Ангилал

Сайтын талаар ярилцъя Уншигчдын санал бодол

Барулас угсааны ноёны хүү Төмөр монголчуудын түүхэнд алдартай байлдан дагууллуудыг үргэлжлүүлж алдар нэрээ цууриатуулсан юм. Түүнийг Төмөр хаан, “Доголон” Төмөр, “Бурхны ташуур”, Тимур, Исламын илд, Тамерлан, хэмээдэг байлаа.

Тохтамыш болон Төмөр хааны хооронд болсон их тулалдаанУншсан10,939

Өөдлөн дэгжих замыг нь сэтгэл харамгүй засаж өгөөд, Алтан Ордны улсын хаан болгосон Тохтамышийг өөрийн нь эсрэг ийн мөчөөрхөн тэмцэх болсонд эгдүүцсэн Төмөр 3 жилийн турш Алтан ордны улсын эсрэг хийх аян дайнд бэлтгэв.

Төмөрийг дундад азид ид хүчирхэгжих үед, Алтан Ордны эзэнт гүрнээс Цагаан Орд хэмээн нэрлэгдэх өмнөд хэсэг нь тасран гарч, эндэхийн Чингисийн удмын шалмаг дайчин Үрүс хаан нутаг орноо бүрэн эзэгнэн захирахын төлөө шаргуу тэмцэн хувь улсуудыг дараалан бут цохиж, эцэст нь зээ хүү Тохтамышийг хүртэл дийлж хөөсөн байна. Цагаан Ордоос хөөгдсөн Тохтамыш Төмөрт хандан тусламж эрэн очиход, тэрбээр Чингис хааны алтан ургийн хүний хувьд хүндэтгэлтэйгээр хүлээн авч, албат харьяат, эд хөрөнгө, мөн байлдах цэрэг өгч, удаа дараагийн бүтэлгүй тэмцлийг нь ивээн тэтгэсний эцэст од хийморь нь гийсэн Тохтамыш бүх өрсөлдөгчөө дийлэн, дэлхийн хамгийн хучирхэг хаадын нэг болсон билээ. Тэгээд их ван, удамт ноёд, өдий төдий улс ард түмнийг захирсан, Чингис хааны удам, Зүчийн улсын хууль ёсны залгамжлагч болсон тэрбээр Трансоксаний нэг л мужийн эмир ноёны хэмжээнд буюу Төмөрийн хамжлага мэт явахыг хүлцэн тэвчсэнгүй. Ил хаадын улсын үеэс булаалдан ирсэн зах хязгаарын нутаг Азербейжаны төлөө хэд хэдэн удаа Төмөртэй зэвсэг зөрүүлжээ.

