Ангилал

Сайтын талаар ярилцъя Уншигчдын санал бодол

1924-1992 он хүртэлх Монгол улсын нэр юм. Энэ үед Монгол улсын төр нийгмийн тогтолцоо нь социалист нийгмийг дамжиж хойд хөршийн бүрэн хараа хяналтад байлаа. Улмаар харийн түрэмгийлэгчдийн санаархлыг удаа дараа тас цохиж, тусгаар тогтнолоо хадгалж чадсан чухал цаг үе билээ.

Оргодлын мөрөөр-2Уншсан4,736

Г.Гэндэндарамsy "Оргодлын мөрөөр" хэмээх өгүүллэгийн төгсгөлийн хэсгийг хүргэж байна.

Г.Гэндэндарам нь 1940 онд Говь-Алтай аймгийн Бигэр суманд төржээ. 1960 онд МУИС-ийн барилга инженерийн анги төгсөн, 1971 онд Кубад суралцаж испани хэл утга зохиолын мэргэжил эзэмшжээ. 1960 оноос Улсын цагдан сэргийлэх, НАХЯ-нд ажиллаж байсан. Далаад оноос уран зохиол бичиж тууж өгүүллэгийн ном хэвлүүлжээ. Түүний  "Оргодлын мөрөөр" хэмээх өгүүллэгийн төгсгөлийн хэсгийг хүргэж байна.

Өмнөх хэсгийг:  ЭНД дарж уншина уу

Япон дарга Сумимотогийн гэрт хөл хөдөлгөөн ихтэй байлаа. Тэднийд гурван япон тус тусынхаа суудалд тухлан сууж Их Наран улсын  сархдын сайхныг гайхан ууцгаах зуураа нэгийг үгүйлэх мэт чимээ чагнан дор дороо сэм цагаа харна. Эрээн даашинз өмсөж, цэцгэн хээтэй зөөлхөн ултай улавч хөлдөө углаж, эрвээхэй хэлбэртэй хавчаар үсэндээ хатгаж, оо энгэсэг нүүрэндээ тохируулан будсан япон хүүхэн тэдэнд найрсгаар үйлчилж орж гарах бүрдээ гараа элгэндээ намбатай авч тонголзон мэндэлж, явж хөдлөхөд нь хумхийн тоос ч үл босохоор сэвэлзэн хөдлөх тэр эмэгтэй айлчдын сэтгэлд гүнээ нийцнэ.
    Тэр эмэгтэй нөгөө өрөөндөө орж японоор шивэр авир ярилцах дуулдах нь тэнд эмэгтэй хүн бас байгаа нь илэрхий боловч тэндээсээ гарахгүй байгааг бодоход тэдний нэг зарц эмэгтэй байна гэдэг нь илэрхий.
  

 

  Үзэсгэлэнгийн цогцос болсон тэр ганган хүүхнийг орж ирэхэд ирсэн зочдын зүрхэнд гэрэл асах мэт болж бүгд баяр хөөртэй түүнийг зулгуйдан тонголзон инээмсэглэж бие биенээсээ урьтаж ярих арга эвийг хайна.
    Төдөлгүй тэдний хаалгыг хэн нэгэн хүн тогшсонд бүгд
    -“Хашир” ирлээ гэж ам амандаа шивнээд хүн бүхний сэтгэл хангалуун болсон нь тэдний царайд илэрхий болов. Өнөөх ганган хүүхэн сэвэлзэн гарч ирж яах вэ гэсэн мэт Сумимото руу харсанд тэрхүү япон дарга онгойлгож өг гэсэн дохио өгөхөд хүүхэн хөвхөлзөн явж хаалга онгойлгосонд үсээ гялалзтал тосолж хагалгаа гарган самнаж, шорооны урт хар цув өмсөж, баруун сугандаа зандан таягаа хавчуулан хоёр гараа цувныхаа халааснаас гаргалгүй ёсыг үзүүлж бөхийн мэндлээд дотогшоо оронгуут нь япон хүүхэн хаалгыг нь түгжээд өрөө рүүгээ явлаа.
    Сайхь эр бүгдэд тал засан мэндлээд эзэнгүй байгаа цорын ганц суудлын дэргэд очиж цуваа тайлж ар талын сандал дээр тавиад суулаа. Энэ хүн нас залуу боловч үргэлж таягтай явах дуртай. Угаас ганган хээнцэр байхыг хичээдэг түүнд таяг нь нэг ёсны чимэг болдог. Тагнуулын ажилд олон жил болж дадлагажсанаас гадна юманд их хашир ханддаг, япончуудын өмнөө барьдаг тагнуул тул түүнийг Бандид гэгээний хийд дээрх тагнуулын албаны дарга нар “Хашир” гэж нэрлэх боловч дэргэд нь энэ үгсийг цухуйлгадаггүй харин ноён дарга гэж долигонох дуртай.
    Шинэ ирсэн хүн бүгдэд хандан
    -Ажил байдлаас болоод яльгүй оройтож эрхэм ноёдуудыг чилээчихэв бололтой. Уучилж үзэхийг та бүхнээс хүсье гээд алга хавсран бөхийсэнд
    -Эрхэм ноёнтон та ийм өчүүхэн юманд санаа зовсны хэрэггүй гэж Сумимото айлдахад бусад нь,
    -Ёстой, ёстой гэж ам амандаа дагалдан хэлэв.
