Ангилал

Сайтын талаар ярилцъя Уншигчдын санал бодол

Монголын түүхийн “харанхуй зуунууд”Уншсан2,459

Монголын тал газар салхи ихтэй, хөрс нь усанд идэгддэгээрээ онцлогтой. Цаг агаарын ийм онцлог нь эртний түүхийн олдворуудыг тусгайлан малталт хийлгүй олоход тус болдог. Олонх нь маш сайн хадгалагдан үлдсэн байдаг авч тэдний дунд 13 дугаар зууны үеийг гэрчлэх ядаж ганц дурсгалын хөшөө ч байхгүй.

Ийм нэртэй нийтлэлийг Сергей Волков гэгч энэ оны гуравдугаар сарын 25-нд “Нээлттэй нийгэм” байгууллагын дэмжлэгтэйгээр бичиж нийтлүүлсэн байна. Зохиогч нийтлэлдээ “Washington post”-ын 1995 оны арванхоёрдугаар сарын дугаар, мөн “American Journal of Human Genetics” сэтгүүлийн 2003 оны гуравдугаар сарын дугаарыг ашигласан аж. С.Волков өөрөө аялагч бололтой. Манай улсад аялагчийн хувиар нэг бус удаа ирсэн юм байна.

Монгол хэмээх гүрнийг үндэслэгч Чингис хаан бол цэргийн суут жанжин байж хүн төрөлхтний түүхэнд агуу том гүрнийг байгуулсан бөгөөд тус улсын үндэсний баатруудын дунд эхний байрт зүй ёсоор бичигддэг нэгэн юм. 1995 онд Дэлхийн хэвлэл мэдээллийн төвөөс түүнийг зууны хүнээр нэрлэсэн байдаг. Харин Каспийн тэнгисээс Номхон далай хүртэлх уудам орон зайд амьдардаг 16 үндэстний генийн бүтцийг судалж, тэдгээрийг өөр хоорондоо ижил төст бүтэцтэй байсныг илрүүлсэн генетикчид 2003 онд Чингис хааныг хамгийн хүчирхэг эрээр шалгаруулсан юм. Урьдчилсан байдлаар, тэд генийн тэрхүү бүтцээ Чингис хааны эцгийн гентэй холбон тайлбарласан.

 

2006 онд Их Монгол улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойн баярын өмнөхөн Улаанбаатар хотын төв талбайг Чингис хааны нэрэмжит болгон өөрчилсөн байдаг. Тухайн үед тус улсын хэвлэлүүдэд нийслэлийг ч түүний нэрээр нэрлэх тухай саналууд гарч байлаа. Чингис хааны тухай бичсэн ном, хийсэн кино тоогоо алдсан. Түүнчлэн Чингис хаан гэдэг нэр Монголын хамгийн ганган брэнд болж тансаг зочид буудлууд, жуулчны баазууд, ресторанууд, архи, онгоцны буудал хүртэл түүний нэрээр овоглогдов. Монголын хамгийн дээд шагнал нь ч Чингис хааны нэрэмжит одон юм. Их хааны дүр Монголын цаасан мөнгөн тэмдэгт дээр мөнхөрч, бэлэг дурсгалын зүйлс, тэмдэг, шуудангийн маркуудад өргөн хэрэглэгддэг болов. Өөрөөр хэлбэл, Чингис хаан гэдэг нэр өнөөдөр дэлхийд хамгийн их түгэж байгаа билээ.

Гэвч өнөө цагт ингэтлээ алдаршаад байгаа Чингис хааны намтар, түүхэнд тайлагдашгүй оньсого хэвээр үлдээд байгаа зүйлс бий. Амьдралынх нь нарийн ширийнүүдийг түүний түүхэн байлдан дагуулалтуудаас нь түүхчид сайн мэдэх авч Чингис хаан хаана оршуулагдсан, ямар үндэстэн байсан нь ойлгомжгүй хэвээр байгаа. Түүнийг монгол хүн байсан гэдэг ч цэнхэр нүдтэй, шаргал үстэй байсан гэж дүрсэлдэг. Археологичид Монголын эзэнт гүрний нийслэл Хархориныг Орхоны хөндийд олсон хэдий ч судар бичгүүдэд өгүүлсэнчлэн уг газрын ойролцоо нэг ч сарьдаг өндөр цаст уул байсангүй. Хархорин болон их хааны харшийн талаарх тэмдэглэлүүдийг дундад зууны үеийн нэрт аялагч Плано Карпини, Гильом де Рубрук нар үлдээсэн байдаг. Гэвч тэдгээр тэмдэглэлд Өгөөдэй хааны харш өнөөгийн археологичдийн олсноос 10 дахин том байсан гэх. Түүнээс гадна энэ хоёр аялагчийн Орхоны хөндийд хүрсэн тэр хурд нь өнөөг хүртэл эрдэмтдийн гайхшралыг төрүүлсээр байдаг билээ. Тэдний тэмдэглэлээс үзвэл төсөөлөхийн аргагүй хурдтай буюу гурван сарын турш өдөр бүр 80-90 км замыг туулсан байх юм. Гэхдээ үүнээс ч илүү гайхаш төрүүлж, ойлгогдохгүй байгаа бас нэг зүйл нь монголчуудын хөгжин цэцэглэж, хүчирхэг байсан тэр үеийг батлах баримт өнөөгийн Монгол орны нутаг дэвсгэрээс ер олдохгүй байгаад оршино. Археологичид Монголд олон жилийн турш малталт хийсэн ч 13-14 дүгээр зууны үед эзэнт гүрэн хөгжин цэцэглэж байсныг нотлох ямар нэгэн үнэт зүйл, урлагийн бүтээлийг олж чадаагүй. Чингис хааны домогт түүхийн талаар Персийн Рашид ад-Дин, Жувейни зэрэг түүхчид хангалттай их бичсэн байдаг. Гэвч тэдний бичсэн түүхэнд Шамбалын орны тухай үлгэр шиг хоорондоо авцалдахгүй байгаа зарим нэг зүйл нь миний анхаарлыг ихэд татсан юм. Эдгээр зүйлсийн талаар өнөөдөр тайлбарлахад их ярвигтай байдаг учраас ихэнх тохиолдолд тэдний талаар дуугүй өнгөрөхийг хичээдэг болжээ.

