Ангилал

Сайтын талаар ярилцъя Уншигчдын санал бодол

Чингис, Өгөдэй, Гүюг, Мөнх, Хубилай энэ тав болваас Их Монгол Улсын агуу их хаад билээ.

Г.Вернадский: "Монголын эзэнт гүрэн"Уншсан3,784

Чингисийн дараах хаадын амьдрал, үйл ажиллагааг товч боловч ойлгомжтойгоор авч үзэн шинжлэх ухааны үндэслэлтэй үнэлэлт дүгнэлт өгснөөрөө энэ ном онцлогтой юм.

Tolgoilogch.mn сайт Монсудар хэвлэлийн газраас эрхлэн гаргадаг түүх газарзүй, өв соёл, зан заншлын холбогдолтой бүтээлүүдээс уншигчдадаа хүргэж байгаа. Олон нийтийн боловсролыг дээшлүүлэх, ухаарал нэмэх, соён гэгээрэх хүсэл тэмүүллийг бий болоход зорин ажилладаг Монсудар хэвлэлийн газрын хамт олны эх түүхээ таньж мэдэх, өв соёлоо хадгалан дээдлэх хүсэлтэй монголчуудад зориулсан бүтээлүүдийг уншигч та амтархан уншина биз ээ.

Чойнзонгийн Баатар орчуулж, 2015 онд Монсудар хэвлэлийн газраас эрхлэн гаргасан Г.Вернадскийн "Монголын эзэнт гүрэн" хэмээх номын хэсгээс хүргэж байна. Г.Вернадский нь Евразийн үзлийг үндэслэгчдийн нэг, нэрт түүхч, соёл судлаач бөгөөд дэлхийн түүхийн салшгүй нэгэн хэсэг болсон Монголын түүхийг сонирхон, тусгайлан судалж эерэг, зөв байр сууринаас хандсан олон бүтээл туурвисан юм.

“Монголын эзэнт гүрэн” хэмээх энэхүү номд Их Монгол Улсын засаг захиргаа, цэргийн бүтэц, зохион байгуулалт, хууль цаазын онцлог түүнчлэн Чингисийн дараах хаадын амьдрал, үйл ажиллагааг товч боловч ойлгомжтойгоор авч үзэн шинжлэх ухааны үндэслэлтэй үнэлэлт дүгнэлт өгснөөрөө онцлогтой юм. Та энэхүү номыг Интерном номын их дэлгүүрийн бүх салбараас худалдан авах боломжтой.


1206 оноос өмнө Тэмүжин болон Монголын овог аймгийн зарим удирдагчдын оюун санаанд зөвхөн мөрөөдөл болон оршиж байсан Монголын эзэнт гүрэн Чингис хааны үед бүрэлдэн тогтож, биеллээ олов. Өгөдэйн төр барьсан үеийн сүүлчээр эзэнт гүрэн Хархорин хэмээх нийслэл хоттой жинхэнэ төр улс болсон байлаа. Ийнхүү гучин таван жилийн турш энэхүү хүчирхэг гүрэн төрөн мандаж, дэлхийн удирдагч тэргүүн нарт дарамт шахалт үзүүлэх болжээ. Харьцангуй богино энэхэн хугацаанд монголчууд Ази болон Европ тив дэх асар их хэмжээний газар нутгийг эзэлсэн билээ. Үнэндээ тэд Евразийн их газар нутгийн эзэд болсны хувьд Умард Азийг бүхэлд нь, Евразийн нэгэн хэсэг болох Дорнод Европын ихэнх хэсгийг хяналтдаа байлгаж чадах болжээ.

Хэдийгээр монголчуудад цаашдаа Хятадын ч, Ойрхи Дорнодын ч шинэ шинэ газар нутгийг эрхэндээ оруулах боломж байсан ч тэдний байлдан дагуулалтын эрчимт үе дуусаад байв. Эзэнт гүрний төр баригчид байлдан эзэлж, олж эзэмшсэнээ нэгтгэн нягтруулж, уусган шингээх ёстой байлаа. Энэ бол тийм ч амар хэрэг биш байсан аж. Эзэнт гүрэн тогтвортой оршин тогтнох явдлыг хангахын тулд асар их хүчин чармайлт гаргах хэрэгтэй байсан агаад Өгөдэйн нас барснаас хойшхи зуун жилд төрийг удирдах хүчин харьцангуй үр ашигтай ажиллаж, хэдийгээр дотооддоо мөргөлдөөн сөргөлдөөнтэй байсан ч эзэнт гүрний ихэнх хэсэгт үүргээ яв цав гүйцэтгэж байлаа.

1241 онд Өгөдэй хаан нас барсан нь олон улсын харилцаанд ч, Монголын улс төрийн бодлогод ч чухал үйл явдал болов. Энэ явдал Өрнөд Европыг монголчуудын талхлалтаас аварсан бөгөөд Монголд өөрт нь улс төрийн ужиг хямралыг бий болгосон байна. Нэг их удалгүй Цагаадай нас барж Чингис хааны ач нарт ихээхэн төвөгтэй нөхцөл байдал тулгарах үед нас сүүдэр, байр суурь, нэр хүндээрээ асуудлыг шийдвэрлэх чадал хүчтэй хэн нэгэн алтан ургийнхны дунд байхгүй байлаа. Өгөдэйн бэлбэсэн эхнэр Турахан хатан их хааны сэнтийг ууган хүү Гүюгтээ өгөх санаа агуулан өөрөө төр барьж эхлэв. Гэвч алтан ургийн ахмад хөвгүүн, өрнөдийг байлдан дагуулагч аугаа хүчирхэг Бат хантай түнжин муутай байсны үрээр алтан ургийн олон хан хөвгүүд, овог аймгийн тэргүүд Гүюгийг эсэргүүцэж байлаа. Иймд Хуралдай хуралдан, дараачийн хааныг сонгох хүртэл Турахан хатан улс төрийн өдий төдий арга мэх, ов заль хэрэглэсэн гэдэг. Хоёр их хааны завсар үе бараг 4 жил (1242-1246) үргэлжлэв.

