Ангилал

Сайтын талаар ярилцъя Уншигчдын санал бодол

Монголын түүх, соёлтой холбоотой бас нэг үзэсгэлэн Тайваньд гарч байнаУншсан1,929

Гэвч бас цаана нь гар хүрээгүй, маш сайн монгол хэлтэй, монгол бичигтэй хүн үзэж судлууштай багагүй зүйл гар хүрээгүй үлдэж хоцорчээ.

Энэ өдрүүдэд Тайванийн “Хааны ордон” музейд “Манж Чин улсын үеийн Түвд, Монгол, Уйгурын соёл” нэртэй үзэсгэлэн гарч байна. Энэ оны гуравдугаар сард нээгдсэн энэ үзэсгэлэн 2018 оны наймдугаар сарын сүүлчийг хүртэл жил тойрон ажиллах юм. Үзэсгэлэнгийн нэрээс уншигч та тавигдсан үзмэрүүдийн талаар зохих ойлголт авч байгаа биз ээ. 1644-1911 оны хооронд оршин тогтож асан Манж Дайчин гүрэн бол Төв Азийн нүүдэлчин ард түмнүүдийн нэг асан манж, зүрчид үндэстнээс гадна хятад, түвд, монгол, уйгур гээд Азийн олон үндэстэн ястанг нэгтгэсэн томоохон гүрэн байсан билээ. 300 шахам жил оршин тогтносон энэ гүрний үед хамаарах түүх, соёлын өв дурсгалууд үнэхээр их, бас ховор нандин ажээ.

Үзэсгэлэн үндсэндээ гурван хэсгээс бүрдэж байна. Эхний хэсэгт Монголын соёл, урлагийн төлөөлөл болсон үзмэрүүд тавигджээ. Энд тухайн цаг үеийн монголчуудын амьдрал ахуйн эдлэл хэрэглэл болох хоол ундны хэрэгсэл, тухайлбал цайны домбо, аяга, тагш, хувцас өмсгөл, гоёл зүүсгэлийн зүйлс байна. 1778 онд Ижил мөрний хөвөөнөөс эх нутгаа зорин эргэн нүүдэллэж ирсэн ойрад монголчуудын их нүүдлийн түүхэн үйл явдалтай холбоотой үзмэр сонирхол татна. Эргэж ирсэн монголчуудын тэргүүн ноён асан Увш хунтайжаас Манжийн Тэнгэрийг тэтгэгч хаанд өргөн барьсан бэлэг сэлт байна. Өрнө зүгийн ахуйн соёлын дээжис болсон алтан халбага, сэрээ, хутга зэрэг байна. Түүнчлэн Манжийн хаанаас тэднийг хөхиүлэн шагнаж, нутаг заан хуваарилсан зарлигийн бичиг, хариу соёрхсон бэлэг сэлт ч байна.

(“Нүүдэлчдийн гайхамшигт дурсгалууд” нэртэй үзэсгэлэнгийн зарлал)

 

Анхаарал татах үзмэрүүдийн дотор Манжийн хааны дэргэд шадарлаж асан өрнөдийн орнуудаас илгээгдсэн төрийн итгэмжит элч, элчин сайд нар, шашин номлогчид, ордны албат, зураач урчуулын бичсэн тэмдэглэл, зурсан зургууд байна. Тухайн үед Тэнгэрийг тэтгэгч хааны дэргэд Италийн Жузеппе Кастильоне, Игнатиус Зишелбарт, Жийн Атирет, Жийн Салусти нарын дөрвөн хүн шадарлан зүтгэж байжээ. Тэдний дотроос Жузеппе Кастильоне ламтан нэн алдартай бөгөөд тэрээр 1688-1766 оны хооронд аж төрж байсан, амьдралынхаа 51 жилийг Манжийн Энх-Амгалан, Найралт төв, Тэнгэрийг тэтгэгч хааны дэргэд шадарлан зүтгэж өнгөрөөсөн байна.

Тэдний олон тооны зураг бүтээл дотроос “Хар голын хамгаалалтыг бут цохисон нь” нэртэй цуврал бар зургууд байна. Эдгээр зургууд нь 1755, 1758, 1759 онуудад Зүүнгарын хаант улсын хаан Даваач, Амарсанаа нарын удирдсан Баруун Монголын бослого тэмцлийг дүрслэн үлдээжээ. Тэнгэрийг тэтгэгч хаан дээрх дөрвөн зураачид эдгээр дайн байлдааны дүр зургийг торгон дээр буулган зурахыг даалгасны дагуу тийн үйлджээ. Улмаар тэдгээрээс хувь үйлдэж, Франц руу XIV Людвиг хаанд илгээжээ. Людвиг хаан Францын Хааны академийн мэргэжлийн зураач урчуулд зарлиг буулгаж зургуудыг зэс бараар барлан хэвлүүлсэн байна. Тийнхүү 216 ширхэг төмөр ба зэс бар хэвлэмэл зургуудыг 1774 онд Манжийн хаанд илгээн хүргэжээ.

