Ангилал

Сайтын талаар ярилцъя Уншигчдын санал бодол

Жон Мэн: Чингис хаан коммунистуудын үед “нон грат этгээд” байлааУншсан2,391

Олон эрдэмтэд «Монголын нууц товчоо» зохиолыг 1240 онд бичигдсэн гэж үзэж байсан тэр цагт түүний 750 жилийн ойг 1990 онд тэмдэглэх боломжийг алдаж хэрхэвч болохгүй байжээ.

Tolgoilogch.mn сайт Монсудар хэвлэлийн газраас эрхлэн гаргадаг түүх газарзүй, өв соёл, зан заншлын холбогдолтой бүтээлүүдээс уншигчдадаа хүргэж эхэлсэн. Энэ удаад  Английн түүхч, аялагч Жон Мэний бичсэн “Чингис хаан: Амьдрал, үхэл, эргэн ирэлт” номоос хэсэгчлэн хүргэж байна.


Аварга хоёр хэсэг байлаа. Нэгдэх нь өнөө цагийн хөл хөдөлгөөнтэй хотхон. Сибирь нутгийнхантай адил хэв загвар бүхий гарын арван хуруунд багтам тоотой модон байшингууд байх нь тухайн газар нутгийн шилжилтийн шинж чанарыг илэрхийлнэ. Эдгээр байшингууд өөрсдийн таталцлаар бие бие рүүгээ тэмүүлэн бөхийж ургасан өвс ногооны ертөнц дунд энд тэнд баригдсан байх ажээ. Чухамдаа гэвэл энэ хотхон зун цагт усанд шумбаж, хүхэрт шавар биедээ наахаар зорин ирдэг эмчилгээний чанартай шавар, холбоо нууртай ойрхон байгаагийнхаа ачаар л оршин тогтнож байгаа бөгөөд эдгээр нуурын талаар тийм олон биш, харин иймэрхүү төрлийн аялал хийх шаардлагатай хүмүүс л мэддэг байлаа. Энэ газар маш сайхан, нуурын дэргэд тун аятайхан наран шарлагын уужим элсэн талбар, зэргэлдээ адуу малын хашаа саравч босгожээ. Миний буудалласан жуулчны баазад арваад монгол гэр байв.

Бидний зорьж очсон газар болох хоёр дахь Аварга нь тэндээс өмнө зүгт арваад километрийн зайд зассан юм шиг тэв тэгш талд байх аж. Хуучин нийслэлд үзэж хараад байх зүйл үгүй боловч газар орон нь аяндаа өөрийгөө илэрхийлнэ. “Гурван гол” төсөлд оролцогчдын онгичиж хаясан намхан толгодын ердөө ёроолд нь ёслолын жагсаалд зориулсан том талбайтай төстэй, цагаан ханаар тойрон хүрээлсэн хааш хаашаа 200 метр орчим хэмжээтэй дөрвөлжин талбар байлаа.

Есөн гэр, талбарын өнцөг булан бүрт босгосон 5-6 баримал хөшөөг урт түрийтэй гутал, шовгор дуулга өмсөн жад, тахир сэлэм, дугариг бамбайгаар зэвсэглэсэн дайчин эрийн хоёр босоо баримал хамгаалж байх аж. Харин орох хаалганы дэргэд жинхэнэ хамгаалагчид зогсож байлаа. “Чингис хааны ордонд тавтай морилно уу. Энэ бол онгон шүтээний газар. Та энд эртний монголчуудын түүх соёлтой танилцах болно. Мөнгөө төлж орно уу” гэж англи, монголоор бичсэн самбар байв. Энэ бол өрнөдөд олон байдаг дурсгалын газруудыг дууриалган хийсэн хувь хүний хөөрхийлөлтэй газар байсан юм. Энд жинхэнэ хөшөө дурсгалын ор ч байхгүй, урьд нэгэн цагт орд харш байсан гэхээр юм огтхон ч үгүй байлаа. Есийн тоо онцгой учир холбогдолтой учир энд байх есөн гэрт Чингис хаан болон түүний хатдын хөрөг, дууриамал зэр зэвсгүүд, сарлагийн сүүл бүхий туг сүлдүүд байх бөгөөд гэр болгонд буддын шашны эртний уламжлалын дагуу цэнхэр хадгаар ороосон, олон зул асаасан шүтээний өмнө мөргөл залбирал үйлдэх боломжтой байдаг ажээ.

