Ангилал

Сайтын талаар ярилцъя Уншигчдын санал бодол

Хутагтын ид шид, хүчтэн Хүдэрийн домогУншсан1,507

Жалханз хутагтыг мэндэлсэн шөнө уулын тагтад адуу манаж байсан хүн тэдний гэрээс их гэрэл гарахыг хараад “нөгөө хэний бор гэр галд хайлчихлаа. Ядуу зүдүү хүн яана даа“ гэж ярилцаад өглөө эртлэн давхин иртэл гэр орон нь бүрэн бүтнээр барахгүй эхнэр нь нярайлж хүү төрсөн байжээ.

Жалханз хутагтыг мэндэлсэн шөнө уулын тагтад адуу манаж байсан хүн тэдний гэрээс их гэрэл гарахыг хараад “нөгөө хэний бор гэр галд хайлчихлаа. Ядуу зүдүү хүн яана даа“ гэж ярилцаад өглөө эртлэн давхин иртэл гэр орон нь бүрэн бүтнээр барахгүй эхнэр нь нярайлж хүү төрсөн байжээ.

Жалханз хутагтын эрдэм чадлыг сорьж үзэх гэсэн явдал нэг бус удаа тохиолдож байжээ. Нэгэн удаа баядын нэг түшмэл уул, ус, бууцны газраас тус бүр нэг чулуу авч боогоод “Энэ чулуунд ид шид байна уу? Дайн дажныг холдуулдаг гэж нэгэн том мэргэн лам айлдаж, хадгалж яв гэсэн юм. Одоо яах вэ? ” гэж асуужээ. Хутагт чулуунуудыг ихэд ажиглаж байгаад ”Уулын чулууг ууланд нь, усныхыг усанд нь, уугуул чулууг байранд нь тавь. Байгаль дэлхийг хамаагүй хөндөж, хүн амьтан сорих нь энэ насанд төдийгүй, хойт насанд халтай ”гэж амыг нь таглахад түшмэл ихэд тэвдэн хүлцэл өчсөн гэдэг.

Тэгвэл дилав хутагт Жамсранжавыг багад нь эх нь өвдөөд үхэх сэхэхийн наагуур болж аргаа барсан эцэг нь юмны учрыг үл мэдэн өдөржингөө тоглох бяцхан хүүдээ үнэн учрыг тайлбарлан хэлэхэд гар дахь цагаан чулуугаа шидэж “Цагаан морийг чоно идэж, миний ээж зүгээр болог“ гэсэн гэдэг. Үнэхээр тэр шөнөдөө ганц цагаан морийг нь чоно идэж, ээж нь ч удахгүй илааршсан гэнэ билээ.

Хотгойдууд эрт үеэс Ойрадуудтай байнга эвдрэлцдэг байсан бөгөөд үүнтэй холбоотой домог яриа ч их байдаг билээ. Хотгойдын зонхилогч Бүүвээ баатар нэгэн удаа Ойрадын цэргийн хүрээ рүү харваж гол тэргүүлэгчийг нь онож цэц мэргэнээ гайхуулж байсан гэдэг. Одоо ч гэсэн баруун Монголын зарим нутагт Бүүвээ баатарын нэрийг хэлэхээс цээрлэн хүүхдээ өөр маягаар бүүвэйлдэг билээ. Отгонтэнгэр уулын зүүн хойт далайн түвшнээс 3000 м орчим өргөгдсөн оноор Бүүвэй баатар давж явсан гэдгээс үүдэн энэ давааг Хатан бэйлийн даваа гэж нэрлэдэг. Түдэвтэй сумын нутагт уртаашаа 7 км, өргөөшөө 3 км орчим урт хөндий байдаг бөгөөд түүнийг “Эрх шарын хөндий” гэж нэрлэдэг. Энэ нь тус хошууны нэгэн тайжийн мал \хар Банзрагч\ уг хөндийг дүүргэж байгаа эсэхээр баримжаалдаг байсан гэх ба түүний малын даамлын нэрээр нэрлэгджээ.