    Сумимото өмнөх хундагатай архиа авч
    -Их Наран улсын итгэлийг хүлээсэн эрхэмсэг ноёдууд миний гэрт ирцгээсэнд би туйлаас баяртай байна. Ингэхээр Их Наран орноо улам өргөжин цэцэглэхийн төлөө энэ хундагыг уугаад ажил хэргийнхээ талаар ярилцах уу даа гэсэнд бүгд хундагатай архиа өргөж “Их Наран улсын төлөө” гээд ууцгаалаа.
    Сумимото халааснаасаа цагаан алчуур гаргаж амаа арчиж далд хийгээд халзан толгойгоо илж, сандал дээрээ тухлаад
    -За ноёдууд аа! Өнөөдөр эрхэм нөхдүүд та нарыг энд цуглуулсан явдал бол ажил төрлийн шууд холбоотой зүйл.
    Япончууд бид хөлөө жийгээд хүрчих их газартай байх ёстойг манай Засгийн газар дээд командлал үргэлж сануулдаг биш үү. Манж, хятад бидний гарт байгаа ч гэсэн бид нууц арга ажиллагаагаараа тэднийг юу хийж байгааг мэдэж байж л их газрын хөрсөн дээр амар тайван болох шүү дээ. Гадаад монголын нутагт япон хүн чөлөөтэй алхах цаг холгүй. Үүний тулд л наран орны итгэлийг хүлээсэн эрхэмсэг ноёд та бид энд байгаагаа ойлгодог. Улаан оростой хань хамсаатан болсон Гадаад монгол бидний өвөрт амархан орно гэж бодохгүй байна. Иймийн тулд л Гадаад монголд бид тагнуулын ажлаа идэвхжүүлж, дотор талаас нь дэмжих хүчтэй байх ёстой Гадаад монголд харамсалтай нь тийм хүч алга болжээ.
    Улаан орос манай Герман руу анхаарлаа хандуулж байгаа тул хөрш Гадаад монголд эдийн засаг, цэрэг зэвсгийн тусламж үзүүлэх боломжоор муу байгаа ашигтай үеийг япончууд бид алдаж болохгүй. Иймийн тулд манай тагнуулын байгууллагад онцгой үүрэгтэй ажил шаардагдаж байна. Манайхаас явуулсан хүн бүр ар монголчуудын тавьсан хавханд орчихоод байгааг бид харгалзан үзэх ёстой. Энэ бол нэгдүгээрт Их Наран орны тагнуулын байгууллагын нэр төрийн хэрэг. Манай мэдэлд байгаа монгол угсаатан нарыг тахиад байдаг ч биш шүү. Идэвхтэйхэн шиг ажиллуулж үр нөлөөг нь үзэж цаашдын төлөвийн талаар арга бодох нь чухал.
    Алийн болгон тэд нарыг тэжээж “хар бор ажилд” зарах вэ. Бид өөрийнхөө хүнийг Ар монголд суурин суулгаж чадвал ажлын эхлэл болох юм. Одоо тийм хүн хаана байна гээд дуугаа чангаруулан нөхөд рүүгээ харсанд тэд ихэд балмагдан бие бие рүүгээ харснаа
    -Бидний үзэж байгаагаар байж болох ганц нэг хүн бий гэж хамгийн сүүлд ирсэн цэвэрхэн эр ам нээсэнд бусад нь сэтгэл тайвшран бөхийн талархлаа.
    Сумимото дуугаа сулруулан
    -Байгаа энэ хүмүүсээ л нарийн судлах хэрэгтэй. Ноён Арагучи энэ талаар авьяастай шүү дээ. Монголоор төрөлх хэл шигээ ярьдаг манай хашир туршлагатай үүний хувьд алдахгүй байх гэж бодох байна.
    Ар монголын оргодлуудад итгэнэ гэдэг ч япончууд бидэнд байж болохгүй асуудал. Гэхдээ бид тэдний хүчийг ашиглах ёстой.
    Манай утасны үзүүр шургуулах зүүний сүвэгчийг Ар монголын нутагт тэднээс өөр хэн бидэнд олж өгөх вэ? Тэд тэр утасны голоор юу гүйж байгааг мэдэх ёсгүй. Үүнд л бидний нууц байх ёстой. Оргодол Довчингийн тухайд бол бидэнд ойлгомжтой байна. Хэдийгээр манайд үнэнчээр ажиллаж байгаа ч гэсэн савсгануур хүн.
    Ийм хүн тагнуулын ажилд ямар хор уршиг тарьдгийг эрхэм ноёдууд та нар ойлгож байгаа. Бас ашигтай тал ч бий гэдгийг үгүйсгэж болохгүй. Ар монголын хил орчим газрыг гарын таван хуруу шигээ мэддэг тэр хүн бидэнд үнэхээр хэрэгтэй байна. Алган дээр нь аятайхан юм хаяад байвал аливаа даалгаврыг ёсоор гүйцэтгээд байж чадах хүн гэж ноён     Аргагучийн тодорхойлсон нь ортой ч түүний дотор юу агуулагдаж явдгийг бидний хэн нь ч мэдэхгүй.