1990 онд тэмдэглэгдсэн “Монголын нууц товчоо”-ны 750 жилийн ойгоор хийж бүтээсэн зүйл нь энэ л байлаа. “Монголын нууц товчоо”-ны хамгийн сүүлд бичсэнээр бол энэ шаштирыг 1240 онд бичиж дуусгасан байна хэмээн тайлбарлагч бидэнд хэлсэн билээ. Гэхдээ байзнаарай, үүнийг 1228 онд болсон гэж би бичиж буй. Олон эрдэмтнийг мухардалд оруулсан энэхүү зөрүү “Монголын нууц товчоо”-нд дурдсан хулгана жил гэдгээс үүдэлтэй, тиймдээ ч 12 жилийн хугацаатай байгаа юм. Үнэн хэрэгтээ энэ нь хэдэн он байв аа? Дээр дурдсан хоёр оны аль нэг юм уу, эсвэл арай сүүлийн хулгана жил юм болов уу? “Монголын нууц товчоо”-нд Өгэдэйн хаанчлалын тухай өгүүлсэн байдаг ч 1241 онд түүнийг нас барсан тухай огт дурдаагүй юм. Ингэхлээр тэнд бичигдсэн зүйлийг үнэн гэж үзвэл уг шаштир 1240 онд л бичигдсэн байж таарч байгаа юм. Эдгээрийг Өгөдэйн нас барахын өмнөхөн хийгдсэн нэмэлт гэж өнөөдөр мэргэжилтнүүд санаа нэгтэйгээр үзэх болжээ. Ингэхлээр 1228 он гэж үзэх нь зөв юм.

Харин эрх баригчдын хувьд 1240 он гэдэг нь илүү ашигтай сонголт мөний дээр бас толгой эргүүлэм юм. Үе залгамжлагчид нь 200 гаруй жил Оросыг дарлаж байсан Чингис хаан коммунистуудын үед “нон грат этгээд” (хүсэмгүй хүн) байсан. Гэхдээ Монголын төр засаг 1989 оноос эхлэн улс үндэстнээ үүсгэн байгуулагчдад хамаатай болгоныг дуртайяа дэмжих болсон байна. Олон эрдэмтэд «Монголын нууц товчоо» зохиолыг 1240 онд бичигдсэн гэж үзэж байсан тэр цагт түүний 750 жилийн ойг 1990 онд тэмдэглэх боломжийг алдаж хэрхэвч болохгүй байжээ. Үүний үр дүнд хөшөө дурсгалын оронцог болсон хөөрхийлөлтэй зүйлүүд ихээхэн эргэлзээтэй ойн илэрхийлэл болж байгаа тэр нэгэн газарт очиж мөн л эргэлзээтэй таашаал авах гэж арван хоёр жилээр хоцорсон хүмүүс хэдэн бор төгрөг төлөхөд хүрсэн билээ. За, тэр хөшөө ч яахав. Газар орны хувьд үнэхээр сайхан бөгөөд тэр үдэш бидэнд хамгийн сайн сайхнаа ёстой нэг үзүүлж билээ. Үүл нэг л жигтэйгээр хуралдан бөөгнөрч, жаргаж байгаа наран тэнгэрийн хаяаны цаагуур орж, баруун тийш харсан уулын бэлүүд туяаран шаргалтаж байлаа. Улам бүр бүдгэрэн бараантах сүүдрийн үзүүр тэрхүү туяаг хэсэглэн хайчилсаар улам улам лавширч байх зуур дун цагаан хонин сүргийн эзэн малаа бөөгнүүлэх агаад хоёр долоо хоногийн дараа болох Улс үндэсний баяртаа бэлтгэн хажуугаар давхин өнгөрөх арваад насны жаал хүүд хандсан уяач ямар нэгэн юм хэлэн хашхирч байлаа. Тэртээ цаана нь харагдах уулын орой Дээр гарвал оройн нарны ташуу гэрэлд улайран байх тал тэр чигээрээ нүдэнд тусаж, «Нууц товчоо»-нд өгүүлсэн Долоон болдог тодоос тод үзэгдэнэ.

Одоо энэ бүхэн өөр болсон. Би 2009 онд Чингис хааны сэтгэл зүрхэнд хамгийн ойр газар нутгаар аялах гэж адал явдал хайсан дөрвөн жуулчинтай цуг тийшээ явсан юм. Арчилгаа муутай шүтээний газрууд үгүй болж, шинэ ухаалаг музей орыг нь залгажээ. Овооны хормой дахь түүхийн дурсгалт газрыг морьтой хүмүүс болон жуулчдаас хамгаалж эргэн тойронд нь нүсэр хүнд төмөр хашаа барьсан байлаа. Гэхдээ хашааны хаалга нээлттэй. Зургаан жилийн өмнөх шиг өдөр хэдийн өнгөрөөд, нар гүвээ толгодыг сүүдэртүүлсээр жаргах гэж байв.

Энэ мөчид нэг ер бусын гайхамшигт учрал тохиосныг би танд одоо яривал энэхүү эхний бүлгээ нарийн ширийн тайлбараар баллаж орхих биз. Тиймээс дараа ярьсан нь дээр. Харин одоогоор, энэ учрал надад Аварга гэж ямар газар байсныг байж болох хамгийн сайн хувилбараар ойлгуулсан гэж л хэлж чадах байна - хэрэм, байшин барилга (барилгуудын нэг Монголын хатуу ширүүн өвлийг давахуйцаар шалан дороосоо халдаг байжээ) болон Чингис хааны ордон.