Манай эриний эхний мянган жилийн үед Төв Азийн нутаг дэвсгэр дээр Хүннүгийн төрт улс, Түрэгийн каганат, Уйгарын хаант улс, Киданы эзэнт гүрэн бие биеэ халан бий болсон байдаг ба үүнийг гэрчлэх нүдэнд үзэгдэхүйц, гарт баригдахуйц маш олон зүйлс бидэнд уламжлагдан ирсэн байдаг. Тухайлбал, хот суурин, орд харшийн үлдэгдэл балгас, булшнууд болон урлагийн бүтээлүүд олдсон билээ. Өнөөдрийн байдлаар, дээрх улс гүрнүүдийг оршин тогтнож байсныг нотлох 200 гаруй хөшөө Монголд бий. Өөрөөр хэлбэл, монголчуудаас өмнө уг нутаг дэвсгэрт амьдарч байсан овог аймгуудын талаарх баримт, нотолгоонууд бий гэсэн үг. Тэгсэн атал Монголын зан заншил, ахуй соёл ид цэцэглэж байсан гэгдэх 13 дугаар зууны үеэс чамлахуйц бага зүйлс олдсон байдаг. Хүн төрөлхтний түүхэнд бий болсон хамгийн том эзэнт гүрэн болох Их Монгол Улсын эзэнт гүрэн хойч үеийнхэндээ оршин тогтнож байснаа нууцлан нэг ч баримтаа өвлөн үлдээгээгүй нь хачирхалтай. 13 дугаар зуунд ямар үйл явдал өрнөсөн талаар зөвхөн гар бичмэлүүдэд түшиглэн төсөөлж байгаа болохоос биш эдгээр гар бичмэлд бичигдсэнийг нотлох баримтуудыг археологичид өнөөг хүртэл олоогүй байгаа.

Дэлхийн музейнүүдэд Монголын анхны хаадын жинхэнэ түүхэн нотолгоо болох зүйлс маш бага бий. Гайхалтай гоё чимэглэлүүд, хөшөө баримлууд эсвэл тухайн үеийг илтгэсэн дурсгалын бичигтэй хүрэл эдлэл ч байхгүй. Дэлхийн бүх улс орнуудаас дээрэмдэж авсан хязгааргүй их баялаг, эзлэн авсан улс орнуудаасаа алба гувчуурт авч байсан хөрөнгө мөнгө зэрэг нь Монголын тал газар, элсэн цөлд сураггүй алга болсон тул археологичид ч, хэн нэг аялагч ч, нутгийн хүмүүс нь ч өнөөг хүртэл юу ч олсонгүй. Монголын эзэнт гүрний хөрөнгө мөнгийг Хархориноос Бээжин рүү нүүлгэн шилжүүлсэн гэж ярьдаг хэдий ч үүнийг нотлох баримтыг Хятадаас хайсан ч олоогүй гэдэг.

Яаж ч бодсон, ийм хүчирхэг, цэцэглэн хөгжиж байсан эзэнт гүрнээс бидний үед олсноос минь хавьгүй илүү зүйл өвлөгдөн ирэх ёстой байсан байж таарна. Археологичдын хувьд Монгол нутаг бол цагаан цаас биш, энэ улсын нутаг дэвсгэр дээр тэд эртнээс, олон жилийн турш малталт хийж ирсэн. 2005 онд Монголд болсон “Европын археологичдын Монголд хийсэн судалгаа” хэмээх олон улсын бага хурлын нээлт дээр тус улсын ШУА-ийн Археологийн хүрээлэнгийн захирал Д.Цэвээндорж “Сүүлийн жилүүдэд манай улсад 10 гаруй орны судалгааны баг археологийн судалгаа, шинжилгээг явуулж байгаа бөгөөд тэдний ажлын үр дүнг түшиглэн 300 гаруй нийтлэл, нэг сэдэвт 40 зохиол бичигдсэн нь Монголын цөөхөн хэдэн археологичдын хувьд томоохон амжилт боллоо” гэж мэдэгдсэн юм.

Өнөөгийн Монгол болон Буриад улсын нутаг дэвсгэрээс олдож буй дундад зууны үеийн археологийн олдворуудын олонх нь Түрэгийн хаант улсад харьяалагддаг. Турк цагаан толгойн үсэгтэй булшны чулуунууд, монголчуудаас өмнөх үеийн жижиг суурингуудын үлдэгдэл балгас, Киргизийн хаадын булш зэрэг дурсгалт зүйлсүүд нь дээрх нутаг дэвсгэрт түргүүд амьдарч байсныг илтгэдэг. Харин Монголын анхны хаадын нэгнийх нь ч булш илрээгүй. Энэ байдлыг түүхчид Монголын хаадыг нууцаар оршуулж, булш байгааг илтгэх ямар нэгэн ул мөр үлдээдэггүй байсантай холбон тайлбарладаг.