    Ар монголын оргодлууд цөм түүн шиг л монгол, япон хэлийг өөгүй сурсан бол бидэнд их ашигтайсан. Дэлгэрийг бид хар бор ажилд явуулдаггүй нь үүндээ байгаа юм. Уг нь та бидэн шиг Их Наран улсын төлөө гэж чин үнэнээр сэтгэдгийг нь тааж болдогсон бол нарийн мэргэжлийн ажилд сургаж болох л хүнсэн. Ноён Нооногой энэ талаар их л яараад байх шиг над санагддаг. Эцэст нь хэлэхэд цаг төрийн байдлыг харгалзан бид ажлаа шуурхайхан явуулбал Их Наран улсын ашиг сонирхолд нийцэхсэн гэж өчүүхэн би бодох боллоо. Иймээс эрхэмсэг ноёдуудын саналыг харгалзан үзэхээ дашрамд хэлье гээд халааснаасаа алчуураа дахин гаргаж хөлсөө арчлаа.
    -Ноён даргын яриад байгаа утасны үзүүрийг Ар монголд аятайхан оруулчих эр тэр Довчин мөн байх гэж би бодож байна. Ер нь сэргэлэн толгой байна лээ. Иймэрхүү ажилд овжин сэргэлэн хүн л амжилт олох шүү. Манайд итгэлтэй болохоо олон талаар харуулснаас гадна эд хөрөнгөний төлөө эхнэрээ хүртэл худалдахаас буцахгүй хүн гэдэг нь бидэнд тодорхой.  Түүнд хань болох хүн Гадаад монголд олдоно гэж бодож байна. Ийм хүмүүст итгэхгүй гээд бид юугаараа гар жийрэглэх болж байна гэж ирсэн цагаасаа хойш дуугараагүй суусан гонзгой цагаан царайтай хижээл насны япон хэлээд цааш нь
    -Шуурхай ажиллая гэсэн ноён даргын сэтгэлд ч нөгөө талаар нийцнэ байх гэж бодож байна. Ер нь улаан монголчуудын хилийн цэргийг бид аар саархан юмаар сайн дураараа хангачихаад энд байгаад байвал цаг алдана гэсэн үг. Бид гагцхүү тэдний гүнд нь орж ажиллан цэрэг, эдийн засгийн нь байршил, хүн ардыг нь санаа сэтгэлийг судалж, түүний үндсэн дээр ажлаа явуулах нь зүйтэй гэж үзэж байна. Зүй нь халхын оргодол Довчинг бид Токиод аваачаад нарийн мэргэжилд сургаж болох боловч цаг үе бидэнд тийм бололцоо өгөхгүй байна. Энэ чиглэлээр газрыг түүн шиг сайн мэдэх хүн одоохондоо олдохгүй байна. Гэвч эрхэмсэг ноёдууд юу гэхсэн бол гээд өмнөө байсан хундагатай архийг авч “Их Наран орны төлөө” гэж нэгмөсөн балгаад “уучлалт гуйя” гээд гараа элгэндээ авч ёсыг гүйцэтгэв.  Сарнай цэцэг шиг сайхан хүүхний хөл цуцаж байгаа ч гэсэн сархад зооглосон эрхэмсэг ноёдуудын хөл татрах болоогүй олон юм ярилцан сууцгаах нь залуу хүүхний уйтгарыг төрүүлнэ. Тэрвээр зарц хүүхэнтэйгээ ярих зүйлээ аль хэдийнээ дууссан тул тэднийг хэзээ өндөрлөхийг хүлээж архи, пиво оруулж өгөх төдийхнийг хийчихээд хийх ажлаа олж ядан сууна. Удирдлагаас тагнуулын холбогдолтой ярианд хүүхнүүд байхыг хориглодог тул энэ нь эдгээр ноёдуудын цэцэг болсон хүүхнүүдэд нэгэнт заншил болсон тул тэдгээрийн зүрх сэтгэлийг тайтгаруулан олон дахин орж гарахаасаа эмээнэ.
    Эрхэмсэг ноёдууд нилээд эгзэгтэй асуудал хэлэлцэж буй нь илэрхий. Тэд чанга чанга инээхгүй, ёс горимыг чанд баримтлах зэргээс нарийн юмны тухай хэлэлцэж байна гэж туршлагаас ойлгодог залуу хатагтай нөхрийн зарлигаас гажихыг үл хүснэ. Үдэш орой болсон хойно гэрийн эзэн, эзэгтэй хоёрт талархлаа илэрхийлээд тус тусынхаа гэр рүү явцгаалаа.
                                                                                  *      *      *
    Өглөөний улаан наран уулын цаанаас мандан гарч хамаг байгаль нойрноосоо сэрсэн мэт байлаа. Нүхнээсээ эрт гарсан тарвага эмээлтэй морь үзээд эхний үед сүрхий догшин хошгирч байснаа аажим аажмаар дуу нь сулран хааяа хааяа тош тош дуугарч байснаа чимээгүй болж нүхнийхээ ойр гарч үндэс эрэн нугадагнан эхлэв. Шувууд үүрнээсээ гарч хөшсөн бие тэнийлгэн баяр баясгаландаа умбан ийш тийш нисэн шулганалдана.