Баруун Монголын эрх чөлөөний төлөө бослого тэмцлийн сүүлчийн эмгэнэлт тулаануудыг нүдээр үзсэн тэдгээр өрнөдийн зураачдын эдгээр бүтээл түүхэн үйл явдлыг нөхөн сэргээхэд үнэтэй хэрэглэгдэхүүн болох нь дамжиггүй. Зургуудад тухайн цаг үеийн нүүдэлчин монголчуудын амьдрал ахуйн олон янзын дүр төрх, тухайлбал, шивээлэн хориглосон цэргийн хүрээ, ноёд жанждын гэр өргөө, агт морьд, ачлагын тэмээ хөсөг, дайчин эрсийн тулалдаж буйг нарийн тод дүрслэн буулгажээ. Тэдгээрийн дотор Даваач хааны цэргийн хүрээг шөнөөр довтлон дайрч цус урсган ялсан Ойрадын Аюуш баатар хэмээгчийн хөрөг зураг байгааг та бүхэн харж байна. Энэ зураг уран сайхны өндөр түвшинд бүтээгдсэнээрээ онцгой гэж судлаачид үнэлдэг ч, монголоо хядсан монгол хэмээн, үзсэн монгол хүмүүс таашаадаггүй юм билээ.

(Баруун Монголын эрх чөлөөний хөдөлгөөнийг дарахад

Манжийн талд оройлон зүтгэсэн Дөрвөдийн Аюуш баатар)

Ер нь тус музейд хадгалагдаж байгаа арвин их өв дурсгалуудаар ийм төрөлжсөн сэдэвт үзэсгэлэнг байнга гаргаж байдаг агаад өнгөрсөн 3 жилийн хугацаанд гэхэд л зөвхөн Монгол ба эртний нүүдэлчидтэй холбоотой 5 үзэсгэлэн гараад байна. Тэдгээрийн тухай би тухай бүрт нь ийм сурвалжилсан өгүүлэл бичиж уншигчдад хүргэсэн билээ. Тухайн үзэсгэлэнгийн үзмэрүүдийг тогтмол шинэчлэн сольж байдаг нь музейн сан хөмрөгт ямар их өв хадгалагдаж байгааг нь илтгэнэ. Удахгүй энэ үзэсгэлэнгийн үзмэрүүдийг сольж, монгол гэрийн холбоотой үзмэрүүдийг нэмж тавих гэж байгаа гэнэ.

(Монголын Юань гүрнийг үндэслэгч

Хубилай сэцэн хаан)

Тус музей зөвхөн дотооддоо ингэж тогтмол үзэсгэлэн гаргадаг төдийгүй, гадаад улс орнуудад ч томоохон үзэсгэлэн гаргаж ирсэн байна. Тэдгээрийн заримаас дурдвал, 1996 онд АНУ-д “Хятадын хааны ордны гайхамшигт үзмэрүүд”, 1998 онд Францад “Эзэнт гүрний дурсгалууд”, 2003 онд Германд “Тэнгэрийн хөвгүүдийн эрдэнэс”, 2008 онд Австрид “Хаадын эрдэнэс”, 2014 онд Японд “Хааны ордны эрдэнэсийн өв” нэртэйгээр тус тус томоохон үзэсгэлэнгүүд гаргажээ. Музейд хадгалагдаж байдаг Монголтой холбоотой өв дурсгалууд тэр бүх үзэсгэлэнгийн нүүрийг тахалж байдаг гэвэл хэтрүүлсэн болохгүй аж. Тэр байтугай зөвхөн Монголтой холбоотой өв дурсгалуудаар 2003 онд АНУ-д “Хубилай-Их хааны эрин үе”, 2005 онд Германы Мюнхен хотод “Монголын эзэнт гүрэн-Чингис хаан ба түүний залгамжлагчид” нэртэй үзэсгэлэнгүүд гарчээ.

