад хамаарах дөрвөдүүд нь Баяд хэмээх дэд бүлгийнхний хамт Ар Монголын угсаатнуудын дунд тоогоороо хоёрдугаарт орно. Тэд Ховд голын зүүн эргээс Тагнын нуруу хүртэл Увс нуур хавь, Тэс голын адаг биеийг хамруулсан газар орноор нүүдэллэн амьдардаг байв. Дөрвөдүүд энэ хавийн нутагт саяхан хүртэл оршин сууж байжээ.

XVII зууны эцэс буюу XVIII зууны эхээр нэг талаас ойрадууд, нөгөө талаас манж нарын хооронд болсон тэмцлийн үед 1918 онд сууж байгаа энэ газартаа дөрвөдүүд ирж бүрмөсөн суурьшсан байна. Тэд Увс нуур хавьд ирж суурьшсан цаг хугацааг XVIII зууны дунд үе гэж үзэж болохоор байна. Учир нь 1766 онд Манжийн эрх баригчид Ховд хотноо Дөрвөдийн хэрэг эрхлэх газрыг тусгайлан байгуулсан байдаг. Дөрвөдүүд төрх байдал, хэл яриа, хувцас хунар, ааш зангаараа халхуудаас нэлээд ялгаатай. Тэд газар тариалан харьцангуй ихээр эрхэлж байсны зэрэгцээ дархан, мужаан, гуталчин гэх мэт гар урлал, үйлдвэрлэлийн янз бүрийн төрөл тэдний дунд нэлээд хөгжиж байжээ. Дөрвөдүүд халхуудыг бодвол сүсэг бишрэл багатай, тийм олон хүрээ хийд, сүм дуган тэдэнд байхгүй, Ар Монголын бусад газар өч төчнөөнөөрөө төрдөг гэгээнтнүүд тэдэнд байдаггүй. 1918 оны тооллого тэдний оршин амьдардаг Ховдын тойргийг хамраагүй болохоор дөрвөдүүдийн тоог яг таг тогтоох боломжгүй. Миний олж цуглуулсан, барагцаалсан баримт мэдээгээр тэдний тоо нийтдээ 39 мянга хүрсний 15 мянга орчим нь баядууд болой.

Жижиг угсаатнууд

 

Ар Монголын нутагт халх, дөрвөдүүдээс гадна өөр хэд хэдэн жижиг Монгол угсаатан оршин сууна. Эн түрүүнд, Ховд хотын хажуугийн хошуунд амьдран суудаг 3 мянга орчим өөлдийг дурдвал зохино. Дараа нь, Монгол Алтайн энгэр бэл даган нутаглаж явдаг захчингууд гэж байна. Халх, торгууд нарын завсар хооронд оршин амьдардаг тэд өөрсдийгөө дээрх хоёрын алинд нь ч үл хамааруулна. Захчингууд нь өөрсдийгөө ойрадууд гэж нэрлэдэг ч өөр өөр хошууныхны хольц бололтой агаад нийтдээ 4500 орчим хүнтэй хоёр хошуу болсон байдаг.

Өөлдүүдээс арай хойгуур Ховд гол, Хар-Ус нуурын хөвөө даган Мянгад хэмээх жижиг угсаатан оршино. Хүмүүсийн ярьдгаар, урьд нь тэд Тэс голын эх хавьд нутаглаж байжээ. 1756 онд Шадар ван бослого гаргаж манж нарын эсрэг тэмцсэний дараа Манжийн эрх баригчид түүний харьяат нарын нэг хэсгийг Ховд гол руу нүүлгэн шилжүүлснээр тэнд тэд мянгадуудын хошуу байгуулсан аж. Энэ хошуу 2 мянга орчим хүнтэй байв.

Хяргас нуурын баруун хойд хөвөө дагасан дөрвөд айлуудын дунд хотон нар амьдран сууна. Г.Н.Потанин 1876-1877 онд энэ хавиар өнгөрч явахдаа 100 орчим хотон айл өрхийг тоолжээ. Тэр цагаас хойш хотон нарын тоо олширсон бөгөөд миний олж цуглуулсан мэдээгээр, 1918 онд 1500 хүн бүхий 350 орчим айл өрх байгаа болно. Хотон бол түрэг угсаатан аймаг, урьд нь исламын шашинтан байсан боловч аажимдаа өнгөрснөө бага багаар мартан монголжсон байна. Залуус нь цөм монголоор ярина, зөвхөн настангууд нь л түрэг хэлээ мэдэх бөгөөд буддизмд нэлээд автах болжээ. Исламын шашнаас тэдэнд бүүр түүр дурдатгал, талийгаачаа газарт булж оршуулах мэтийн зарим нэг заншил нь л үлдсэн байна. Хотонгуудын гол эрхэлдэг ажил нь газар тариалан. Тэднийг Ховдын тойрогт яаж ирснийг хэлэхэд хэцүү. Г.Н.Потанин тэднээс өөрсдөөс нь асууж лавласны үндсэн дээр өмнө нь тэд Зүүнгарын баруун талд нүүдэллэн амьдарч байсан бөгөөд Бухартай зарим талаар харилцдаг байжээ. Дараа нь (1770 оны орчим) Хяргас нуурт иржээ.