    Морины нуруун дээр шөнөжин явсан Довчингийн бие алжааж амрах аятай газар таарахаар бууж морио чөдөрлөн биеийнхээ чилээг гаргахаар өвсөн дотор тэрийн хэвтсэнд дорхиноо унтсан байлаа. Тарваганы хашгирах чимээнээр цочин сэрсэн боловч өглөөний сэрүүн сайхан агаар амьсгалан элдвийг эрэгцүүлэн бодож амар тавтай байлаа.
    Тэрвээр гэрээсээ гарсаар хэд хонож байгаа тул харихын хүслэн бүх сэтгэл санааг нь эзэмдэнэ. Япончуудын өгсөн даалгаврыг биелүүлээд буцаж яваа нь энэ билээ. Өнөөдөр тэр өнгөрсөн амьдралаа эрэгцүүлэн бодлоо. Нутгаас гарсаар төдий л удаагүй ч түүний амьдралд их өөрчлөлт гарчээ. Үзэсгэлэнгийн манлай гэж итгэж явсан Янжмаа хүүхэнд хайр сэтгэлээ өгч төдөлгүй ханилан суусан билээ. Алаад идвэл хоньтой, арилжаад худалдвал морьтой, аваад өмсвөл хувцастай явсан нь үнэн. Хэдий тийм  ч хүнээс илүүг хэрэглэж бусдад гайхуулж явбал бах гэж болдог түүний сэтгэлд нэгэн зүйл садаа болдог байв. Сайн морь унаж сайхан дээл өмсвөл нударган гэж амьтан ярихаас болгоомжилдог байв.
    Тэрвээр ил, далдаар монголын хилийг гатлан арилжаа наймаа хийж их олзтой буцдаг байв. Хэдий тийм ч энэ бүхнээ бүрэн дүүрэн эдэлж чадахгүйдээ харамсана. Нэгэн удаа хайрт хүүхэндээ Өвөр монголын нутагт хамт очиж амьдрах тухайгаа дурссанд түүнийг хайр найргүй зэмлэж, эх орноосоо урвана гэдэг бол хамгийн хулчгар амьтан гэж хэлсэн эхнэрийг нь үг санаанаас гардаггүй байв. Одоо тэр шал өөрөөр амьдарч эхэлжээ. Янжмааг мартаж Долгорыг боддог болов. Эх орныхоо хил дээр эргэж хөл тавих эрхгүй болсноо ухаарч ах, дүү төрөл саднаа хааяа дурсан бодох боловч энэ тухай бодохын хэрэггүй гэдгээ ойлгодог байв. Сүүлийн үед япончууд түүнтэй арай өөрөөр ярьдаг болсонд гайхдаг байжээ. Одоо түүнээс Довчин та эх орондоо очихыг бодож байгаа байх, энэ ч аргагүй. Үүнд чинь бид туслалцаа үзүүлж чадна. Ар монголчуудад салхи ч авахуулалгүй чамайг явуулаад ирүүлж чадна. Ах дүүгээ бодохгүй хэн байх вэ гэж ярих болжээ. Энэ мондинууд хэзээ нэгэн цагт надад ийм даалгавар өгвөл яана гэж дотроо айж явдаг болжээ. Халхын оргодол Дэлгэр надтай ойртохыг хичээх юм. Энэ нь ч аргагүй. Нэг нутгийн хүмүүс бие биедээ дэмжлэгтэй байх нь зүгээр гэж түүний хэлдэг ч зөв шүү. Учир нь олдохгүй хүн юм даа. Нэг бол япончуудыг магтаад л үгүй бол эх орондоо очих юмсан гэж үглэх юм. Миний байр байдлыг тагнаад япон түншүүддээ мэдэгддэг зальхай амьтан байх шүү. Тийм дээ л тэдний итгэлийг олсон байх. Ахаасаа амттай чихэр авч хүлхэхгүй байхаа. Чи япон хэл шүү юм мэддэгтээ л надаас илүү байх! Ноён дарга, Токиод намайг явуулж тагнуулын албанд сургана гэсэн. Тэгэхээр хэзээ нэгэн цагт чи, миний даалгаврыг биелүүлээд бүтээгээд гүйж байх цаг ирнэ. Япончуудыг магтаад байхад тэр юу ч олж долоохгүй. Түнш байхын хувьд бол өөр хэрэг. Япончууд миний тухай юу ярьдгийг түүнээс л дуулахаас өөр хэнээс мэдэхэв. Орой болгон манайхаар ирж хөзөр тоглох дуртай. Долгорт маань санаатай юм биш байгаа даа.     Дургүй хүргээд байвал хээр цааш нь харуулчихаад япончуудад худлаа гүтгэчихэж болох л доо.