Монголын тал газар салхи ихтэй, хөрс нь усанд идэгддэгээрээ онцлогтой. Цаг агаарын ийм онцлог нь эртний түүхийн олдворуудыг тусгайлан малталт хийлгүй олоход тус болдог. Олонх нь маш сайн хадгалагдан үлдсэн байдаг авч тэдний дунд 13 дугаар зууны үеийг гэрчлэх ядаж ганц дурсгалын хөшөө ч байхгүй. Олдсон цорын ганц зүйл нь томоохон ан хийхэд ашигладаг шороон далан юм. Энэ даланг ихэнх тохиолдолд Чингис хааны нэрээр нэрлэдэг ч үнэн хэрэгтээ далан маань түүнтэй ямар ч хамааралгүй бололтой. Учир нь даланг Чингис хааны үеийнх гэж итгэлтэйгээр хэн ч нотлож чадахгүй байгаа нь энэхүү даланг түүнээс өмнө эсвэл түүнээс хойш ч босгосон байх магадлалтай гэж ойлгогдоно.

1206 онд Онон голын хөвөөн дээр Монголын бүх овог, аймгийн хаадын хуралдай чуулж Тэмүүжинг их хаанаар өргөмжлөн Чингис хаан хэмээх цолыг хүртээсэн байдаг. Энэ л нэрээрээ тэрээр дэлхий дахинаа алдаршсан юм. Түүний хаанчлалын үед Монголын эзэнт гүрэн бий болж дэлхийн бүх газар нутгийг, тэр дундаа Шамбалын орны тухай домгийг эзэмшигч Түвдийг ч өөртөө захируулж чадсан байдаг. Магадгүй, монголчууд Шамбалын орны хил хязгаарт хүрсэн байж болох. Өнөөдөр үүнийг мэдэх арга алга, гэхдээ найман зууны туршид Чингис хаан болон Шамбалын тухай хадгалагдан ирсэн бүхнийг харьцуулбал их сонирхолтой үр дүн гарч мэдэх юм.

Шамбалын домогт хаадыг бодвол Чингис хаан болон түүний амьдралын талаар бид харьцангүй олон зүйлийг мэднэ. Гар бичмэл, судруудаас юутай ч Чингис хаан гэж хэн байв, хаана амьдарч байсан, хэнтэй хаана байлдаж байв, юу гэж айлдаж байсан, ямар хууль дүрмийг үндэслэн захирч байсан гэхчилэн ерөнхий дүр зургийг гаргаж болоод байгаа юм. Гэтэл Шамбалын орон, Чингис хаан хоёр нэгэн цаг үед зэрэг оршиж байсан, тэгээд ч нэг газар нутагтай байсан гэхэд өөр өөр ертөнцөд амьдарч байсан мэт хоорондоо ер учраагүй бололтой. Тэгэхээр 13-14 дүгээр зууны үед бий болсон Шамбалын тухай домог калачакрын тухай Буддын сургаалиас гадагш тархаж чадаагүй гэх магадлал өндөр. Учир нь Чингис хааны үед Монголд шарын шашин болон лам нар түгэн дэлгэрч амжаагүй, бөөгийн шашин ноёлж байсныг түүхчид нотолсон байдаг. Төв Азийн бөө нарын хувьд Шамбал гэсэн ойлголт байдаггүй, арай өөр ертөнцтэй, тэнгэрийг шүтдэг хүмүүс байдаг. Бидний үед бөөгийн судар, маань мэгзмээс тун цөөхөн нь уламжлагдан ирсэн байдаг бөгөөд тэдгээрт Шамбалын тухай нэг ч мэдээлэл байдаггүй, харин Чингис хааны нэрийг дурдсан нь бий.

Тэгтэл энэ нийтлэлд зориулж зургууд цуглуулахад Шамбалын орон байдгийг нотлох биет баримтууд (тухайлбал, Шамбалын орны Халх хаадын чамин хуягт танкууд болон Сатлежийн ойролцоо оршин тогтнож байсан хотуудын балгасны зураг) нь Чингис хааны хөрөг, түүнийг Монголд байсныг нотлох археологийн баримтуудаас ч олон байсан нь илэрсэн юм. Чингис хаан маш том газар нутгийг эзэлж явсан гэх цар хүрээнийхээ хувьд хамгийн өргөнд тооцогддог тэрхүү үйл явдал нь Монголоос бусад орны түүхэнд л тод ул мөрөө үлдээжээ. Гэтэл Монголын уран зураг, уран баримал, архитектурт Чингис хааныг дэлхийн талыг эзэлж явсныг илтгэх ямар ч ул мөр байдаггүй нь хачирхалтай. Их Монгол улсын эзэнт гүрэн хэрхэн хөгжиж байсан, мөн Чингис хаан эх орон болсон Монгол нутагтаа хэрхэн амьдарч байсан, түүний дээрэмдэж авсан хөрөнгө баялаг хаана байгаа, түүнийг төрийн эрх барьж байх үед бий болгосон урлагийн бүтээл юу байв гэх зэргийг нотлон харуулах биет баримт бараг алга. Гэтэл Чингис хаан болон Шамбалын орны талаарх мэдээллүүдийг харьцуулбал эсрэг үр дүн гармаар юм. (Өөрөөр хэлбэл, Чингис хаан бодит хүн байсан гэхэд үүнийг нотлох олдвор Шамбалын орныхоос ч бага гэсэн үг) Археологийн олдвор олдохгүй байгаа нь ирээдүйд эрдэмтэд маш чухал нотлох баримтуудыг олж авах магадлалыг зөгнөж байж болох юм. Аль эсвэл эсрэгээрээ, жинхэнэ бодит түүх бидний мэддэгээс тэс өөр байж болох. Магадгүй тийм ч учраас монголчууд Чингисийн онгоныг түрүүлж олохыг чухалчилж байгаа болов уу. Ингэснээр түүний онгоныг өөрсдийн нутаг дэвсгэрээсээ олохыг эрмэлзэж буй гадаадынхны, тэр дундаа Хятад, Казахстан улсуудын өрсөлдөөнд цэг тавих нь монголчуудын хувьд их хааны онгоныг олохоос ч чухал ажил байж мэднэ.