Өөдлөн дэгжих замыг нь сэтгэл харамгүй засаж өгөөд, Алтан Ордны улсын хаан болгосон Тохтамышийг өөрийнх нь эсрэг ийн мөчөөрхөн тэмцэх болсонд эгдүүцсэн Төмөр 3 жилийн турш Алтан ордны улсын эсрэг хийх аян дайнд бэлтгэв. Тэрбээр Тохтамышийн өстөн Зүчийн удмын гурван ч хунтайжийг энэ үед талдаа татаж чадав. Тэд Алтан Ордны улсын харьяат овог аймгуудаас хувь хүртэнэ хэмээн найдаж Төмөртэй зам нийлжээ. Мөн Зүчийн улсаас гаралтай Ногайн удмын хүн болох Крымийн Монголчуудын нэгэн хааныг Төмөр зөвлөхөө болгоод их аян дайнд мордов.
    Тохтамыш айсуй аюулын тухай мэдээ авсан бололтой, элч нар нь Төмөрийн цэргийн хүрээнд хүрэлцэн ирэв. Тэд Төмөрт бэлэг сэлт болгон хурдан морьд, эрдэнийн чулуун чимэг бүхий оройвч, богочтой анч шонхор шувуу барив. Төмөр шонхор шувууг гар дээрээ суулган, ихэд анхаараад, эзнийхээ харамслыг илэрхийлж, өршөөл эрэх үгсийг өвдөг сөгдөн айлтгаж буй элч нарыг огтхон ч тоосонгүй. Тэгж тэгж эцэст нь, түүний өгсөн хариуг түүхчид нэг бүрчлэн тэмдэглэсэн байдаг ба тэр нь 55 нас сүүдэр зооглосон Төмөр хаан дээрээ хэнийг ч байлгаж тэвчдэггүй, өөрийгөө Чингис хааны удмынхныг ч шүүх эрхтэй гэж үздэг Азийн жинхэнэ дарангуйлагч гэдгийг харуулдаг билээ. "Тохтамышт бидний хүргэсэн тус, түүний төлөө хийсэн бидний буянт үйлийг дэлхий гэрчилнэ. Тохтамыш бөөн шарх сорви болж тун ч зовж зүдэрч, ядарсан амьтдын хоргодох буяны газар болсон миний ордонд дүрвэн ирж, бидний ивээлд орсон нь үнэн билээ. Гэвч тэр урьд өмнөх тангарагаасаа няцаж, шудрага бусаа харуулсан нь олонтаа тул, бид ч бас түүний уран гоё үгэнд хууртаж байх гэнэн улс бишээ. Бид санаж төлөвлөсөн үйлээ хойш тавилгүй хийх болно. Бидний хэнийх нь зөв хэнийх нь буруу болохыг дайны тэнгэр мэдтүгэй" хэмээсэн ажгуу. Тэгээд тогтсон ёсыг дагаж элч нарыг дайлж цайлахдаа чанд харгалзжээ.
   

Чингис хааны нарийн тооцоолж төлөвлөсөн аян дайнууд, дайснаа нэгд нэгэнгүй судалдаг арга ажиллагаатай харьцуулбал, Алтан Орд улс руу хийсэн Төмөрийн энэ аян дайн хэтэрхий хөнгөмсөг, балмад явдал гэж болохоор бөгөөд ямар ч жанжин тоглохооргүй мөрийтэй тоглоом мэт байлаа. Буман хүн бүхий их цэргийг огтоос таньж мэдэхгүй газар руу, Тохтамыш гэдэг дайсан тэнд хаа нэгтээ байгаа, олж цохино гэж хөтөлж явна гэдэг үнэхээр хөнгөмсөг гэхэд багадмаар үйл байв. Гэвч тэрхүү буман хүн өөрийн удирдагч Төмөрт сохроор итгэж явав. Ийнхүү 3 cap хаашаа зорьж буйгаа ч мэдэхгүй, хүний бараа бараг харалгүй, Тохтамыш ч, түүний арми нь ч хаана байгааг мэдэхгүй довтолгов. Хүнс тэжээл хорогдсон тул талх тариа хэн хүн зоргоороо авч идэхийг хориглож, зөрчсөн этгээдийг цаазаар аваачихыг жанжин сайд нарт чандлан тушаасан нь хэцүүдсэн хэрэг байв. Ингэсээр нэг өдөр Төмөр нийтээр ан хийх зөвшөөрөл өгч, эртний Монгол заншлаар томоохон хэмжээний газрыг бүслэн авч, зэрлэг амьтдыг дотогш нь үргээн хомроглон авласнаар, хэд хоног махан хоол хүртэж, цэрэг дайчдын сэтгэл санаа дээшлэн аянаа үргэлжлүүлэв.
   

