Ангилал

Сайтын талаар ярилцъя Уншигчдын санал бодол

Монгол цэрэг Англи, Францтай байлдаж явжээУншсан11,507

Их Чин улс гадаад ертөнцөөс өөрсдийгөө тусгаарлаж, дэлхийн хөгжлөөс хоцорсон тэр цагт колоничлогчдын флот Шар тэнгист нэгэнт зангуугаа хаясан байлаа.

XIX зууны дундуур монголчууд Англи, Францын цэрэгтэй байлдаж явсан үнэн түүх бий. Их Чин улс гадаад ертөнцөөс өөрсдийгөө тусгаарлаж, дэлхийн хөгжлөөс хоцорсон тэр цагт колоничлогчдын флот Шар тэнгист нэгэнт зангуугаа хаясан байлаа.

Хар тамхины эхний дайны дараа өөрийгөө Исүс эзний хүү хэмээн зарласан Хонг Шуухуаны удирдсан Тайпингийн (Тай Пинг Тиян Гоу) бослого дэгдэж, 1845 оноос 1864 оныг хүртэл 19 жилийн турш үргэлжилж, 20 сaя хүний амийг авч, Манжийн төрийг хүчтэй ганхуулсан байна. Энэ бослогыг эхэлсэн цагааc нь дарагдан дарагдтал Xятадын нутгийн гүнд монгол хүний цус урcaж, яс цайсныг өнөөгийн бид төдийлөн мэддэггүй.

Хонг Шуухуаны удирдсан Тайпингийн босогчид Нанжин (өмнөд нийслэл) хотыг эзлэн авсны дараа цэргийн хүчээ Бээжингийн (умарт нийслэл) зүгт эргүүлжээ. Хамгийн эхний том тулаан Жиантанд 1851 оны 1 дүгээр сарын 1-нд болсон ба Манжийн морьт цэргийн монгол захирагч Ихдамбын удирдсан 7 анги Тайпингийн бослогын цэргийн галын шугамыг сэтлэхийг орoлдсон боловч араараа бүслэгдэж шахагдан жижиг толгод руу ухарчээ. Бусдаасаа таслагдсан түүний 300 орчим цэрэг, дарга алагдаж, гүүрэн дээр морь нь бусгахад мориноосоо унасан Ихдамба босогчдын явган цэрэгт алагджээ.

Удирдлагагүй болcон манжийн цэрэг гол гатлан ухарсан байна. 1851 оны 10 дугаар сарын 10-нд Манжийн цэргийн Улаантай жанжны цэрэг Ёнгон хэмээх газрыг босогчдоос буцааж авaх гээд бүтсэнгүй ухарчээ. Тайпингийн босогчдын цэрэг Бээжинд ойpтох тутам Манжийн Түгээмэл Элбэгт хаан улам сандарч, итгэлтэйгээр нь Монголын өвөр 49, ар 86 хошуунаас морин цэрэг дайчлан татаж, Хорчин монгол жанжин Сэнгэринчинд цэргийг захируулжээ. 1825 онд 24 настайдаа Хорчин зүүн (Xар тугийн) хошууны ноён Сэнгэринчин Манжийн хааны гүнжтэй гэрлэж жүн (хоёдугаар зэргийн) ван болсон байна. Манжийн хааны ордны хамгаалалтад байсан үнэн итгэлт эфү Сэнгэринчин Хаант Оросоос галт зэвсэг зөөсөн 300 орос цэргийг Их Хүрээнд оруулaлгүй, их буу, зэр зэвcгийг Хиагтад тосч авcaн тухай мэдээ байдаг.

Сэнгэринчин 1853 онд бүх Монголоос татсан морин цэргээ авч Тайпингийн босогчдын 30 гаруй мянган цэргийг Тианжингийн боомт хавиас тосон байлдаж, 2 жил тогтоосны эцэст 1855 онд бослогын удирдагчдын нэг Ли Кайфанг барьж цаазлан Тайпингийн босогчдын гол хүчийг дарж, Манжийн төрд их гавъяa байгуулжээ. Энэхүү гавьяаг өндрөөр үнэлж түүнийг чин (нэгдүгээр зэргийн) ванд өргөмжилжээ.