    Бид хэд хоногоор хээр гадаа явж байдаг. Тэр гэрт хөзөр тоглох нэрийдлээр очоод Долгортой маасагнаж байдаг ч юмуу хэн мэдэхэв. Юм болгонд намайг явуулаад байдаг учир нь хаанаа байна. Тэр муу нохой хэлтэйгээрээ далимдуулан цаагуур нь хатгаж төнхөж байгаад намайг явуулдаг юм биш байгаа. Явахгүй гэх толгой надад байхгүй. Түүнтэй барьцах эрх ч үгүй гэхчилэнг бодож хэвтсэнээ бодол нь өөрөөр эргэж
    -Үгүй. Би хэтэрхий муу санаалаад байгаа юм биш байгаа даа. Нэг зүгээс ирчихээд нэг дор ажиллаж байгаа болохоор надаар хань татаж байгаа байж болох юм. Би ч гэсэн ганцаардаж л явлаа. Бид хоёрыг төө зайгүй үерхдэг найзууд байхыг хэн байг гэхэв. Япончууд л лав дургүйцэхгүй байх гэж бодон хоёр гараа ар шилэн хүзүүндээ салаавчлан нилээд хэвтлээ. Намрын өдрийн тунгалаг нар дээр хөөрч эмээлтэй морь нь өвс ногоо шир, шир зулгаахаас өөр ямар ч чимээгүй анир тайван байлаа. Тэрвээр өндийн, богцноосоо юм гаргаж идээд явахыг завдав. Ер нь Довчин иймэрхүү амьдралаар амьдарч сурсан хүн байлаа. Нутагтаа байхдаа ч амьтан хүний адуу мал хөөж хил давуулан зарж, хээр гадаа, өдөр шөнийг ялгалгүй явж сурсан толгой байлаа. Тиймээс ч тэр хавийн нутаг усыг андахгүй, мэддэгээс гадна хаана ямар айлууд ихэвчлэн нутагладгийг мэднэ. Хаана Ар монголын цэргийн харуул гардгийг ч анддаггүй байснаас япончуудад их сайшаагдаж тэр бүхнийг хуруу дарж нэгд нэгэнгүй тэдэнд хэлж замчны үүргийг гүйцэтгээд зогсохгүй, Ар монголын хилийн орчмоорхи идэвхтэй шударга иргэдийг япон тагнуулын газарт баривчлан хүргэж өгөх ажлыг ч биеэрээ нэг биш удаа хийжээ.
                                                                           *      *      *
    Довчин гэртээ эргэж очоод төдий л удаагүй байхад Дэлгэр тэднийд ирэв. Тэрвээр ямар ч зочинг хүлээгээгүй ба тухтай амрахыг бодож байсан тул түүнийг дур муутай хүлээж авав.
    Нутгийн хонгор нь дуу шуутай
    -За Довчин алба тавтай юу? Их наран улсын төлөө ёстой нэг тэрэгний шар шиг зүтгэж байх шив дээ. Энэ нь ч зөв дөө. Гар дээр унах юм нь тэгээд ямар шуу байна аа гэж Дэлгэрийг тулган асуухад тэрвээр нүүр гараа угаах зуураа
    -Гавиад байх юмгүй шив дээ гэсэн үгийг Дэлгэр өлгөн авч
    -Хашир хандгай ахаасаа бас нуух санаатай. Чамайг олз багатай мөртөө хонуут өнжүүт яваад байна гэж бодохгүй байна шүү. Ах нь чам шиг ингээд л зүтгэж л байлаа. Одоо цаг төрийн байдал өөр байгаа болохоор япончууд муугүй шан хайрладаг сураг дуулдах юм. Үнэхээрийн гавихгүй юм өгч байгаа бол шил татна гэдэг нэг юм байх шүү дээ. Гэхдээ эвийг нь олох нь чухал. Ах нь цаадуулыг чинь зан авирыг андахгүй болсон хүн. Ер нь надтай юмаа ний нуугүй ярилцаж байх нь чамд ирээдүйд хэрэгтэй байх шүү. Би чамайг тэдэнд их магтаж ярьдаг юм. Ноён дарга чамайг ахицтай ажиллаад байвал тусгай сургуульд явуулах тухай үг цухуйлгана билээ. Би жаахан давс хужрыг нь нэмээд өгсөн гэж Дэлгэрийг хэлэхэд түүний нүд сэргэж
    -Ноён дарга, намайг сургууль хийсэн хүнээс дутахгүй сүрхий сайн ажиллаж байна гэж хэлсэн. Цаашдаа Ар монголд очиж, ах дүүстэйгээ уулзахыг хүсвэл туслах аятай юм хэлсэн.  Энэ нь ч надад давс болохоос хужир болохгүй гэж би ойлгож байгаа юм. Япончууд хичнээн ч хүн явуулав. Тэдний нэг нь ч эргэж ирээгүйгээр барахгүй сураг ч үгүй алга болсон. Ингэхэд тэд над мэтийн жулдрай хүүхдүүдийг гоочилж байхаар тусгай сургууль хийсэн та мэтийн хүмүүсийг яагаад явуулдаггүй юм бэ? гэсэнд Дэлгэр