Одоо тэгвэл Чингис хааны эринд буюу 13 дугаар зуунд хамаарах шинжлэх ухааны түүхэн баримтуудын талаар авч үзэцгээе.

Перс болон Хятадын эх сурвалжуудад татар монголчуудыг дүрсэлсэн дундад зууны үеийн зургууд бий. Чингис хааны тухай нийтлэлүүдэд гол төлөв Рашид ад-Диний “Он цагийн түүвэр” судрын дундад зууны үеийн зургуудын хуулбарыг ашигласан байдаг. Гэвч эдгээр зураг Чингис хаанаас хойшхи үеийг дүрслэн харуулсан онцлогтой. Дундад зууны үед болсон дайн бүрийг Чингис хаанд хаяглаж, морьтой цэрэг болгоныг монгол дайчин гэх ойлголт уламжлал болон тогтжээ. Уг зургуудыг сайтар ажиглавал энэ бүхэн эндүүрэл гэдгийг ойлгох болно. Араб үндэстний малгай өмсч, мөрөндөө буу үүрсэн, их буугаар буудаж буй эдгээр цэргийг монгол дайчид гэж итгэхэд бэрх. 14 дүгээр зууны дунд үед л их буу бий болсон учраас Чингис хааны цэргүүд үүнийг яавч ашиглаж амжаагүй нь ойлгомжтой. Тиймээс зурган дээрх цэргүүд монголчуудад ямар ч хамаа байхгүй гэсэн үг. Гэсэн ч Персийн эдгээр зураг өнөөг хүртэл “Монголчуудын довтолгоо” хэмээн нэрлэгдсээр байна.

Рашид ад-Диний 1311 онд бичигдсэн “Он цагийн түүвэр” хэмээх дээрх сударт “Чингис хаан суудалдаа заларч байгаа нь. Түүний баруун гарт Өгөөдэй, Зүчи хэмээх хоёр хүү нь байна”, “Бухарыг буулган авсны дараа Чингис хаан дээдэс, ноёдуудыг хүлээн авч байгаа нь”, “Чингис хааны дайчид Желал адь-Диний дайчидтай тулалдаж байгаа нь”, “Чингис хааны австай тавцан” гэх зэрэг олон зургийг дүрслэн харуулсан байдаг. Мөн Стамбул хот дахь Топкапугийн музейд хадгалагдаж байгаа “Варка ба Гульсах” хэмээх 13 дугаар зууны үеийн гар бичмэлд монголчуудыг дүрслэн харуулсан нь бий. Түүнчлэн Японы “Тэнгисээс довтолсон тухай хуйлмал бичиг” хэмээх 1293 оны судраас монгол дайчдын хувцсыг олж харж болно. Харин Монголд Чингис хааны үеийг харуулах дундад зууны нэг ч зураг илрээгүй байгаа. Ингэхээр яагаад гэдэг асуулт зайлшгүй гарч ирээд байна. “Монголчууд нүүдлийн соёл хэмээх өвөрмөц иргэншилтэй улс учраас хот суурин босгох, урлагийн бүтээл туурвихыг зорьдоггүй байсан. Үүнтэй холбоотойгоор, тэдний талаар ямар нэгэн баримт үлдээгүй” гэх түүхчдийн яриа үнэмшил төрүүлэхгүй л байна. Нүүдлийн соёлтой бусад овог аймгууд (скифүүд, хазарчууд, Енисей мөрний киргизүүд) хойч үедээ маш олон биет зүйлийг өвлөн үлдээсэн төдийгүй урлагт өөрийн гэсэн өнгө аясыг бий болгож чаджээ. Маш олон гайхалтай түүхэн дурсгалт зүйлс дээр скифүүдийн нүүдлийн соёлыг харамгүй харуулсан байдаг. Томоохон зургийн цомгуудад илүү тодорхой харуулсан нь бий. Скифүүдийн алт, хүрэл олдворууд нь санаснаас ч олон.

Нэрт аялагчдын тэмдэглэлүүдээс бид Хархориныг үлгэрийн юм шиг гоё, цэцэглэн хөгжиж байсан хот гэдгийг мэднэ. Мөн энэ хотод материаллаг баялгийг тасралтгүй бүтээж байсан Европын маш олон дархчуул ажиллаж амьдарч байсныг мэднэ. Хархоринд өргөн их худалдаа, наймаа явагдаж, мөнгөний эргэлтэд нь дирхем, динар зоосууд маш их хэмжээгээр хэрэглэгдэж байсан гэдэг. Гэвч ийм зоос өнөөг хүртэл Монголоос олдсонгүй.