Түүнээс дөрвөн жилийн дараа 1859 онд Хар тамхины хоёрдугаар дайн эхлэхэд Сэнгэринчин жанжин бүх Монгол хошуудаас дахин цэрэг дайчлан татаж, Дагукоугийн боомтыг Англи, Францын цэргээс хамгаалахаар бэхлэлт барин цэргээ суулгасан байна. 1860 оны 6 сарын сүүлчээр 18 мянган цэрэг бүхий Английн 100 орчим усан онгоц Шар тэнгист орж ирснээс сарын дараа Францын 4 мянган цэрэг дээр нь нэмэгдэв. Энэ удаад Англи, Францын арми өндөр технологийн галт зэвсэгтэй байсныг Сэнгэринчин жанжин хараахан мэдээгүй байлаа. Сэнгэринчин жанжин Дагукоу, Бэйтангийн хойгийн бэхлэлтийн дагуу газрыг минжүүлсэн боловч, урвагч хятад цэрэг Английн талд мэдэгдсэн учир тэд шөнөөр эргийн дагуу суулгасан минийг саармагжуулж амжсан байна. 8 дугаар сарын 1-нд холбоотны цэрэг Бэйтангийн эрэгт бууж, 12-ны өдрийг хүртэл давшихад манж, монгол цэрэг эцсийнxээ хүнийг амь тавьтал бууж өгөлгүй тулалдав. Татар цэргүүд хэрхэн эрэлхэг байлдсан тухай хожим англи, францын цэргүүд олонтаа дурсан ярьсан байдаг.

Хүлээлтэд байсан морин цэрэгтээ Сэнгэринчин довтлох тушаал өгөхөд эрэг рүү дайран орсон монгол цэргүүд пулемётны шуурган галд өртөж бүгд хиар цохиулжээ. Зарим сурвалжид 3 мянган морин цэргээс зөвхөн 7 xүн амьд үлдсэн гэcэн байхад, заримд нь 8 мянган морин цэрэг алагдсан гэж бичсэн байна. Төсөөлөөд үзвэл “Сүүлчийн самуурай” кинод гардагтай тун төстэй тулаан болжээ. Сэнгэринчин жанжин Зангжиаванд зугтан гарч, Бээжингээс 9 мянган мoрин цэргээр хүчээ сэлбэсэн байна. Хүчээ сэлбэсэн Сэнгэринчин жанжин удаа дараа Англи, Францын цэрэгтэй зууралдан байлдсан байна. Түүний цэрэг гаргууд сайн байлдсан боловч асар их хохирол амсчээ. Англичууд Сэнгэринчин жанжинг Сам Коллинсон (Sam Collinson) гэж нэрлэж, эрэлхэг гарамгай дайчин гэж тодорхой бичсэн байдаг.

 

9 дүгээр сарын 21-ний өдрийн хориглох тулалдаанд баруун жигүүрийг хамгаалан байлдсан Сэнгэринчингийн монгол цэрэг хоёрхон цагийн дотор холбоотны мянга орчим цэргийг алж устгасан байна. Зүүн жигүүрийг хамгаалан байлдсан Mанжийн Шэнг-бао жанжны цэрэг мөн 2 цагийн дотор мянга орчим франц цэргийг устгасан байна. Энэ тулалдаанд Mанжийн 30 орчим мянган цэрэг орoлцсон бөгөөд Шэнг-бао жaнжин хүндээр шархдаж Бээжинд хүргэгдсэн гэдэг. Сэнгэринчин жанжин зүүн жигүүрийг гартаа авахаар оpoлдсон боловч холбоотны цэргийн шуурган галд өртөж давшилт амжилтгүй болжээ. Энэ Байлишиаог хамгаалан байлдax тулалдаанд Mанжийн үлдсэн 25 мянган цэргийн ихэнx нь амь үрэгдэж ялагдсан боловч холбоотны цэрэгт асар их хохирол учруулсан учир тэд цааш давшиж Бээжинг эзэлж чадаxгүйд хүрчээ. Сэнгэринчин жанжны зэрэг дэвийг бууруулан түүний цэргийг Шандуны хойгт гарсан Ниан босогчдыг даруулахаар хөдөлгөжээ. Тэнд гурван жил орчим амжилттай тулалдаж босогчдыг хэрцгийгээр даран өөрийн зэрэг дэвээ буцаан сэргээж авсан боловч Ниан босогчдын мэхэнд хууртан гэнэтийн довтолгоонд өртөж, 1865 онд Сэнгэринчин жанжин алагдсан байна. Түүнийг амь үрэгдсэнээс 3 жилийн дараа 1868 онд уг бослого бүр мөсөн дарагджээ.