    -Ах нь хийдэг ажлаа хийчихээд одоо жаргадаг ажилдаа ороод явж байна. Харин та нарт л багшлаад байх юм гэнэ билээ. Ингэхэд чамд ч, надад ч ашигтай бус уу? Ийм юман дээр л нутгийн хүний үнэн нүүр царай гарах ёстой. Хожоо ашиг ихтэй, аюул осол багатай юм руу л чамайг явах талаар туслах болно. Энэ бол хүний чанарын асуудал. Чамайг надтай хөндий байдаг гэж би зэмлэхийг бодохгүй байна. Чи, бид хоёр өнөөдөр Японы эзэнт улсын эрх ашгийн тулд зүтгэж байгаа ч гэсэн нэг нутгийн аминчхан үзэл байх ёстой. Чамайг шоронд орчихоод зовж байхад чинь би л цаагуур, наагуур нь гүйж байж гаргалаа шүү дээ. Ийм юманд нарийн хандах ёстой. Илэн далангүй гүйвэл цаадуул чинь тагнуулын байгууллага тул сонирхож байж юун магад. Одоо үр дүнгийг нь хар л даа, чи жаргаад л явж байна. Чи худлаа л гэх байх. Цаашдаа намайг ямар хүн болохыг үзэх олно гэсэнд Довчин түүний үгэнд итгэхгүй байсан хэдий боловч нутгийн нөхрийнхөө сэтгэлд юм хийхгүйг хичээж
    -Хаанаас тэгж бодох вэ. Туршлагатай гэвэл туршлагатай, хэлтэй гэвэл хэлтэй чамайг дагаж, чамд итгэхгүй бол өөр хэнд итгэх вэ? Уршигт улааны хувьсгал гараагүйсэн бол чи бид хоёр хүний нутагт ингэж өнчирсөн ишиг шиг явахгүйсэн. За тэр ч яахав. Наран улс тэднийг хүйс тэмтэрсэн цагт бид тэнд очиж ноён сууж Сумимото хүртэл бидний өмнө долигонон мөргөх юм бил үү. Юмыг яаж мэдэх вэ? Тиймээс ч би Их Наран улсын төлөө чин үнэнээсээ зүтгэж байгаа хэрэг шүү дээ. Бандид гэгээний сүмийн их хамбад бараалхаж аз хиймороо үзүүлсэнд намайг зөв замдаа орж гэсэн.
    Мөн цааш нь хэлэхдээ:
    “Их Наран улсад хичнээн зүтгэх тутам замын чинь бартаа арилж аз жаргалын үүд нээгдэх юм байна гэж айлдана билээ. Бурхны номонд тэгж бууж байгаа болохоор буг болтлоо зүтгэхээс өөр яахав. Удахгүй дахиад л япон дарга намайг нэг чухал юманд явуулна гэсэн. Бяртай тэнхээтэй ёстой чамд л тохирох нэг ажил бий гэж тэр надад хэлсэн. Бодвол Ар монголын амьд хэл авчир гэж л байгаа байх гэсэн түүний үг нутгийн нь найзын нь анхаарлыг их татав.
    Тэрвээр ёжтойгоор
    -Ахдаа хэлийг нь гэмтээлгүй авчирч үзээрэй. Хэлмэрч хүн түүнийг нь их хайрладаг юм. Зовлон мэдэхгүй хүмүүс гэмтээчих гээд байдаг юм гээд тас тас инээсэн түүний инээд Довчинд нэг бодоход инээдтэй ч юм шиг, нөгөө бодоход доогтой ч юм шиг байлаа. Төдөлгүй Дэлгэр суудлаасаа босонгуутаа
    -За Довчин минь унтаж амар даа.
    Япончуудад хөл алдаж явж Долгорыгоо татах тэнхээгүй болчих бий гэж айх юм. Бөх хүн бүдүүн шөрмөстэй гэж гайгүй биз дээ гээд гарахаар явахад
    -Чи хөө, хэтэрхий хатуухан тоглоод байгаа юм биш биз дээ. Чи ч ялгалгүй, би ч ялгалгүй, чи бид хоёр хоёулаа цагаачин улс шүү.
    -Тагнуулчин хүнд хатуудах тутмаа шар тос гээч гээд инээснээ дахин үг хэлэхийн хооронд гарч явлаа.
    Довчин түүний хойноос харж хоцронгоо
    -Энэ муу цагаачин нохой надад атаархаад байх шиг байна. Ар монголоос амьд хэл барьж ирээд Арагучи, Сумимото хоёрын гарт атгуулсан цагт ч чиний толгой дээр ах нь сууна даа гэж бодов.
                                                                        *      *      *
    Хэлтсийн дарга хурандаа М... тасалгаандаа ийш тийш алхлан нэгэн зүйлийн тухай эрэгцүүлэн бодож гаансныхаа толгой дээрээс барьж хааяа сорон ажлынхаа талаар улайран бодож “Бузар урвагч сүйтгэсээр явна гэнээ. Одоо ч тэгж дураар нь тавиад байж болохгүй. “Аварга” хэрэггүй байгаа бол баривчлах ёстой” гэж бодсоноо ширээнийхээ өнцөгт очиж сандалдаа суулгүйгээр утсаа авч
    -Чи одоохон ирээч гээд утсаа тавилаа. Хэдхэн мөчийн дараа цэвэрхэн хувцасласан шавхийсэн залуухан эр орж ирэнгүүт
    -Нөхөр хурандаагийн дуудсанаар... гээд үгээ үргэлжлүүлэхийн хооронд хурандаа сул сандал руу найрсгаар зааж,
    -Нөхөр хошууч суугаач гээд өөрөө сандал дээрээ тайван очиж суунгуутаа ширээнийхээ нүдийг татаж нэгэн зурвас гарган түүнд өгч
    -Энэ дээр ажиллах болж байна даа гэв. Хошууч зурвасыг авч тогтуун уншлаа. Түүнд 10-р сарын 2-ны өдрийн орой нутгийн чөтгөр зэвсэглэсэн таван хүний хамт хилийн ...-р тоотоор орж амьд хэл барьж аваачихаар явлаа. Өөрөөр нь амьд хэл болго! Надад цаашдаа хэрэггүй “Аврор” гэсэн зурвас байлаа.