Турахан хатан өөрийн үйл хэргээ саадгүй явуулахын тулд Өгөдэй хааны шадар түшмэд болох хятад зөвлөх Елюй Чуцай, уйгур түшмэл Чингай, Хорезмын ислам шашинтан Махмуд Ялавачи нарыг албан тушаалаас нь огцруулсан байна. Абд ар-Рахман гэгч өөр нэгэн ислам хүн эзэнт гүрний Хятад нутаг орноос авдаг алба гувчуурыг хоёр дахин нэмэгдүүлэх амлалт өгснийхөө дүнд төр баригчийн гол зөвлөгч болжээ. Сэтгэлээр унаж, урам хугарсан Елюй Чуцай огцорсныхоо дараа хэдэн сар болоод нас барсан аж. Эзэнт гүрний гадаад нөхцөл байдлын тухайд гэвэл эзэн хаангүй байсан энэ үед зөвхөн дорнод нутгийн өмнөд хэсэгт л идэвхтэй дайралт хийх боломжтой байв. 1243 онд энэ газар орон дахь шинэ жанжин Байжу ноён сельжукуудад шийдвэрлэх цохилт өгсний дараа сельжукийн султан Монголын хааны харьяат болжээ. Бага Армений хан I Хетум үүнийг сэрэмжлүүлэг хэмээн үзэж монголчуудад захирагдахаа яаран мэдэгдэн, хүчин туслах санал тавьсан байна. Тэрээр Кипр арлын эсрэг талд орших Килинийн хавь нутгийг захиран мэддэг байжээ. Монголчуудын нөлөө түүгээр дамжин Газар дундын тэнгисийн дорнод хэсэгт тархсан юм.

Энэхүү он жилүүдэд Монголын эзэнт гүрэнд өрнөсөн улс төрийн хамгийн томоохон үйл явдал бол Алтан Ордны улс хэмээн нэрлэгддэг Кипчакийн хант улсыг Өмнөд Орост Бат хан үндэслэсэн хэрэг байлаа. Хант улсын нийслэл нь Ижил мөрний адаг дахь Сарай хот юм. Бат ханы хамгийн түрүүнд хийсэн ажлын нэг нь Дорнод Оросын нэр нөлөө бүхий ван ноёдыг Сарай хотод дуудан ирүүлж, өөртөө үнэнч байх тангараг өргүүлсэн явдал байв. Бат хан тэргүүтэй монгол цэрэг Унгараас Өмнөд Орос руу буцаж ирэхэд Зүчийн удмын бус ноёдын ихэнх нь өөр өөрсдийн цэргийг авч Монгол орондоо буцсан байна. Зарим нь байлдан эзэлсэн нутагтаа санаа сэтгэл нь хоргодон үлдэж хоцорсон байлаа. Ингэснээр Бат ханы мэдлийн монгол цэргийн тоо нэлээд хэмжээгээр нэмэгдсэний зэрэгцээ өөрт нь үнэнч монгол ноёд жанжнуудын удирдсан, сайн бэлтгэл сургуулилалт бүхий түрэг цэргүүд ч түүнийг дагасан ажээ. Төв Азиар нутагтай туркменуудаас гадна үй олон половчууд, аланы дайчид Батын цэрэгт элсэн орсон гэдэг.

Бат хан хэдийгээр цэрэг зэвсгийн хувьд үлэмж хүчирхэг байсан ч монгол цэрэг, овог аймгийн тэргүүлэгчдийн өчүүхэн хэсэг л түүнээс хамааралтай байсан тул Монголын эзэнт гүрний улс төрийн бодлогод түүний эзлэх байр суурь ихээхэн сул дорой байжээ. Тэрээр зайлшгүй шаардлагын эрхээр Тулуй ноёны хөвгүүн, Европыг байлдан дагуулах үеэр ихэд дотноссон Мөнхтэй улс төрийн холбоо байгуулжээ. Гэвч тэдний хамтын хүчин чармайлт нь Гүюгийг хаан болгохоор нэрийг нь дэвшүүлэхтэй холбоотой хэрэг явдлыг хойш татаж, цаг авах төдий л болохоос биш бүрмөсөн болиулж чадахгүй байв.

1246 он гэхэд Монгол ноёд, овог аймгийн тэргүүн нарын ихэнх нь Гүюгийг дэмжихээр зөвшилцсөн тул Хархорин хотын ойролцоо, Орхон голын хөвөөн дээр Их хааныг өргөмжлөх Их хуралдай зохион байгуулжээ. Бат хан өвчнөөр шалтаг заан хуралдайд оролцохоос татгалзаж Сарай хотдоо үлджээ. Тэрээр талийгаач II Юрий вангийн дүү, Владимирын их вангаар өөрийгөө өргөмжилсөн Ярославыг (Невийн Александрын эцэг) Монгол руу элчин төлөөлөгчөөр илгээсэн байна.

Сэтгэгдэл 0ЭнгийнХэвтээБосооСэтгэгдэл бичих-Aa+
Санамсаргүй нийтлэл [ Энд дарна уу ]