 

Тоболь голын эхэнд Төмөр бууж цэргээ засаад, нийт дайчдынхаа зүрх зоригийг чангалахын тулд томоохон ёслолын жагсаал үйлдэж, цэргээ баруун, зүүн жигүүр, төв толгойн ангид хуваагаад, байлдааны журамд оруулж, зүрх зоригийг бадраасан гал цогтой үг хэллээ. Цааш явахдаа дайсан этгээдийн талаар бага сага зүйл олж мэдээд, аянаа өрнө зүг Урал мөрөн рүү чиглүүлэв. Ийнхүү дөхөж ирэхэд голд гурван гарам байвч Төмөр алинд нь ч цэргүүдээ ойртуулсангүй, тулж очсон газраараа хөвж гаталсан нь түүний аминд оров. Тохтамыш гармууд дээр цэрэг бүгүүлэн амдуулж байжээ. Цэрэг цаашлан явсаар эцэст нь Самара голын эрэг дээр тунчиг сэрэмжтэй урагшилж явсан толгойн ангиуд нь дайсны цэргийн чимээг сонсчээ. Ингээд Төмөрийн их цэрэг тэр дороо зогсож хүрээлэн бууж, цэргийн дарга, овог аймгийн удирдагч нараа цуглуулан үнэтэй бэлэг сэлт тарааж, соёрхол ивээл үзүүлж, ихэд найртай загнасан нь шийдвэрлэх цаг мөчид хүмүүсээ урамшуулж баярлуулан, өөртөө үнэнч байх арга сүвэгчилсэн нь тэр байлаа. Энэ мөчөөс эхлэн хэнбугай ч байлаа гэсэн цэргийн ангиасаа холдож салах эрхгүй болов. Цэргийн хүрээ бүр хоноглох газартаа суваг шуудуу тойруулан ухаж хүрээлээд, харуул манааг чангатгав. Ийн дайсан гэнэдүүлэн дайрахаас ч, өөрийн цэрэг оргож зугтахаас сэргийлж, өдөр тутам байлдааны журмаар явсаар байвч дайсныг бас л олж үзээгүй байлаа. Дайсан тухай бүр ийнхүү зайлчихаад байгаа нь цэрэг дайчдыг эвгүйцүүлэх болов. Тал нутаг өнгөрч ой шугуй, чийг намагтай газар эхэлж, цааш хэрхэн явахаа ч мэдэхээ байлаа.

Энэ үед Тохтамыш Төмөрийн цэргийг урт аянд ядарч зүдэрч явааг мэдэж, намаг балчигтай газар зориуд дагуулж оруулах санаа сэдэж байгааг нэгэн олзны хүн Төмөрт мэдүүлэв. Энэ мэдээг цэргүүдэд тараахгүйн тулд олзны хүнийг хороолгож, аянаа хурдавчлахыг тушаав. Нэгэн гол гатлах үеэр толгойн анги нь дайсны яггүй хүчтэй таарч хамх цохигджээ. Торгон цэргээ толгойлж тулалдааны талбарт давхиж ирсэн Төмөр дайсны тэр цэрэг Тохтамышийн арын сэргийлэх анги байсныг мэдэв. Төмөр хоёр түмэн цэргээ авч дайсныг нэхэж, тулалдаанд дуудаж оруулах арга эрэлхийлэхийг хүү Омар шейхэд тушаажээ. Ийнхүү Омар шейх гол цэрэгтэйгээ дайсныг гүйцэж, нэг хоногийн дараа Төмөр өөрөө хүрэлцэн иржээ. Төмөрийн нүсэр аян дайн эхэлснээс хойш дөрвөн сарын дараа хоёр их цэрэг ийнхүү бие биетэйгээ анх нүүр тулан учрав. Гэтэл 6 дугаар сарын дунд үе байсан хэдий ч санамсаргүй цасаар шуурч зургаан өдөр тасралтгүй нүджээ. Долоо дахь өдөр нь тэнгэр цэлмэж, Төмөр шийдвэрлэх тулалдаанд бэлтгэв. Түүний цэрэг ядарч туйлдан, өлсөж цангасан байлаа. Харин дайсан этгээд хүчээр давуу, гачигдаж дутагдсан зүйлгүй, таньж мэдэх нутаг орондоо байлаа. Гэвч Төмөрт өөр арга байсангүй. Цэргийнхээ сэтгэл санааг өөд татах, итгэл найдварыг нь сэргээхэд ялалт ус, агаар мэт хэрэгтэй байлаа. Бүхэл бүтэн дөрвөн cap мөрдөж яваад одоо л дайснаасаа халирах юм бол, зориг алдаж буй их цэргийг нь буцах замд нь Тохтамыш арчиж хаях байлаа.
  