Хятадууд Юань улс гэдэг, монголчууд бид болохоор өвөг дээдсийнхээ байгуулсан Юань гүрэн гэж нэрлэдэг 1269-1368 оны хооронд тогтож байсан их гүрний ноёрхлын гол төв нь Бээжин хот байсан билээ. Тийм болохоор монголчуудын ноёрхлын энэ нэгэн зуун жилийн хугацаанд Бээжинд буюу бүр тодотговол тэндэхийн Хааны ордонд дэлхийн дайдаас хураан цуглуулсан асар их хэмжээний, гайхамшигтай нандин сайхан өв дурсгалууд хадгалагдаж байсан нь гарцаагүй. Тийм ч учраас өнөөдөр Тайванийн “Хааны ордон” музейн өв, үзмэрүүдийн дотор долоон зууны тэртээх Монголын ноёрхлын цаг үед холбогдох үзмэрүүд онцгой байр эзэлдэг байна. Түүнчлэн бүр 2 мянганы тэртээх нангиадын Цин, Хан, 1500 жилийн тэртээх Тан, Сүн улсын үеэс өнөөг хүртэлх урт удаан цаг хугацааг хамарсан нийт 700 мянга орчим өв дурсгал хадгалагдаж байгаагаас үзмэр болгон ердөө 1700 гаруйг нь л ил тавьсан байдаг ажээ.

 (“Ямаа унасан хүүхдүүд”

хэмээх торгон хатгамал ханын хивс)

Энд Чингис, Өгөдэй, Хубилай тэргүүт Монголын их хаад, хатдын эш хөрөг 25 ширхэг, Тогоонтөмөр, Түгтөмөр, Содбал хаан, Сэнгэраги гүнжийн хувийн цуглуулгууд, дээдсийн хүрээлэнгийн ноёд жанждын аян дайн, ав хомрого, ёслолын зан үйлийн эдлэл хэрэгсэл, “Монголын нууц товчоо”, “Эрдэнийн эрих”, “Богд баатар биеэр дайлсан тэмдэглэл”, “Юань улсын бүгд хууль”, “Юань улсын нэрт түшмэдийн цадиг”, “Монгол татарын бүрэн тэмдэглэл” тэргүүт Монголын түүхийн эх бичгүүд зэрэг олон төрөл зүйлийн багагүй өв дурсгал байна.  Түүнчлэн хожмын төрт улсуудын үед хамаарах Монголтой холбоотой өв дурсгалууд ч олон байна.

Өнөөдөр дэлхий дээр 129 хааны ордон байдгийн ихэнх нь музей болжээ. Тайванийн “Хааны ордон” музей дэлхийн хэдэн мянган музейнүүдийн жагсаалтад эхний 18-д эрэмбэлэгддэг байна. Парижийн Лувр, Санкт-Петербургийн Эрмитаж, Кунст камер, Берлиний Кунст камер, Пергамон хаус, Лондоны Букингэмийн ордон музей, Стамбулын, Венийн, Прагийн, Токио, Дели гээд хүн төрөлхний соёл иргэншлийн бүтээж туурвисан хамг шилдэг сор бүхнийг өөртөө хадгалж байдаг агуу сайхан ордон-музейнүүдийн зиндаанд жагсаж хэлцэгдэнэ гэдэг амар биш. Гэвч Тайванийн “Хааны ордон” музей хэмжээ далайцаараа ч, хадгалж буй үзмэрийн тоогоороо ч, тэдгээрийн үнэ цэнээрээ ч аргагүй л тэдгээр их музейнүүдийн зиндаанд хэлцэгддэг ажээ. Учир нь тус музейн мянга мянган үзмэрүүд, үнэт өв дурсгалуудын дийлэнх нь Бээжин дэх Гугун хэмээх Хааны ордонд хадгалагдаж байсан зүйлс юм. Бээжин дэх Хааны ордонд хадгалагдаж байсан зүйлс гэдгийг тодруулах шаардлагатай. Тэгвэл тэнд лавтайяа сүүлийн мянга гаруй жилийн туршид Төв Азийн өргөн уудам нутаг дэвсгэр дээр оршин тогтнож ирсэн олон үеийн төр улсуудын хаад дээдэс, ихэс ноёд, нэг үгээр хэлэхэд дээдсийн хүрээлэнгийнхний эдэлж хэрэглэж ирсэн алив шилдэг сор, сонгодог гайхамшигт эд зүйлс өвлөн уламжлагдаж, хадгалагдаж байсан юм.

