Ангилал

Сайтын талаар ярилцъя Уншигчдын санал бодол

Хүйтний голын тулалдаанУншсан3,113

Хүйтэн голын газар орны байлдыг Жамуха мэдэх болов ч уугуул суугуул нутагтаа байгаа Чингис хааны цэргээс багавтар мэдэж байв.

Түүхч, зохиолч Г.Энх-Амарын “Монголын нууц товчооны мянган оньс хэмээх Нуман түлхүүр оршвой” номоос (зохиогчийн зөвшөөрөлтэй)


Нэг.

Хүчний харьцаа ихээхэн тэнцвэргүй байсан боловч нэгэнтэй хоёр тал тулж уулзсан тул байлдахаас өөр замгүй болов. Жамухын эвсэл олон аймгийн хэдэн арван мянган цэрэг эрс агт хуралдуулж чадсан тул хүн хүч, агт морины тоогоор Чингис хаан, Ван ханы цэргээс үлэмж илүү байжээ. Миний төсөөлснөөр Жамухын эвсэлд хамгийн цөөндөө 60-70 орчим мянган цэрэг байсан бололтой. Харин тэд хан мөрний Агуу нугаас Хүйтний хөндий хүртэл 800 орчим км урт замыг богино хугацаанд туулж ирсэн тул агт морьд цуцах, цэрэг эрс аяны байдалд байсан, өрсөлдөгч нар гэнэт тосон тулж ирэхэд цочирдож, тулаанд сайтар бэлтгэгдэх хугацаа гараагүй зэрэг нь Жамухын эвсэл Хүйтэнд амжилттай тулалдах боломжийг хязгаарласан байна.Чингис хаан, Ван ханы хоёр Жамухын эвсэлээс цэргийн тоогоор цөөн байсан боловч Ван ханы цэрэг нутгаас гараад 250 орчим км явж Чингис хааны цэрэгтэй нийлж цэрэг агтаа амраагаад, Чингис хааны цэрэг Ван ханы цэргийн хамт 100 гаруйхан км газар аялаад байсан тул цэрэг агт ядарч сульдаагүй мөн Чингис хаан, ван ханы цэргийг хүлээж байхдаа цэргийн байлдаанд бэлтгэж байсан нь мэдээж юм. Энэ нь Чингис хаан, Ван хан хоёрын цэрэг эрчимтэй байлдах боломжийг олгожээ. Хүйтэн голын газар орны байлдыг Жамуха мэдэх болов ч уугуул суугуул нутагтаа байгаа Чингис хааны цэргээс багавтар мэдэж байв. Цэргийн тоогоор үлэмж давуу Жамухын цэрэг тулалдаанд шууд давамгайлж чадахгүй болсноо мэдмэгч сандран бүтэлгүйтэж дэвдсэн бололтой.

 

Жамуха хол газраас яаравчлан довтлон ирж Чингис хаан улмаар Ван хан нарыг гэнэдүүлэн дарж авах гэсэн санаа нь үр дүнгүй болж цөөн хүнтэй дайснаа дарж чадалгүй элдэв арга хэрэглэвч, тэр нь бүтэлгүйтэж Жамухын голлон хамсаатан болж байсан хүн олонтой харьцангүй хүчирхэг дайчин холбоотон найман, мэргэд, ойн иргэдийн хан, эзэд цэргийн хамт нутгийн зүг салж хөдлөхөд зорилго нэгэнт бүтэлгүй болсныг ухаарсан Жамуха Чингис хаан, ван хан хоёрын цэрэг хойноос нь хөөх болвол иргэдээс нь агт морьд гаргуулах, олзлох боломжийг хаах, өөрөө хурдлан зайлж буруулахад унаа сэлбэх зорилгоор ийнхүү өөрийг нь хан өргөмжилж хамтран байлдахаар ирсэн иргэдээ дээрэмдэж, явгаруулан орхиж зугтсан байна. 

Хоёр.