  Хоёр армийн цэргүүд говийн элсэнд ургасан өвсний үндсээс ч олон байсан агаад цусан далай урсгахаар илд сэлмээ далайж, туг сүлдээ засаад, бие биенийг дайран оров. Хоёр талын гарамгай баатар эрчүүд сэлмээ гялалзуулж, аварга манчуургаа исгэрүүлэн, арам жад шидсээр, үхэл хагацал дуудсаар тулалдаанд оров. Газар дэлхий үүл мэт тоосонд умбаад, бургилж цалгисан их тэнгис лугаа нааш цааш үймэж давалгаалах нь нэн сүртэй байв. "Улангасч галзуурсан олон морьтон дайчдын дэгдээсэн их тоосонд гэрэлт наран халхлагдан харанхуйлахад, саран авхайн сэвхэт нүүр мөнөөхөн тоосонд халтартах ажгуу. Орилж бархирах, уртаар гаслан ёолох дуун агаарт цалгиж, тэнгэр бурхан ч өршөөл аврал эрэх мэт" хэмээн энэ их тулалдааны тухай он дарааллын бичигт тэмдэглэн үлдээжээ.

Тулалдаан 3 өдөр үргэлжлэв. Ахиухан нөөцтэй байх үүднээс Төмөр тулалдааны шинэ дэг сонгож, цэргээ тав бус долоон хэсэгт хуваан алгуур тулалдаанд оруулж байв. Тохтамыш харин давуу хүчиндээ эрдэж, цэргээ хавирган cap маягаар гурван хэсэг байрлуулжээ. Хэрэв энэ л тулалдаанд ялагдах юм бол алс хол үлдсэн эх нутагтаа бас ялагдана гэдгийг Төмөр өөрөө ч, түүний хөвгүүд, жанжин баатрууд ч сайн мэдэж байлаа. Гэвч үнэхээр зориг баатарлаг, хатуужил тэсвэртэй байлдсаар байвч нэг бус удаа ялагдахын даваан дээр очиж, тэр болгонд Төмөр өөрөө шилдэг цэргээ манлайлан тулалдаанд орж, үхлийн аюулыг зайлуулж явлаа. Төмөрийн дэргэд байсан Зүчийн удмын гурван хунтайж тулалдааны үеэр Тохтамышийн цэрэгт явсан өөрийн овог аймгийн цэргүүдийг олж авч, Төмөрийн талд оруулж ирсэн ч байдал дээрдсэнгүй.

Тулалдааны 3 дахь өдөр Тохтамыш Төмөрийн зүүн жигүүрийг сэт татаад гол хүчнийх нь араас цохив. Ингээд л бүх зүйл өнгөрлөө дөө гэхээр болсон тэр мөчид Төмөр тулалдааны төв хэсэгт байлдаж байсан цэргүүддээ мориноос бууж, тулалдааны талбарын төвд хүрээгээ хатгах гэж байгаа мэт гэр майхан босгохыг тушаажээ. Яг энэ мөчид Тохтамыш хааны сүлдэт туг нь унав. Цасаар шуурч байсан 6 хоногийг Төмөр зүгээр нэг өнгөрөөсөнгүй, дайсны тугчийг хахуульдан талдаа татаж, тулалдааны дундуур тусгай дохио өгмөгц хааны сүлдэт тугийг унагаахаар тогтсон байсан ажээ. Хааны сүлдэт туг унана гэдэг хаан алагдлаа гэсэн дохио ажээ. Тохтамыш дайсны ар нуруунд гараад "Одоо л ялалт минийх боллоо" гэж байтал өөрөө гол хүчнээсээ таслагдаж, арчаагүй байдалд орж, тэрхэн мөчид хааны сүлдэт туг унаснаар "хаан маань нэгэнт алагдсан болохоор одоо тулалдаж үхэх нь утгагүй" гэж бодсон Тохтамышийн цэргүүд сарнин бутарч, эргэн зугтахыг харжээ.