Аваргын тухай маш сайн мэддэг сургуулийн захирал найзынхаар нь оръё гэж Баатар санал гаргалаа. Анхны нийслэл байсан газрын хажууханд сургууль нь байдаг гэдгээр ихэд бахархаж явдаг Сансарбаяр 40 эргэм насны хүн байлаа. “Том болоод та нар энэ хавьд малталт явуулж, маш том нээлт хийнэ гэж би хүүхдүүддээ хэлдэг юм” гэж билээ. Бид ганц дан дүнзэн байшинд суугаад жаргаж байгаа нарны туяаг харан таатай нь аргагүй ярилцаж байхдаа Баатарын бяцхан охины өгсөн ааруулыг хүлхэж байлаа. Төр улсыг байгуулах тулгуур цэг, түшиц газар болгоход энэ газар яагаад тийм тохиромжтой байсныг тэрбээр сайн ойлгож байв. “Зөвхөн рашаан устай болохоор нь л хүмүүс наашаа цуваад байдаг ч юм биш. Энд газар сайгүй төмрийн хүдэртэй. Энэ улаан асга хадыг хар л даа. Зэр зэвсэг хийх үүнээс сайн газар гэж байх уу даа. Эндхийн өвөл өнтэй, бэлчээрийн гарц сайн байдаг болохоор адуу мал өсгөж үржүүлэх, арчилж маллахад их тохиромжтой. Манай эндхийн морьд алдартай шүү. Цус сэлбэхийн тулд газар болгоны адууг энд авчирдаг болсоор маш удаж байна.”

Тэгэхлээр, Чингисийн овог удам энд анх суурьшиж байсан биш байх нь ээ?

Энд бүр хүннү нарын үеэс хүмүүс амьдарч байжээ. Та эндхийн хиргисүүрийн талаар юм сонсож байсан уу?
Эртний хүмүүсийн булш бунхныг хэлж байгаа ажээ. Хотоос нэг цаг хэртэй яваад хүрэх газарт тэр нь байдаг. Тэрхүү энгэр газрыг маргааш надад үзүүлнэ гэж Баатар амлалаа.

Ингэснээр маргааш өглөө нь бидний ажил явдалд тарвага гэдэг амьтан орж ирлээ. Бидний зугаалга гэдгийг энд арай өөр томхон зүйлийн төлөө, сонирхолтой ярилцлага хийх, морь унаж жаахан давхих, сайхан хоол хош бэлтгэж идэх, эсвэл ууж наргих гэж л хийдэг юм санж.

Эндхийн тарвага өвсний үндэс иднэ. Эртний булш хүрэх аян замд бидний ходоодонд анхаарал тавих ёстой анчин хүн хэрэгтэй болов. Захирал нэг ийм хүнийг таньдаг нь Энхбат гэгч ажээ. Түүнийг гэрээс нь очиж авлаа. Цулцгар хацартай, сойз мэт ширүүн үстэй, үргэлж инээмсэглэсэн хөгжилтэй эр байв. Ангийн хорхойтой Энхбатад хоёр чухал зүйл, тухайлбал буу, сум хоёр байхгүй боловч найз нь буутай гэнэ. Бид тал дундуур бэрх амьдралыг уянгалаг аястай болгохыг хүсэгчид тал нутаг өөрөө л гэрийг бий болгосон, гэр бол хамгийн эрхэм дээд зүйл мэтээр бахархан сурталчилдаг. Гэтэл үнэн хэрэгтээ гэр бол ойн бүсийнхнээс гаралтай гэрийн хана, унь, тооно цөм модоор л хийгддэг. Гэтэл тал хээр нутагт мод гэдэг нүдний гэм. Гэрийн элэнц хуланц нь ойн овоохой, анчид ганц шөнийг өнгөрөөхийн тулд босгодог улаан арьстнуудын вигвам (урц овоохой) маягийн зүйл байлаа. Нүүдэлчин, малчин маягийн аж төрөх ёс батжин тогтсоноор нэлээд хэмжээний эд юмсыг нааш цааш зөөхөд адуу болон ачаа тэргийг ашиглавал илүү тохь тухтай байх юм байна гэдгийг малчид ойлгож мэджээ. Тав тух гэдэг навтгар намхан вигвамын ханыг өндөрлөж, хоёр хажууд нь тулгуур босгон дээвэр хийхэд уужимхан байшин болчих боломжтой байдагт оршино. Гэхдээ л гэрийн мод, ачаа тэрэг хийх модыг гагцхүү ойгоос л авах нь мэдээж. Тал нутгийн нүүдэлчин малчид өөрсдийгөө хангадаг төдийгүй гэр болон хөсөг тэрэгтэй байгаа нь ахуй амьдралаа ая тухтай болгохын тулд өвсөн далайн эдгээр архаг чононуудад ойн бүсийн буудал хэрэгтэй байсныг харуулдаг.

Сэтгэгдэл 0ЭнгийнХэвтээБосооСэтгэгдэл бичих-Aa+
Санамсаргүй нийтлэл [ Энд дарна уу ]