Алтай өвөр Улугтаг нь одоогийн Монгол, Хятад хоёр улсын хил дээр Ховд аймгийн Булган суманд орших Байтаг богд уул юм. (З.У90057` Х.Ө 45015`) Улугтаг (Байтаг богд уул бол Алтайн нуруунаас Бар хөл уул хүртэл 400 шахам километр өргөн уудам говь цөлд буй хамгийн өндөр, далайн төвшинөөс 3400 метр өндөр өргөгдсөн зарим ам нь ой, төгөл, зураатай богино боловч ширүүн урсгалт Харгайт, Хужирт, Яргайт зэрэг голуудтай. Өвөлдөө дулаан цас бараг ордоггүй, малын бэлчээр сайтай, харьцангуй зөөлөн уур амьсгалтай, үржил шимт хөрс шороотой, Найманы өвөлжөө, өвлийн отрын гол нутаг байв. Аргал, Янгир, Ирвэс зэрэг ан амьтан Ятуу, Хөтүү, Хойлог зэрэг ангийн шувуу элбэг. Хормой бэлчээр нь Хулан, хар сүүлт, Зээр, Хавтгай олонтой өгөөсөр Баян уул юм. Алтайн өвөр Улугтаг ийм баян тэгээд өргөн говь хөндийн дунд орших тул довтолгооноос хамгаалахад тохиромжтой нутаг байсан бөгөөд Найманы Инанча Билгээ хан дүүдээ эзэмшүүлсэн нутаг байжээ.

(1) Улугтаг буюу Том, Иж, Баян, Өндөр уул гэсэн нэр нь хожмоо Байтаг (баян таг Их таг) болж хувирчээ. Мөн Алтайн ар Улугтаг гэж бас бий.

Гурав.

Ван хан, Жамухыг нэхэж Эргүнэ рүү явсан бөгөөд цааш хэрхэснийг дурдаагүй нь сонирхолтой юм. Дараа дараагийн үйл явдлаас үзвэл яг энэ үйл явдлын дараахнаас Жамуха, Ван хантай хамт дотночлох болсон байна. Жамуха бүр Ван хантай Байдрагын билчэрт нэг хүрээнд бууж, хамт нүүж очиж, Хархалзан элээтэд Ван хантай хамт тулалдахаар явж байв. Энэ бүгд нь Эргүнэ мөрөн рүү Жамухыг нэхсэн нь Ван хан Жамухатай үгссэн болов уу? гэсэн дүгнэлтэд хүргэж байна.

(1) Эргүнэ мөрөний нэр өнөө болтол өөрчлөгдөөгүй байна. Монголчуудын гарам үүслийн тухай домогт /тухайн байгалын зүйл тогтцыг энгийн зүйлээр хүүхдэд зориулан тайлбарласан зүйлийг домог гэнэ. Эргүнэ хун гэдэг нэр хэдэн мянган жилийн өмнө байснаар дурдагджээ. Эргүнэ мөрөн Хайлаар мөрнөөр эхэлж, олон гол нийлүүлэн урссаар Хар мөрөн болж Номхон далайд цутгадаг. Хар мөрнийг Оросууд Амур мөрөн гэж нэрлэх болов. Эргүнэ мөрнийг Баргууд, Буриадууд Өргөнгөө мөрөн гэж нэрлэх нь бий.

Сэтгэгдэл 2ЭнгийнХэвтээБосооСэтгэгдэл бичих-Aa+
7 сар 20. 15:36
ЗочинШаглаан

Чингис хаан арабын ертөнцөд өс хөнзөн санаж дайн хийгээгүй юм,төрийн элч хөнөөсөн ёс мэдэхгүй шашин нь сүсэгтэн олноо чиглүүлэж чадахаа нэгэнт больсон бүлэглэл бүхий газар нутаг,хүн амыг бүх бурхадын дээд тэнгэрийн зараалаар төвшин болгосон билээ.Өөрийн булаасан цуглуулсан өчүүхэн хөрөнгө эрх мэдлийн төлөө үхэн хатан бусдыг золих/үзэл бодол/хүн дүрст шавьж нарыг устгаж цэвэрлэхээс өөр яах.МУ-н одоо төрх улсын хөрөнгийг албан тушаалын аргаар аваад шийтгэлгүй,улс орны байгаа...

5 сар 18. 11:54
Нэгдсэн Монгол

Миний бодлоор Жамухын эвсэлд 60-70 мянга арай хүрэхгүй 30-40 орчим байсан боловуу тухайн цаг үеийн Монголын байнгын өвөр хоорондын тулаан, мөн аймгууд тус тусдаа ар талаа бодож үзсэн ч тэр 60-70 арай ихдэх байх. Яахав нөөц хүчээ шавхвал хүрэх магадлалтай ч овог аймгууд бүгд ар талаа бодох нь тодорхой учраас бүх цэргээ шавхаад гарган гэдэг юу л бол.

Сэтгэгдэл бичих
Санамсаргүй нийтлэл [ Энд дарна уу ]