Тиймээс өөрөө ч дайсанд олзлогдохгүйн тулд бушуухан зугтах хэрэгтэй болсныг ойлгов. Төмөрийн цэрэг дайснаа Ижил мөрөн хүртэл элдэн хөөжээ. Тал хөндий буман хүний хүүрээр дүүрч, дайсны эхнэр хүүхэд, эд баялаг, мал сүрэг ялагчдын гарт оров. Дайны олз омог гэдэг учир тоймгүй, ийнхүү ганц шийдвэрлэх цохилтоор л олон сарын бэрхшээл гачигдал, асар их зүтгэл чармайлтын үнэ цэнэ төлөгдөж, эхнэр хүүхэн, боол зарц, эд хөрөнгөөр шагнагдаж, хамгийн чухал нь хоол хүнсээр бялхжээ. Дайсны нутгийн гүнд, алс хол Ижил мөрөн дээр үнэт эрдэнээр өвч чимсэн сав, суулганаас зоог барьж, алтан мөнгөн хундага, цомоор архи дарс хүртэж асан зэрлэг агаад өвөрмөц найр эхэлж 26 хоног тасралтгүй үргэлжилсэн байна. Тохтамышийн Төмөртэй хийсэн дайны улмаас Алтан Ордны улс дахин сэргэн өндийсөнгүй бөгөөд энэ үеэс эхлэн дэлхийн эзэнт гүрний ач холбогдлоо алдаж, Азийн соёлын нэгэн төв байхаа больжээ.

Эх сурвалж: http://www.mongolianshaman.com

Ш.Насанбат "Монголчуудын түүхэнд үлдээсэн 33 цуут тулалдаан" номын хэсгээс

Сэтгэгдэл 15ЭнгийнХэвтээБосооСэтгэгдэл бичих-Aa+
2017, 10 сар 30. 15:15
MOLIK

Xaa xoliin tuuxen uil yvdliig l mongoliin tuuxend naachix ymaada,,NAADUUL chin unendee odoogiin XASAG UZBEK AZERBAIJAN metiin garuud l xoorondoo uzeltsen bna..IIM XURTEELGUI YMAAR ZANIMAALDAJ BXR,,ER N MANAID 13-r ZUUNII XYND YZUULEED SHINJLEX UXAANII ERGELTEND ORCHIXMOOR ED BARIMT YU BNA VE...XUURAI TOM TOM XANIALGASAAR bgaad TSEEJ XONDUURLELEE BNA XAMPANUUDAA

10 сар 4. 14:51
Зочин

bitgii huts chi naa chin mongol ugsaatnii tuuh medew uu muu golog

9 сар 6. 18:48
Зочин

chi mun hutsvaa hasgiin shees bas tuuhees huvaaltsah sanaatai savaagui nohoi sarand hutsav geech boloh ni shiv muu urvagch

2017, 12 сар 7. 21:34
Зочин

Явцуу бодох юм даа Монголчууд дэлхийг эзэлсэн болохоор дэлхийн түүхийг л ярина шүү дээ Тэр хасаг узбекууд бидэнд үйлчилж байсан болохоос өөрийн толгой байгаагүй

2017, 11 сар 1. 8:50
Зочин

cham shig usan tolgoi uuniig oilgohgui chi mongolchuudiin tuuh bish gedgiig medehgui murtuu hasag azerbejaan humuus baildaj baisan gedgiig medeed baigaa yam uu cham shig hutgan uimuulegch urvagchdaas bolj mongoliin ezent guren muhsun

2017, 10 сар 31. 22:23
Зочин

MOLIK gegch Мэдсээр байж худалаа мэдэн будилж ямар санаа агуулаад бгаа юм болдоо зайлуул .Харин ч хамаатай шүү магадгүй одоогын узбэк, азарбайжан газар нутаг дээр болсон байж болно тухайн үeдээ л монголын их хаадын удам угсаатнуудын эрх мэдэлд байсан нь түүхэн үнэн шүү

2017, 12 сар 7. 16:39
Зочин

Төмөр хаан чингисийн удам биш шүү дээ . андуураад бичээд байх юм.