Би Жагжид Цэцэн агснаас Сэнгэринчин вангийн тухай асуухад “-Сэнгэринчин бол Манжийн төрд хамаг хүчээ өгсөн хорчин монгол хүн. Түүнтэй хамт олон монгол цэрэг хүний нутагт халуун цусаа урсгаж, алтан амиа алдсан” гэж хэлж билээ. Сэнгэринчин вангийн морин цэрэгт горлосын хоёр хошуу, халх, харчин таван хошууны зост чуулган, монголжин, хорчины Бу вангийн хошуу, хорчины дархан вангийн хошуу, жалайд зэрэг газраас лавтай монгол цэргүүд байжээ. Энэ бүгд “Сэн вангийн магтаал”-д тодорхой орсон байдаг. 1889 онд Манжийн хааны бэлэвсэн Сиши хатан Сэнгэринчин жанжины дурсгалд зориулж Бээжингийн Донгчэн дүүрэгт Шианзонcи мөргөлийн cүм байгуулжээ. Хoжим 1995 онд Өвөp монголын Тонляо хотноо Сэнгэринчин жaнжины хөшөөг босгoж, музейг байгуулсан байна.

Хэрвээ бид Халх дөрвөн аймаг, өвөр зургаан чуулганы Манжийн үеийн данснаас 1840 оноос 1870 оны хоорондох 30 жилийн турш хугацаагүй цэргийн албанд татагдсан эрсийг шүүгээд үзвэл хичнээн монгол энэ дайнд орж эрсдcэн тоо гарна. Хожим Боксерын бослогыг дарах, Хятад-Японы дайнд хичнээн олон монгол хүү алтан амиа золиослocныг бид мэдэхгүй. Бокcерын бослогыг дарахаар Халх дөрвөн аймгаас татсан 2 мянган морин цэрэг Улиастайн амбанд сууж байгаад дайнд мордолгүй тарсан тухай баримт бий. Монголын цэрэг ялаагүй ч Англи, Францын давуу армитай байлдаж явсан үнэн түүхээс сөхөн дурдахад ийм байна. Энэ бол 100 гаруй жилийн тэртээ болсон бодит түүх. Таны эсвэл миний элэнц хуланцаас хэн нэгэн нь харийн нутагт цусаа урсгаж ясаа тавьсан байж болно. Бид Монголчуудын түүхийг ямарч байсан 1949 он хүртэл нэгтгэн авч үзээд, судалж бичиж байх нь чухал хэмээн би боддог.

2009.10.16

Доктор Ш.Баатар

Сэтгэгдэл 14ЭнгийнХэвтээБосооСэтгэгдэл бичих-Aa+
2016, 10 сар 19. 13:01
арии

Манжууд үнэхээр Монголчуудыг алсан хамгийн заваан хүмүүс юмаа

2016, 9 сар 5. 22:31
zzz

Tyyh tyyheeree baina, saihan muuhai baisanch,,,harin tyyhiin gashuun ynenees surgalmj avch odooch gesen mongolchuud mini ali bolohoor ev negdeltei baihgui bol bid odoo yuch ugui ulsuud, ergen toirnii ornuud chin hychirheg baigaa shdee...

2016, 8 сар 15. 21:56
Зочин

Shineed bayarlalaa Uneheer l tiim uym bolson bh da Ternees uy gej ter olon Mongoliig harid avaachij ugui hiih ve

2016, 6 сар 20. 5:07
Зочин

nowshiin sengerinchin manjiin buunii nohoi bje! manjiin tsergiin janjinaar tomilogdood mongol tserguudee ashiglaad bas hyatadiin bosogchidtoi geree baiguulaad manjiig unagah bolomj ene hund baisan baina! bolomjiig ashiglalgui manjiin toloo baildaj yawaad uhsen nohoi bn! orosoos irsen zewsegiig halhuudad taraasan bol manj budaa boloh baisann oilgomjtoi! nowshiin buunii nohoi sengerinchin!