Археологийн олдвор цөөн учраас дундад зууны үеийн Монголын түүх одоог болтол сайн судлагдаагүй байгаа гэж нэрт монгол судлаачид үздэг. Харин түүхчид Монголын эзэнт гүрэн задран унасны дараагаар Монголын нийгэм яагаад эрс уналтад орсон шалтгааныг өнөөг хүртэл тайлбарлаж чадахгүй байна. Монгол Улсын нутаг дэвсгэрээс 13 дугаар зуунтай холбоотой археологийн материал олдохгүй байгаа учраас эрдэмтэд энэ зурвас үеийг “харанхуй зуун” эсвэл “хэлгүй зуун” гэж нэрийдэх саналыг гаргаад байгаа. Энэ явдал зарим эрдэмтэнд “өөр түүх”-ийн талаар хачин сонин таамаглал дэвшүүлэх сайхан сэдэв болоод байх шиг. Юутай ч, археологичид Монголын түүхийн “харанхуй зуунууд”-д гэрэл гэгээ оруулах олдворуудыг заавал олж чадах биз ээ.

Сэтгэгдэл 19ЭнгийнХэвтээБосооСэтгэгдэл бичих-Aa+
9 сар 14. 22:44
Зочин

Ene muu shar hyatadiin tolgoi ni daanch hurehgui yum daa. Muugaa medehgui baij yun tom sedeveer orolddog yum be

9 сар 8. 18:08
XAMNIGAN HUASAI ovogt HALH bol BID

НАДАД БАС ЭРГЭЛЗЭЭТЭЙ САНАГДААД байсиймаа ЯАГААД Их хааны асар их баялагаас ЯДАЖ ТАШУУРЫН ХУГАРХААЙЧ АЛГА бна вэ.өвөрмонголд ч байхгүй,орчин үед босгосон хоосон ҮЛГЭРИЙН сүржин үзмэрүүд.Тэр их үйл явдлаас эд өлгийн,хот суурингийн УЛ МӨР ЗААВАЛ үлдэх ЁСТОЙ ЗААВАЛ.Харамсалтай олигтой юм алга ДА.,Гэтэл ХАСАГСТАНД тэр үеийн САРАЙЧИГ гхт өргөө хотуудын туурь, ЧИНГЭС хааны ууган хүү ЗҮЧийн шарил Бунхан түүхийг гэрчлэн оршиж бхмаа.МНТы эртны ХЭРЭЙД,НАЙМАН ,МАНГУТ,ЖАЛАЙР,ХОНГИРАТ аймаг овгууд болон ИХ ХААНЫ шууд угсаа болох ТӨРЕ чүүдын хэлхээг ХАСГУУД олон зуун жил тасрлалгүй өвлүүлж явааг нь СУДАЛЖ мэдээд ,,, БИ ШОКОНД ОРСИЙН Ш ДЭЭ..хэхэхэхМГЛ үндэсний дээл хувьцасхантаз,хөөрөг да_лян.шанз лимба хуучир ёчинтой урд зүгийн аялгуу нэвт шингэсэн ардын ДУУ. төрийн далбаан дээрхи ИНЯН(манай эрдэмтэд эр эм загас гэж бурдаг бсн хэхэ) гхм ЭНЭ ИХ ХЯТАДын соёлыг ЯАЖ ТАЙЛБАРЛАХ ВЭ.Бидны ӨВӨӨ ЭМЭЭгийн бидэнд өвлүүлсэн мөнгөн эдлэл эмээлын баавар.дэнзэн ташуур босоо захтай дээл ГХМт, ер нь МГЛ үндэсний соёлын өв ЯГААД ЭРТны БУНХАН малтлагаар илэрдэггүйЮМ бэ..Архиологийн олдворууд шаал өөр зүг заагаад байхнь урамгүй.Та соёл өөрчлөгддөг гэх байх,гэвч ХЯТАД МАНЖийн өв соёлийг хойч үе УДАМ нь ЯЛГАХАА байтлаа ӨӨРИЙМШҮҮЛСЭН нь хэний буруу вэ.

9 сар 6. 20:04
TATARuud xurtel baruun tald

НАДАД БАС ЭРГЭЛЗЭЭТЭЙ САНАГДААД байсиймаа ЯАГААД Их хааны асар их баялагаас ЯДАЖ ТАШУУРЫН ХУГАРХААЙЧ АЛГА бна вэ.өвөрмонголд ч байхгүй,орчин үед босгосон хоосон ҮЛГЭРИЙН сүржин үзмэрүүд.Тэр их үйл явдлаас эд өлгийн,хот суурингийн УЛ МӨР ЗААВАЛ үлдэх ЁСТОЙ ЗААВАЛ.Харамсалтай олигтой юм алга ДА.,Гэтэл ХАСАГСТАНД тэр үеийн САРАЙЧИГ гхт өргөө хотуудын туурь, ЧИНГЭС хааны ууган хүү ЗҮЧийн шарил Бунхан түүхийг гэрчлэн оршиж бхмаа.МНТы эртны ХЭРЭЙД,НАЙМАН ,МАНГУТ,ЖАЛАЙР,ХОНГИРАТ аймаг овгууд болон ИХ ХААНЫ шууд угсаа болох ТӨРЕ чүүдын хэлхээг ХАСГУУД олон зуун жил тасрлалгүй өвлүүлж явааг нь СУДАЛЖ мэдээд ,,, БИ ШОКОНД ОРСИЙН Ш ДЭЭ..хэхэхэхМГЛ үндэсний дээл хувьцасхантаз,хөөрөг да_лян.шанз лимба хуучир ёчинтой урд зүгийн аялгуу нэвт шингэсэн ардын ДУУ. төрийн далбаан дээрхи ИНЯН(манай эрдэмтэд эр эм загас гэж бурдаг бсн хэхэ) гхм ЭНЭ ИХ ХЯТАДын соёлыг ЯАЖ ТАЙЛБАРЛАХ ВЭ.Бидны ӨВӨӨ ЭМЭЭгийн бидэнд өвлүүлсэн мөнгөн эдлэл эмээлын баавар.дэнзэн ташуур босоо захтай дээл ГХМт, ер нь МГЛ үндэсний соёлын өв ЯГААД ЭРТны БУНХАН малтлагаар илэрдэггүйЮМ бэ..Архиологийн олдворууд шаал өөр зүг заагаад байхнь урамгүй.Та соёл өөрчлөгддөг гэх байх,гэвч ХЯТАД МАНЖийн өв соёлийг хойч үе УДАМ нь ЯЛГАХАА байтлаа ӨӨРИЙМШҮҮЛСЭН нь хэний буруу вэ.