9 сар 6. 18:51
Зочин

chi uuruu naad yamaa zuv oilgochihood huts tumur haaniig chingisiin udam geegui barlus gedeg mongol aimgiin noenii gert tursun mongol hun gej bichsen malaa

2017, 12 сар 10. 2:58
Зочин

Doglontomortoi anduurtsan bx

2017, 11 сар 1. 0:52
MOLOR ERX

ZA MEDMEER GUAI TEGEED GART BARIGDAJ NUDEND XARAGDAX OLIGTOI BARIMT N XAANA BNA...XARXORIND TER UED OLON ULSIIN GAR URLAL,OLON SHASNNII SYMYYD SYNDERLESEN SURLEG BARILGA BAIGUULAMJTAI ,TYM TYJIGNESEN IX XOT BAISAN GEED BAIGAA.BYYR FRANCAAS DARXAN IRJ 5 TURLIIN UMDAA ORGILDOG ALT MUNGUN MOD URALSAN GEDEG MUN DERXIM DINAR GEDEG ZOOSOOR NAIMAA ARILJAA XIIDEG BAISAN gej MARKO POLO gmt TER UeIIN EX SURVALJID BARIM TAVIN DURDAAD BAIDAG GETEL NIDER DEEREE MONGOL ULSAD MAAN XYND UZUULCHIX YUCH ALGA DA..TYYXIIN YVTSAD ALT MONGO YNET ZYILS n TONOGDOJ DEEREMDEGDEJ ,NOM SUDAR N SHATAAGDSAN BAIJ MAGAD...GEXDEE OGT BAIGAAGUI YM SHIG ALGA BOLNO GEJ XEZEECH BAIDAGGUI YM TER OLON XYNII EDELJ XEREGLEJ BSN ELDEV AXUIN JIRIIN ZUILS TER DINAAR ZOOS gmt IIM L UCHRAAS BI TUILSHIRXAA BOLIO SYRTEI SYRTEI NIITLELYYD CHIN AMIGUI BOLOOD BNA za

2017, 11 сар 1. 8:55
Зочин

erguu malaa chi orosiin tagnuul urvagch bn yag orosuudiin heden udserheg uzelten debiluud ingel yaridag yam yamarch medleg chadvarguigee bitgii gaihuul ene ertuntsuur duuren mongoliin tuuh dursgaliin zuiluud bn chi urvagch uchraas uuniig olj harj chadahgui

2017, 10 сар 31. 20:16
Зочин

Энэ солиорол нь монголчуудад маш гай болдог . Эргүү царайлсан юмнууд нэг их ноён зан гаргаад л түмний шившиг болоод явдаг

2017, 11 сар 1. 11:16
Зочин

энэ өвөг дээдсийнхээ түүхүүдээр ураг сайхны кино хийвэл бас зүгээр дээ кино найруулагчидаа

2017, 11 сар 1. 10:47
Зочин

Гадна дотны олон судлаач нарын мэдээ, мэдээлэл баримт түүхээс үндэслэн \монголын хаадын түүхийг үнэнээр нь л гаргаж ирнэ шүү дээ. Юу ч болоогүй байхад их мэдэгчийн дүр эсгэж шүүмжилдэгээ болимоор юмаа. Шүүмжлэгч үнэнийг гуйвуулагч таныг их хаадын сүнс харж байгааг мэдмээр юм. Үнэн түүхийг гуйвуулах гэж оролдвол та үнэхээр тэвчишгүй цээрлэлийг хүлээнэ. Харж л байгаарай.

2017, 12 сар 8. 9:22
Зочин

mongolchuud mongoloo l ustgasan tuukh altan ord ingej huchee aldaagui bol orosuud odoo yamar baih baisiin bol doo

Сэтгэгдэл бичих
Санамсаргүй нийтлэл [ Энд дарна уу ]