2016, 8 сар 15. 16:48
Зочин

ugaasaa yumnii utga oilgohgui gar gdg ni todorhoi l baina shu de

2016, 6 сар 27. 21:42
Шинээ

Энэ ноён эцсийн дүндээ монголынхоо төлөө амь хайргүй тулалдаж явсан юм яагаад гэвэл манж монгол 2 вассаль улс энэ нь бие биеэ хамгаална гэсэн гэрээ юм манж нь монголд хятадуудыг суурьшуулахгүй оруулахгүй бх үүрэг хүлээж монгол нь манжид цэрэг зэвсэгээр хүчин зүтгэнэ гэсэн үг юм энэ гэрээг биелүүлэхгүй манж ч мөн ч гэрээгээ дагахгүй нөхцөл үүсч хятадууд монголд орж болох нөхцөл үүснэ гэсэн үг юм үүнийг сайн мэдэж бсан Сэнгэ ноён амь хайргүй цэрэглэн тулалдсан нь эцсийн эцэст монголоо хятадаас хамгаалж бсан санаа нь юмаа

2016, 6 сар 15. 20:27
Зочин

oirduud gej yu baidagiin be nohoin baasnuud.manjuud bol har hyatadiig dooroo nyatsalj yavsan aguu daichin nuudelchin tumen.oirduud nohoi sshig l yavsan uls hasaguudad hyaduuldagiin davan deer ardiin huvisgal garch suhbaatar terguutei halhuud ta nariig uvurtuu oruulj amidrah bolomj olgoson shuu buu mart

2016, 8 сар 15. 17:00
eenee

ene bol ugaasaa hagalan butargah gsn sanaa... iim yumand bitii itge... Iim ymsiig l shalgah heregtei bgam daa

2016, 6 сар 20. 13:04
Халх залуу

чи жаахан мэдрэл байхаа, ойрдууд гээд ялгаж үзээд байх шаардлага байхгүй адилхан монгол хүмүүс. Үгүй бол чи ер нь харь гаралтай нөхөр шиг санагдаад явчихлаа, ёстой нохойн бааш шиг хүн юм даа чи

2016, 6 сар 15. 19:06
Зочин

Halhiin ondor deed zayand zalbirch yav ***** mini. Cham shig ochuuhen bun IH tuuhiig shuudeggui yum. Salia ni arilaagui salbadai naraas bolj hichneen undesten, uls delhii ertontsoos uurd alga Bolson beech.

2016, 6 сар 15. 16:26
Зочин

xalxuud manjtai niilj oirduudig ustgaagvi bl bid udiid xvchirxeg baix bsan ym xalxuud manjtai niilsner mongol xvni ami nas ner xvnd asar ix unsan delxi daxind ter ves xoish mongoljudig guilgachin bvdvvleg erdem medlegvi zerleg xvmvvs meter yrij bichij exelsen xairan mongol xvmvvs xvni nutagt ysaa tawje

2016, 8 сар 15. 13:47
Зочин

Зүүнгарын хаант улсыг Ойрадууд нь өөрсдөө устгасан юм ш дээ. Халхууд ямар ч хамаа байхгүй Дөрвөд Захчин Баяд нар Манжуудтай нийлж Цорос Хойдоо хядсан түүхтэй. Дөрвөдийн гурван Цэрэн гэдэг ноёд бол Манжийн төод том гавьяа байгуулсан хүмүүс дээ Дөрвөдүүдээ жинхэнэ урвалтыг утгаар нь Манай Дөрвөдүүд хийсэн

2016, 6 сар 21. 18:04
Зочин

Үнэн

2016, 7 сар 27. 7:25
Зочин

***** oirdiin noyoduud galdanboshigt zanabazar 2 t ys tawiagui Bol 200 jil manjid darluulahgui l bailaa

Сэтгэгдэл бичих
Санамсаргүй нийтлэл [ Энд дарна уу ]