9 сар 8. 21:29
NOVSHIIN TUUH

MONGOLIIN HAMAG TSOM OV BAYLAG BUGDIIG HUBILAI HAAN HYATAD RUU ZOOSON HUN AMIIN IHENEHIIG HYATAD RUU AVCH YAVSAN MONGOLIIN AR TALD HET TSOON NUUDELCHID ULDSEN END SUURIN SOYOL IRGENSHIL UUSEH NOHTSOLGUI BOLSON BAS BAGA HAADIIN UYEES BAINGIIN DAIN SAMUUNTAI 300 JIL ONGORSON IIM BALIAR NIIGEMD YAJ SOYOL IRGENSHIL HOGJIH VE BODOJ UZEEREI MONGOL ORON MONHIIN DAINII GOLOMT BSAN GEDGIIG SANAH HEREGTEI NOVSH GEJ

9 сар 6. 9:45
Зочин

саяхан МН 25-р сувагаар ч билүүдээ Чингэс хааны шарил байтугай 100 гаадхан жилийн өмнө өнгөрсөн БОГД хааны шарил олдоггүй тэр ч байугай СҮХ БААТАРЫН бунханд СҮХЭЭ ахын шарил биш өөр хүний шарил байсан гэдэг шүү .тэгэхээр энэ хүмүүс байгаагүй бас БОГД хаанд монгол улс гэж байгаагүй гэсэн үгүү гэх мэт

9 сар 6. 12:17
ЗочинИРГЭН

ХЭН НЭГЭН ӨЧҮҮХЭН ӨТ ХОРХОЙ МАНАЙ ЭЗЭН ЧИНГИС ХААНЫГ ҮГҮЙСГЭХ ГЭЭД ЮУ Ч ХУЦЛАА Ч ЯАЖ Ч ЧАДАХГҮЙ.ЧИ МУУ ГӨЛӨГ ТЭР ҮЕД ТӨРСӨН БАЙСАН БОЛ АМЬ ГУЙЖ ӨМДӨНДӨӨ ТАВЬЧИХСАН АРЧААГҮЙ НОВШ БАЙХ БАЙСАН НЬ ГАРЦААГҮЙ.

9 сар 6. 1:12
post.guest

Чингис хааныг эдийн баялагт захирагддаггүй хүн байсныг мартах ёсгүй. Хэрвээ Александр этр шиг нэр алдар чамин зүйлд дуртай хүн байсан бол мэдээж хөшөө дурсгал байгуулаад өөрийнхөө талаар түүх судар бичүүлээд явах л байсан. Гэтэл тэрбээр өөрийнхөө зургийг ч зуруулахыг зөвшөөрдөггүй байсан. Хожим хойно нас барсаных нь дараа зурсан байдаг. Та бидийн ч нээх шүүгээд мэдээд ойлгочихдог хүн биш байхаа. Ялангуяа энэ түүхч нэг л их Рашид Ад Дины зургуудыг үндэслээ л Монгол хүмүүс биш байсан бараг Монгол түүх гэж үнэн ч юм уу худлаа ч юм уу гэсэн утга цухуйлгаад л.

9 сар 5. 22:45
Зочин

Хятадууд болон коминтерны гар хөлүүд түүхийн олон баримтыг устган сүйтгэж, угсаа гарвал сайт хүмүүсийг 9 үеэр нь ангуучилж ирсэнийг түүх мартах учиргүй. Нүүдэлчин хүн эх дэлхийтэйгээ зохицож амьдрах нь чухал болохоос балгас, туурь үлдээх нь эрхэм зорилго биш

9 сар 6. 9:28
post.guest

Дээрэнгүй үндэстнүүдийн хүсэл.