Тус хошуунд Хүдэр хэмээх нэгэн бяртай хүн байжээ. Хүдэр хүү ээжийн хамт хотгойд – ойрадын дайн самуунаар өөлдийн 9 шар баатарт олзлогдон хүний газар, гүний нутагт зарцлагдан амьдарч байжээ. Ийнхүү хэдэн жил болоход Хүдэр ч эрийн цээнд хүрч, нэгэн өдөр ээждээ өөлдийн 9 шар баатарыг алж нутаг зорих тухайгаа хэлжээ.

Өөлдийн баатрууд өглөө гарч дээрэм тонуул хийсээр орой уван цуван ирдэг, ингэхэд нь Хүдэр хүү мориноос буулгаж үүд өргөн оруулж, морь малыг янзлан, ээж нь хоол цайг нь хийж өгдөг байжээ. Иймээс эхээр зөвшөөрүүлсэний эцэст Хүдэр орой цувж ирсэн баатруудыг нэг нэгээр нь гэр рүү үүд өргөн оруулахдаа ар голыг нь тас шааж алсаар, хамгийн сүүлд ирсэн ахмад баатар нь сэжиг авч “Хөвүүний нүд яасан улаан байна” гээд зугтахыг завдтал барин авч ноцолджээ.

Тэрхүү хоёрыг ач тач ноцолдон буй ахуйд ээж нь Хүдэрийн урьд захисан ёсоор бэлдэн өгсөн хутгаар эрээн булчинг нь тас огтлон алж даржээ. Ингээд Хүдэр хүү бор гэрээ баглан үүрч нутгийн зүг явах замдаа газрын уруу шогшиход ээж нь ”Аяар гэм. Хөгшин хүн унагаж алах нь уу?” гэж таягаараа толгой руу нь тогшиж байсан гэдэг. Хүдэр хүү нутагтаа ирээд хар бор амьдралаар амьдарч байсан бөгөөд энэ хугацаанд Хүрээнд худалдаа хийж явсан эгнэшгүй хүчтэй оростой барилджээ. Барилдах болоход нөгөөх орос хоёр гартаа хунз цай барин дэлэхэд Хүдэр хоёр засуулаа өргөн дэвсээр гарчээ. Барилдаан болоход Хүдэр мөнөөх оросыг газарт хүргэлгүй нуруугаар нь тас тэврэн алжээ.

Хожим Хүдэр Тахилт /Нөмрөг/ уулын оройд байсан бага шиг гэрийн буурин чинээ дайтай бүдүүн модыг : “Хааны аварга дийлэх нь үү? Хангайн аварга дийлэх нь үү?” хэмээн ам гаран тэврэн тонгорсон боловч оройн өмхөрсөн хэсэг нь хугарч түүнийг цохин алжээ. Хүдэрийн шарил Тахилт ууланд байсан ба хавирга нь завсаргүй бөгөөд цээжний хөндийд чоно гөлөглөсөн байсан гэдэг. Түүний шарилыг хожим өөлдүүд хулгайлан авч нутагтаа тахиснаар өөлдийн нутаг хошууд сайн бөхчүүлтэй болсон гэж одоо хүртэл нутгийн ардууд хуучилдаг билээ. Жасын адуу хариулдаг Өөжинхүү, Наандай хэмээх 2 их зартай адуучин байсан аж. Өөжинхүү нь өөрөө их бяртай бөгөөд их, бага шарга гэдэг 2 сайн суулттай сурсан уургач морьдтой байсан ба түүгээр нь бусад хүмүүс морь уургалаад тогтоож чаддаггүй байсан байна.

Сэтгэгдэл 0ЭнгийнХэвтээБосооСэтгэгдэл бичих-Aa+
Санамсаргүй нийтлэл [ Энд дарна уу ]