Монголд олж ажигласан угсаатны зүйн төрх байдлыг бүрэн дүүрэн болгохын тулд урианхайчуудын тухай дурдах нь илүүц бус болно. Урианхайчууд хоёр янз, нэгдүгээрт, Ховд голын эхээс Булган голын эх хүртэл Монгол Алтайн нуруу даган нүүдэллэж амьдардаг Алтайн урианхайчууд гэж байдаг, тэд нийтдээ 7 хошуутай, монголоор ярьдаг, Өөлд угсаатанд харьяалагдана. 1911-1912 оны эргэлтийн дараа Алтайн урианхайчууд эхлээд Ар Монголын бүрэлдэхүүнд орсон боловч хэдэн жилийн дараа гарч бие даасан байдалтай болжээ. Алтайн урианхайчууд мал аж ахуйгаас гадна ан ав эрхэлнэ (гэхдээ л энэ нь тэднийг өлсгөлөн, гуйланчлалаас аварч чаддаггүй байв). Өөр нэг бүлэг урианхайчууд тагна урианхайчууд (бас тагна тувачууд) эхнийхтэйгээ адил юм огт үгүй. Тагна урианхайчууд түрэг гаралтай, түрэг хэлээр ярьж, Тагна уул, Саяны нуруу хоёрын хооронд нүүдэллэн амьдарна. Гэвч зарим нь Тагна уулаас нүүж Тэс голын хөндий рүү очиж суурьшсан байна.

Дөрвөдүүд өнөөгийн оршин сууж буй газар оронд ирж суурьшихаас өмнө Хан Хөхийгөөс Тагна уул хүртэлх нутаг дэвсгэр дээр урианхайчууд амьдарч байжээ. Дөрвөдүүд тэднийг шахан түрж хойд зүг рүү, Тагна уулын чанад руу очиж суурьшихад хүргэсэн байна.

Ингээд үзэхэд, хоёр төрлийн урианхайчуудыг Ар Монголын оршин суугчдад үл хамаарна хэмээн хасаж тооцвол 1918 оны байдлаар Монгол орны нутаг дэвсгэр дээр оршин амьдардаг янз бүрийн угсаатан ястнуудын хүний тоог дараах байдлаар гаргаж болох ажээ (мянган хүн):
Халхууд 492.000
Дөрвөдүүд 39.000
Захчингууд 5.000
Өөлдүүд 3.000
Мянгадууд 2.000

Хотон нар    1.000
Нийт 542.000 болж байна. Ар Монгол нутагт янз бүрийн Монгол овог, аймгийн буюу угсаатан ястны төлөөлөгчид оршин амьдардаг боловч, язгуурын, үндсэн хүн ам нь ерөнхийдөө нэг төрөл ажээ. Учир нь нийт оршин суугчдын 9/10 нь нийт нутаг дэвсгэртээ тархан суурьшсан халхууд байна.

 

Хүн амын нягтрал, бүтэц бүрэлдэхүүн

 

Оршин суугчдын нягтрал Ар Монгол даяар ав адилхан байгаагүй нь мэдээж. Зарим хошууд энэ талаараа бусдаасаа эрс ялгаатай байв. Хамгийн олон хүн амтай хошуу болох Сайн ноён хан аймгийн Далай Чойнхор вангийн хошуу 1918 оны тооллогын үеэр 24219 оршин суугчидтай байсан бол хамгийн цөөн хүнтэй нь болох Сэцэн хан аймгийн Хүчит вангийн хошуу ердөө 149 хүнтэй байжээ. Дөрвөн аймгийн дунджаар авч үзвэл нэг хошууны дундаж хүн ам 4128 (хамгийн их нь Түшээт хаан аймагт - 4762, хамгийн бага нь Засагт хан аймагт - 330 хүнтэй) байлаа. Нэг зүйлийг тэмдэглэн хэлэхэд, Богд гэгээнийг үл оролцуулан сүм хийдийн (шар) феодалуудын хошууд хэмжээний хувьд хар феодалуудын хошуудаас жижиг байжээ. Дунджаар нэг хутагт юм уу, гэгээнтэнд ердөө 2308 харьяат ард ногдож байсан байдаг.

Нутаг дэвсгэрийн нэгжид ногдох оршин суугчдыг тооцоолон бодоход хүн амын нягтралын ялгаа улам тод харагдана. Хамгийн их нягтрал Сайн ноён ханы Ахай бэйсийн хошуунд, 1 км2 талбайд 2,6 хүн ногдож байгаа бол хамгийн бага нягтрал Засагт хан аймгийн Бишрэлт засгийн хошуунд буюу 1 км2 талбайд ердөө 0,02 хүн ногдож байна. Дунджаар, нийт Ар Монгол даяар хүн амын нягтрал 1 км2 талбайд 0,4 хүн ногдож байгаа юм (зөвхөн монгол иргэд дээр л авч ярьж буй болой).

Сэтгэгдэл 4ЭнгийнХэвтээБосооСэтгэгдэл бичих-Aa+
7 сар 5. 14:13
Зочин

Mongol bol 1 ugsaa garaltai negdmel ard tumen. gadniihan l huwaah sanaatai baisan.

7 сар 20. 15:33
Зочин

Yu soliorood bgaa be halh nerniihee ch uchriig medehgui bj bas bidniig huvaahnuu teneg mal ve yadag

7 сар 8. 11:41
Зочин

dandaa l huvaah bodlogo barij bsn tsaashdaa ch tiim bn

7 сар 6. 18:56
Зочин

Тийм шүү Буриад халх цахар олон аялгатай нэг хэлтэй Монгол гэж нэгдмэл нэг улс.

Сэтгэгдэл бичих
Санамсаргүй нийтлэл [ Энд дарна уу ]