(Бурхны шашны судар шастир, эд зүйлс)

1940-өөд оны үед Хятад үндсэндээ хоёр хуваагдаж, Ерөнхийлөгч Чан Кайши тэргүүтэй Гуоминдан намын талынхан өмнөд Хятадад эрх мэдлээ хадгалж, Мао Зэдун тэргүүтэй коммунист намынхан хойд Хятадад эрх мэдлээ тогтоогоод хоорондоо ширүүн тэмцэлдсэн түүхтэй. 1949 онд Маогийн тал ялахад Чан Кайши өөрийн талынхнаа авч Тайвань арал руу дүрвэн гарчээ. Ийм юм болно гэдгийг Чан Кайши урьдаас төсөөлж байсан тул хаачих тухайгаа бодож, хамтран зүтгэгч нартаа даалгавар өгөн судлуулж байжээ. Тухайлбал, Хайнань арал руу дүрвэх өөр нэг хувилбар яригдаж байсан гэдэг. Тэгээд байршил, аюулгүй байдал, зам харилцаа гээд олон талаас нь судалж үзсэний эцэст Тайвань арлыг сонгосон байна.

(Манжийн Энх-Амгалан хааны аргамаг хүлэг.

Зургийн дээр “Цагцгай бүргэд Цавьдар алаг” хэмээн худам монголоор бичсэн бий) 

Ийнхүү тухайн үеийн Хятадын Банкны хадгаламж, Архивын данс хараа, “Хааны ордон” музейн үзмэрүүдийг өндөр харуул хамгаалалтын дор авдарлан хайрцаглаж далайгаар зөөжээ. Нийтдээ 3000 шахам авдар хайрцаг зөөсний ихэнх нь замдаа үрэгдэн алга болж, зөвхөн гуравны нэг нь л Тайваньд ирсэн гэнэ. Энэ ажилд Америкийн тал тусалж хамтарсан гэдэг ч, тэд багагүй хэсгийг нь цааш авч одсон нь өнөөдөр Америкийн томоохон музейнүүдийн өв санд бүртгэлтэй байдаг гэнэм. Тайваньд зөөж авчирсан тэр бүх зүйл бол үндсэндээ Хятадын төрийн эрдэнэсийн сан байсан гэж хэлж болно. Тэнд алт мөнгө, үнэт эрдэнэс, тэнд гайхамшигт ур хийцтэй хосгүй нандин эдлэл хэрэглэлүүд, бас үе үеийн эрдэмт мэргэд, бичээч, зураач, урчуудын шилдэг сонгодог бүтээл туурвилууд байгаа. Тэдгээрийг хэдэн хэсэг хуваан “Хааны ордон” музей, Төв Банк, ШУА-ийн Архив, Намын ба Гадаад хэргийн яамны архивт тус тус шилжүүлсэн юм байна.

(Жузеппе Кастильонийн зургуудыг эмхэтгэсэн альбом)

Өнөөдрийг хүртэл Тайванийн эрдэмтэн судлаачид тэдгээр судлагдахууныг судалж шинжлэн ихийг хийсээр иржээ. Гэвч бас цаана нь гар хүрээгүй, маш сайн монгол хэлтэй, монгол бичигтэй хүн үзэж судлууштай багагүй зүйл гар хүрээгүй үлдэж хоцорчээ. Энэ тухай музейн ажилтнууд ч өөрсдөө ярьж байна. “Монгол хэл, бичигтэй хүн үзэхгүй бол бид учрыг нь олж гаргаж ирж чадахгүй эд зүйлс бий. Иймд бид монголын судлаачидтай хамтран ажиллах хүсэлтэй байна” гэсэн тэдний яриа аргагүй үнэн юм. Тийнхүү бид, хэдэн жил санал солилцож ярилцсаар ийм хамтын ажиллагааг эхлүүлэх гэж байна. Энэ хамтын ажиллагаа зөвхөн судалж шинжлэхээр хязгаарлагдахгүй, хамтран ном, альбом хэвлүүлэх, баримтат кино бүтээх, телевизийн нэвтрүүлэг хийх, тэр байтугай Монголд дээрх мэт үзэсгэлэн аваачиж монголчууддаа дэлгэн үзүүлэх зэрэг олон талт үйл ажиллагааг хамрах болно оо. 