9 сар 5. 20:20
Зочинган

Хэн Чингис хаанийг ногоон нүдтэй шар үстэй байсан гээд байгаа Зүгээр нэг оросын хүний дүрс бүтээдэг нөхөрийн үгэнд хууртагдах инээдтэй бус уу Ямар ч түүхийн баримт үүнийг хэлээгүй байхад

9 сар 5. 19:30
Зочин

Ганц л таамаг байна. Бидний өвөг дээдэс дээрэмчин амьдралын хэвшилтэй байжээ. Тэд хүчирхэгжин зэргэлдээ овог аймаг, улс үндэстнүүдийг ээлж дараалан эзэлж харгислаж явахдаа шинэ соёл, шинэ өөрчлөлтөнд дасан зохицож улмаар уусан байхгүй болжээ. Тэд шинэ соёлыг маш хурдан өөриймшүүлж байснаар өөрсдийн гэх юм аа бүгдийг нь мартсан байна. Өөрсдийн зүйлийг огоорохгүй болохоор түүнийг хамгаалах, хөгжүүлэх хэв ёс, хандлага бас үгүй болжээ. Өмнөх төр улсууд хүчирхэгжсэн үедээ өөрийн улс орноо эрхэм чухалд үзэж байсан учраас үгүйдээ л нийслэлээ харь газар зөөгөөгүй. Үүнийхээ ачаар хэдий төр нь мөхсөн ч тэр улсын түүх дурсгал биет байдлаар үлдэж. Харин чингис болон түүний байлдан дагуулагчдын хувьд нүүдэлчин гарал нь ердөө л уг сурвалж төдий болохоос өсөн хүчирхэгжих явцад нь утга учраар хомс болжээ. Чингисийн болон түүний залгамжлагчдын энэхүү хандлагыг илэрхийлэх нэг том баталгаа бол шашин юм. Тэд бөө мөргөлийг амжилттай халж гадны шашинуудыг хүлээж авсан. Будда, Христ, Лал гэх мэт. Нэгэнт оюун санааны үзэл нь ийм чөлөөт либерал байдлаар халагдаж байгаа учраас ахуй, эд өлгийн соёл бол угтаа ач холбогдолгүй байж. Тэд шинэ соёлыг л бүх юмтай нь хүлээж авсаны дүнд өөрсдийн унаган соёл, эд өлгийн дурсгалыг үгүй хийжээ. Нэгэнтээ түүнд ач холбогдол өгөхгүй болсон бол зуун зуунаар үлдэж чадахүй нь тодорхой. Хархорин бол ерөнхийдөө бэлгэдлийн төв болохоос Монголын хаад харь газар төвлөрөх болсон нь түүхэн баримт. Тэхээр энэ гайхаад байх зүйл биш. Нүүдэлчдийн энэ парагматик хандлага нь маш том амбийцыг эхлүүлсэн боловч өөрсдийн уг гарал, язгуур үндсийг түүнчлэн язгуур соёл, ахуйг үгүй хийжээ. Өөрсдийн гэх юмтай байж түүнийгээ эрхэмлэхгүй бол нэг мэдэхэд л бид юу ч үгүй болно гэсэн үг. Гадны соёлыг өөриймшүүлж авахдаа ч бас өөрийн онцлогтой уялдуулж аль болох язгуур зүйлээ баяжуулж явах нь чухал юм болов уу. Гэхдээ энэ бол зөвхөн нэг талаас нь харсан дүгнэлт юм.

9 сар 6. 9:51
Зочин

13-р зууны үеийн монголын түүхийн эд өлгийн зүйлс булш бунханууд барилга байгууламжууд бээжинд болон иран болон бусад улсад байдаг шүүдээ

9 сар 6. 8:27
Зочин

unen

9 сар 6. 1:06
post.guest

Юу нь ч худ худ автомат цээжилчихсэн үгнүүд бичдэг юм даа. Дээрэмчин амьдралын хэвшилтэй байжээ.... Угаасаа хүчирхэг бүх улс сул дорой улсаа тонож дээрэмддэг юм. 7н зуун өнгөрөөд ч тэр хэвээрээ байсан. Өдгөө 8 дахь зуундаа хүн төрөлхтөн глобалчлалын ачаар арай өөрчлөгдөж байна. ...эзэлж харгислаж явахдаа шинэ соёл, шинэ өөрлөлтөнд дасан зохицож улмаар уусан байхгүй болжээ.... Үгүй бүүр өөрөө гүй мөн айхтар түүх ч хүн юм аа. Далайгаар алслагдсан, өөр улстай хил залгадаггүй Япон улс уусаад самурайн ёсоо халчихаад байхад 8н зууны дараа 2 гүрний эрхшээлд орсон ч нүүдлийн соёлоо хадгалаад үлдсэн түүхээ мэдэж буй хүмүүсийг байхгүй болгочих гээд байх юм аа. Энд байхгүй юм гэвэл чи эрдэмгүй, мэдлэггүй л байна. Байгаа юм гэвэл хайран сайхан цагаа үрээд ийм хэрэггүй үндэслэлгүй юм бичиж бусдад үүнийгээ тарааж хордуулж байгаа тэнэглэл чинь л байна.

9 сар 6. 9:33
post.guest

глобалчлал бол дээрэмдэхийн орчин үеийн сонгодог хэлбэр. Энэ бол АНУ-ын өнгөнөөс нь харахад ивээн тэтгэж, хүн төрөлхтний төлөө мундаг юм хийж байгаа юм шиг боловч дэлхийг эзлэн түрэмгийлэх гайхамшигтай сонгодог арга. Угаасаа өөрийн гэсэн хамгаалаад байх соёл, уламжлалгүй одоогийн америкийн цагаан арьстан /яг нарийн дээрээ цагаачид/-уудад түрэмгийллээ барьж тогтоох ганц арга нь энэ.