    -Энэ чөтгөрийн хөлийг хорихгүй бол нилээд хөдөлгөж мэдэх нь байна шүү. Ингэхэд ажиллах хэрэг болж байх шив дээ, нөхөр хурандаа гээд гартаа байгаа зурвасаа түүн рүү сарвайлаа.
    Хурандаа бичгийг авангуутаа
    -Чөтгөрийг баривчлах талаар төлөвлөгөө боловсруулаад даруйхан надад авчирч үзүүл. Хаагуур, хэзээ ямар хүчтэй ирэх нь тодорхой байна шүү дээ, нөхөр хошууч. За ингээд явж ажилдаа ор! гэлээ.
*      *      *
    Довчин зэвсэг бүхий таван япон цэрэг дагуулан Ар монголын хилийг сэм гатлан амьд хэл олзлохоор явж байлаа. Энэ удаагийн үүрэг нь нилээд хариуцлагатай гэдгийг тэрвээр ойлгож явлаа. Хэдийгээр японоор олон үг мэддэг болсон боловч хэлмэрчийн тусламжтайгаар япончуудад Ар монголын газар, усны нэр болон бусад газруудыг заах буюу зургийг нь гаргаж өгсөөр явлаа.
    Тэднийг удирдан яваа япон офицер, Довчинтой зэрэгцэн очиж
    -Энэ ажил бүтэлтэй болбол таны тухай манай дарга дээд командлалд уламжлан гавьяа шагнал олгоно гэж байна билээ. Би япон хүний хувьд өөдрөг үзэлд дуртай. Та ч лав их наран орны өндөр хишгийг хүртэх хувьтай хүн байх шүү гэсэнд Довчин ихэд талархан
    -Тааллаар болох болтугай. Чадах ядахаараа Их Наран улсын төлөө зүтгэе гэсэн миний өчүүхэн сэтгэлийг та бүхэн ойлгож байгаад би баяртай байна. Олигтойхон ажиллавал Токиод намайг явуулж тагнуулын нарийн мэргэжилд сургана гэж ноён Сумимотогийн хэлснийг би үргэлж санаж явдаг юм гэснээ морио ташуурдан
    -Жаахан явсхийгээд газар дөхье гээд эмээл дээрээ өндийн бослоо. Тэрвээр тэднийг тэргүүлэн хил нэвтрээд нэгэн жижигхэн жалга уруудан явлаа. Хэсэг явсны дараа жолоогоо татан ард явсан хүмүүсээ хүлээгээд
    -Тээр харагдаж байгаа хөтлийн цаад ар руу айл намарждаг юм. Энэ хавь чинь цөм манай нутаг. Тэнд онгорхой Дорж гэдэг улааны нэг улай байдаг юм. Түүнийг л бид гартаа оруулаад буцах болно гэж шивнэх төдий хэлэв. Ингэж хэлээд арав алхаагүй байтал тал талд нь буун дуу ч тачигнаж яах ийхийн тухгүй тэдний дөрвийнх нь морь суманд дайрагдан тэрийн унаж явгаран хоцров. Хоёр япон эргэн зугтаж холдож амжаагүй байтал хоёулаа буудуулан морин дээрээсээ саван ойчлоо. Довчин явгарсан мөртөө буугаа барин хоёр тийшээ юу ч хараалсан юмгүй буудан хад чулуугаар биеэ хаацайлавч гарах газар, түүнд байсангүй. Явган хоцорсон япончууд хараад өөрийн эрхгүй гар өргөн балмагдан зогслоо. Тэдний тал бүрээс буутай хүмүүс босож ирснийг хараад дэлхий ертөнц доошоо цөмрөх лүгээ адил түүнд санагдав. Хэдхэн хормын дараа тэд гар хүлэгтэй, буутай хүмүүст туугдан явж байлаа.
    Түүний сэтгэл санаа маш их уймран олигтой юм ер толгойд нь орохгүй байв. Эх орон ах дүүсээ золиосонд гаргаж хар амиа бодон аятайхан амьдарч явсны нь уршиг толгой дээр нь нэгмөсөн буужээ. Одоо түүнд төрсөн нутгийн нь танил болсон уул хад хүртэл уурласан мэт ер бусын их сүр хүчийг агуулан дээрээс нь нуран унахаар заналхийлэн байгаа мэт байлаа. Их Наран улсын хишиг ийм л хишиг байж дээ. Энэ муу япон бас л өөдрөг бодолтой яваа бол уу гэж бодов.
    Одоо тэр амь гарахын аврал байдаг эсэх тухай эрэгцүүлэн бодож явлаа.