 (2016 онд гаргасан “Гүнжийн гайхамшигт цуглуулгууд” нэртэй өмнөх үзэсгэлэнгийн зарлал)

Өнгөрсөн түүх гэж улирсан баларсан юм ярьлаа гэх хүн цөөнгүй болжээ. Даанч халаглалтай. Өнөөдөр бид өнгөрсөн түүх, үндэсний соёлоороо бахархах, судлан гаргаж ирэх шаардлага улам их болж байна. Яагаад гэвэл бид цөөхүүлээ. Цөөхөн хүн амтай улс үндэстэн өөр дархлаа хайж олох ёстой. Хүн ам ихтэй улсын хувьд хүн амын тоо нь үндэстний дархлаа болж байдаг. Хүний хүчин зүйл хэмээх үндэстний стратегийн маш чухал цогц ойлголтын зөвхөн нэг нь энэ. Дэндүү цөөхөн монголчуудын хувьд тийм дархлаа нь өвөг дээдсийн үлдээсэн агуу их түүх болой. Түүхгүй ард түмэн гэж байдаг. Тэр байтугай түүх бичлэггүй ард түмэн ч байна. Бичье гэхэд бичих түүх үгүй. Тэгвэл монгол үндэстэн агуу их түүхтэй ард түмэн билээ.

Нэгэн цагт дэлхийг эзэгнэж, хүмүүн төрөлтнийг захирч явсан хүчирхэг Монгол өнөөдөр ядарч явна. Зуун сая, тэрбум хүнтэй улсуудын дунд 3-хан сая морьтон монгол зүдэрч байна. Өнөөдрийг хүртэл гадныхан биднийг харанхуй бүдүүлэг, харгис бурангуй, хир даг, бөөс хуурстайгаа холилдсон мөхөж буй ард түмэн гэж элэглэн доромжилж ирсэн бол өдгөө зарим нь өвөг дээдсийн маань алдар сууг өөртөө наах гэж улайм цайм булаалдах болжээ. “Ядарсан хүнийг дээрэлхэх хүн олон” гэдэг шиг л юм болж байна. Эцгийнх нь нэрийг хүүгээс нь салгах гэвэл хэн ч зөвшөөрөхгүй нь мэдээж. Мөхөж байсан ард түмэн сэргэн мандсан нь саяхны бидний үнэн түүх. Харин өнөөдөр бид “орших уу, эс орших уу” гэсэн агуу их шалгарлын өмнө тулж ирээд байна. Энэ янзаараа бол их Лев Гумилёвын хэлсэнчлэн “Монголчууд дахиад 500 жилийн настай” биш, 50-хан жилийн настай ч байж мэдэх нь ээ.  

(Тайванийн Тайбэй хот дахь “Хааны ордон” музей)

Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, Хэлбичгийн ухааны доктор Я.Ганбаатар.

2017 оны зургадугаар сарын 28-ны өдөр,    

Тайбэй хот.

Сэтгэгдэл 5ЭнгийнХэвтээБосооСэтгэгдэл бичих-Aa+
7 сар 3. 14:31
Зочин

Ямартай ч манж дахиж хэзээ ч сэргэхээргүй мөхсөнд хойч үе бид баярлах юм даа

7 сар 3. 18:59
Зочин2

овоо ядмаг сэтгэх юм даа чи

7 сар 3. 13:16
Зүүнгар

Увсын Дөрвөд, Баядууд бол Даваачаас дүрвэн одоогийн Монгол улсын нутагт ирсэн бөгөөд Захчины хар Аюуш бол Дөрвөд хүн биш

7 сар 3. 13:14
Зүүнгар

Оросын судлаач Кычанов Өөлдийн Харбаатар Аюушийн талаар мэдээлсэн. Өөлдийн Харбаатар Аюушийг Захчины Харбаатар Аюуш гэж зарим түүхчид бичсэн.

Өөлдийн Харбаатар Аюушийн зураг Бээжин хотноо байрлах хааны ордонд байсан. 260 алдар гавьяатны нэг болж зураг нь байсан бөгөөд 1909 онд дайны хөлд устах нь устаж ихэнх нь гадаадад гарах үед азаар Харбаатар Аюушийн хоёр хөрөг үлджээ.

Тэр ойрдын сүүлчийн хаан Даваачийг барьж Манжийн хааны алдар хүндийг хүртсэн билээ. Түүнийг нас барахад шарил дээр нь Манжийн хаан эмгэнлийн бөгөөд сэтгэлийн үгээн хэлж нулимсаа унагаж шүлэг хайлсан билээ. Одоогоор судлаачид түүнийг эрэн сурвалжилж байна.

9 сар 14. 18:21
Зочин ах

манж дайчин улс гэдгээ болиоч. да чин буюу их алтан улс гэсэн үг бус уу? да хүрээ-их хүрээ гэдэг бус уу?

Сэтгэгдэл бичих
Санамсаргүй нийтлэл [ Энд дарна уу ]

Унших СЭДЭВ-ээ өөрөө сонгодог боллоо

12 сард сонгогдсон сэдэв
Дундад зууны Европ
13 сарын онцлох сэдвийн санал хураалт явагдаж байнаЭнд дарж саналаа өгнө үү