9 сар 5. 18:44
Зочин

НАДАД БАС ЭРГЭЛЗЭЭТЭЙ САНАГДААД байсиймаа ЯАГААД Их хааны асар их баялагаас ЯДАЖ ТАШУУРЫН ХУГАРХААЙЧ АЛГА бна вэ.өвөрмонголд ч байхгүй,орчин үед босгосон хоосон ҮЛГЭРИЙН сүржин үзмэрүүд.Тэр их үйл явдлаас эд өлгийн,хот суурингийн УЛ МӨР ЗААВАЛ үлдэх ЁСТОЙ ЗААВАЛ.Харамсалтай олигтой юм алга ДА.,Гэтэл ХАСАГСТАНД тэр үеийн САРАЙЧИГ гхт өргөө хотуудын туурь, ЧИНГЭС хааны ууган хүү ЗҮЧийн шарил Бунхан түүхийг гэрчлэн оршиж бхмаа.МНТы эртны ХЭРЭЙД,НАЙМАН ,МАНГУТ,ЖАЛАЙР,ХОНГИРАТ аймаг овгууд болон ИХ ХААНЫ шууд угсаа болох ТӨРЕ чүүдын хэлхээг ХАСГУУД олон зуун жил тасрлалгүй өвлүүлж явааг нь СУДАЛЖ мэдээд ,,, БИ ШОКОНД ОРСИЙН Ш ДЭЭ..хэхэхэхМГЛ үндэсний дээл хувьцасхантаз,хөөрөг да_лян.шанз лимба хуучир ёчинтой урд зүгийн аялгуу нэвт шингэсэн ардын ДУУ. төрийн далбаан дээрхи ИНЯН(манай эрдэмтэд эр эм загас гэж бурдаг бсн хэхэ) гхм ЭНЭ ИХ ХЯТАДын соёлыг ЯАЖ ТАЙЛБАРЛАХ ВЭ.Бидны ӨВӨӨ ЭМЭЭгийн бидэнд өвлүүлсэн мөнгөн эдлэл эмээлын баавар.дэнзэн ташуур босоо захтай дээл ГХМт, ер нь МГЛ үндэсний соёлын өв ЯГААД ЭРТны БУНХАН малтлагаар илэрдэггүйЮМ бэ..Архиологийн олдворууд шаал өөр зүг заагаад байхнь урамгүй.Та соёл өөрчлөгддөг гэх байх,гэвч ХЯТАД МАНЖийн өв соёлийг хойч үе УДАМ нь ЯЛГАХАА байтлаа ӨӨРИЙМШҮҮЛСЭН нь хэний буруу вэ.

9 сар 6. 12:12
ЗочинИРГЭН

МУУ МАНЖИЙН ҮЛДЭГДЭЛ.ЧАМАЙГ УДМААР НЬ АЛЖ УСТГААГҮЙД НЬ БАЯРЛАЖ БӨГС АРЧААД ДУУГҮЙ ЯВЖ БАЙ.

9 сар 5. 18:45
Зочин

НАДАД БАС ЭРГЭЛЗЭЭТЭЙ САНАГДААД байсиймаа ЯАГААД Их хааны асар их баялагаас ЯДАЖ ТАШУУРЫН ХУГАРХААЙЧ АЛГА бна вэ.өвөрмонголд ч байхгүй,орчин үед босгосон хоосон ҮЛГЭРИЙН сүржин үзмэрүүд.Тэр их үйл явдлаас эд өлгийн,хот суурингийн УЛ МӨР ЗААВАЛ үлдэх ЁСТОЙ ЗААВАЛ.Харамсалтай олигтой юм алга ДА.,Гэтэл ХАСАГСТАНД тэр үеийн САРАЙЧИГ гхт өргөө хотуудын туурь, ЧИНГЭС хааны ууган хүү ЗҮЧийн шарил Бунхан түүхийг гэрчлэн оршиж бхмаа.МНТы эртны ХЭРЭЙД,НАЙМАН ,МАНГУТ,ЖАЛАЙР,ХОНГИРАТ аймаг овгууд болон ИХ ХААНЫ шууд угсаа болох ТӨРЕ чүүдын хэлхээг ХАСГУУД олон зуун жил тасрлалгүй өвлүүлж явааг нь СУДАЛЖ мэдээд ,,, БИ ШОКОНД ОРСИЙН Ш ДЭЭ..хэхэхэхМГЛ үндэсний дээл хувьцасхантаз,хөөрөг да_лян.шанз лимба хуучир ёчинтой урд зүгийн аялгуу нэвт шингэсэн ардын ДУУ. төрийн далбаан дээрхи ИНЯН(манай эрдэмтэд эр эм загас гэж бурдаг бсн хэхэ) гхм ЭНЭ ИХ ХЯТАДын соёлыг ЯАЖ ТАЙЛБАРЛАХ ВЭ.Бидны ӨВӨӨ ЭМЭЭгийн бидэнд өвлүүлсэн мөнгөн эдлэл эмээлын баавар.дэнзэн ташуур босоо захтай дээл ГХМт, ер нь МГЛ үндэсний соёлын өв ЯГААД ЭРТны БУНХАН малтлагаар илэрдэггүйЮМ бэ..Архиологийн олдворууд шаал өөр зүг заагаад байхнь урамгүй.Та соёл өөрчлөгддөг гэх байх,гэвч ХЯТАД МАНЖийн өв соёлийг хойч үе УДАМ нь ЯЛГАХАА байтлаа ӨӨРИЙМШҮҮЛСЭН нь хэний буруу вэ.

9 сар 6. 11:53
Ц.Идэр

15-19 зуунд төвд рүү зөөгөөд дуусгасан шүү дээ.

Сэтгэгдэл бичих
Санамсаргүй нийтлэл [ Энд дарна уу ]