    Япончуудад газар зааж, хилийн цэргүүдтэй нэг биш буудалцаж явахдаа энэ тухай бодож явсангүй. Тэрвээр цэрэгт анх орохдоо уншиж байсан тангаргаа саналаа. Одоо тэр үед цээжлэвч мартагдаад байсан тэрхүү тангаргийн үг үсэг бүр нүдэнд үзэгдэж эх орноосоо урваж дайсагнавал дээд хэмжээний цээрлэлийг хүлээнэ гэсэн утга бүхий үгс толгойд нь дахин дахин орж дотор балайртана.
                                                                            *      *      *
    Довчинг зэвсэг бүхий хоёр харгалзагч дагуулан хурандаа М-ийн өрөөнд оруулж ирлээ. Хурандаа түүнийг ширтэн харж байснаа
    -Довчин та гадаадад гараад бидний эсрэг юу чаддагаа хийнэ гэж бодож байсан чинь том алдаа. Таны алхаж гишгэх бүр чинь бидний хараанд байлаа. Үүнийг би танд биеэрээ нотолж үзүүлье гэж бодсон юм гээд ширээнийхээ нүдийг уудлан нэгэн фото зураг гарган тогтоон харж байснаа түүнд өгч
    -Энэ хүнийг та таних уу гэлээ.
    Довчин зургийг авч харангуутаа нүд нь сэргэж танилгүй яахав. Энэ чинь миний төрсөн дүү байгаа юм гэсэнд
    Хурандаа түүнээс
    -Та энэ дүүгээ хаана юу хийдэг гэж санаж байна гэж асуулаа.
    -Нутгаасаа гараад нилээд олон жил боллоо. Бага шиг л хүүхэд байсан. Одоо чухам хаана юу хийж байдгийг нь мэдэхгүй байна гэсэнд
    -Тэр аргагүй. Энэ эх орныхоо үнэнч хүү байсан юм. Харамсалтай нь та өөрийнхөө гараар энэ дүүгээ алснаа санахгүй байх шиг байна гэсэнд түүний дотор уур хилэн нь бадарч
    -Худал. Би хэзээ ч өөрийнхөө гараар... гэтэл хурандаа
    -Чиний тэгж ойлгодог чинь зөв. Хэдий тийм ч үнэнийг хэн ч хаацайлж чаддаггүй юм.
    ...-р сарын ...-ны өдөр чи хилийн цэргүүдтэй буудалцаж байгаад манай хоёр шилдэг цэргийн амь насыг бүрэлгэснээ мартаагүй болов уу гэж санаж байна гэсэнд түүний царай зэвхий цайж хоёр нүдэнд нь нулимс гүйлгэнэж байлаа.
    Хурандаа цааш нь үгээ үргэлжлүүлэн
    -Бандид гэгээний хийдийн япон тагнуулын газрын тагнуулчин болоод юу ярьж байсан бүхэн чинь бидэнд илэрхий байсан юм. Өөрөөр хэлбэл, давтан хэлэхэд таны алхах гишгэх бүр чинь манай хүмүүсийн хараанд байсныг хэлэхийг хүсэж байна гээд ширээнийхээ нүдийг дахин онгойлгон цаасанд ороосон нэгэн зураг гаргаж түүнд сарвайгаад
    -Таны хил дээр авчирч тавьсан япон хүүхний зураг энэ байна. Сумимото танд биеэр нь өгнө гэсэн нь арай амжсангүй.
    Бид удахгүй Сумимото та хоёрыг уулзуулж өгч ч болох юм гэсэнд тэрвээр маш ихэд гайхаж “Энэ зургийг хил дээр намайг авчирч тавьсныг мэдэж болно гэхэд, Сумимото бид хоёрын хоёулхнаа ярьсан зүйлийг яаж мэддэг билээ. Тэгэх тусмаа хилийн гадна шүү. Ёстой гайхмаар юм чинь энэ байна даа” гэж дотроо элдвийг бодон бодлогошироход  хурандаа түүний юу бодож буйг таасан юм шиг
    -Та гайхах явдалгүй. Таны энэ гайхаж байгаад чинь би бахархаж байна. Манай нууц албаны үйл ажиллагаа ийм цэвэрхэн хийгджээ гэдгийг та ойлгох биз. Доржийг амьд хэл болгон аваачихаар ирээд бидэнд өөрөө амьд хэл болсонд баяртай байна гэсэнд
    -Онгорхой Доржийг барихаар явааг минь Сумимото, Дэлгэр хоёроос өөр хүн мэдэх учиргүй. Тэгэхлээр энэ бүхэн тэр муу Дэлгэрийн хийсэн ажил байж шүү. Гайтай цагаачинг ийм гэдгийг нь мэдсэнсэн бол...
    Одоо би яая гэхэв. Эх орноосоо тэрсэлсэн, элэг бүтэн дүүгээ алсан эрлэгийн эзэн гээч нь би болж дээ хэмээн дотроо бодов.

Г.Гэндэндарам

Сэтгэгдэл 1ЭнгийнХэвтээБосооСэтгэгдэл бичих-Aa+
2016, 11 сар 9. 20:34
Төмөр

Үргэлжлэл байгаа юу? Жаахан амтгүй л дуусчихлаа

Сэтгэгдэл бичих
Санамсаргүй нийтлэл [ Энд дарна уу ]