Ангилал

Сайтын талаар ярилцъя Уншигчдын санал бодол

Зүүнгарын хаант улс ойрад буюу монгол угсааны улс бөгөөд түүхчид Зүүнгарын хаант улсыг талын монголчуудын сүүлчийн эзэнт гүрэн гэж түүхчид үзэх нь бий. Цагаан хэрмийн баруун үзүүрээс одоогийн Казахстаны зүүн хэсэг, Киргизстаны хойд хэсгээс өмнөд Сибирь хүртэлх газар нутагт оршиж байлаа.

Зүүнгар улсын амьд үлдэгсдийн түүхУншсан38,503

Хүчирхэгжин мандаж байсан монгол угсааны энэ улсын хүн амын дийлэнхийг хядаж устгасан бөгөөд бууж өгсөн, дагаж орсон цөөн хүнийг хэдэн тийш нь тараан суулгасан гэдэг.

Хүчирхэгжин мандаж байсан монгол угсааны энэ улсын хүн амын дийлэнхийг хядаж устгасан бөгөөд бууж өгсөн, дагаж орсон цөөн хүнийг хэдэн тийш нь тараан суулгасан гэдэг. Тэдний нэг бол манай улсын баруун хязгаарын ард түмэн юм. Энэ тухай түүхч, доктор, дэд профессор На.Сүхбаатар бидэнд өгүүлнэ.

 

-Тухайн үедээ 600 мянган хүн амтай байсан Зүүнгар улсын хүн амын дийлэнхийг хядаж ердөө 120 мянган хүн үлдсэн гэсэн. Энэ хүмүүс хаачсан бэ?

-120 мянга гэдэг тоо бол нүүдэлчдийн хувьд тухайн үедээ бас л их тоо шүү. Хүн ардынх нь тавны нэг хоцорсон ч үлдэгсэд Дөрвөн Ойрадын орыг дарж, нэрийг авч, гал голомтыг асааж үлдсэн юм. Зүүнгарыг мөхөөсний дараа үндсэн нутаг дээр нь манжууд Шинэ хязгаар буюу Шинжаан мужийг байгуулсан. Тэнд Зүүнгарын мэдэлд байсан хасаг, уйгур, киргиз зэрэг ард түмнээр голлосон муж байгуулсан. Мөн харуулын албанд суулгахын тулд Өвөрмонголын гүнээс цахар, солон зэрэг ардуудыг аваачсан. Шинжаанд эхлээд 10 суман өөлд байгуулж л дээ. Бээжингийн ойролцоо олзлогдоод түр оршин суусан Дашдаваа гэдэг өөлдийн ноёны албатуудаар байгуулсан. Гэтэл жил ирэх тусам өөлдийн хүн ам ихэссэн. Учир нь уул хаданд дүрвэж гарсан, киргиз, хасагт очиж нуугдсан хүмүүс гарч ирж байсан тул шинээр хошуу, сум байгуулах хэрэг гарчээ. Одоо бол Нялхын, Монгол хүрээний, Эмээлийн, Тэхэсийн өөлд гэж хоорондоо ялгагддаг өөлдүүд Шинжаанд байна. Бид өмнө ярилцлагадаа ярьж байсан. 1771 онд Халимаг буюу Ижил мөрнөөс нүүж ирсэн ойрадууд болох торгууд, хошуудтай хамт дээрх өөлдүүд Шинжааны ойрадуудыг голчлон бүрдүүлдэг гэж.

-Олзлогдоод манжийн гүн рүү явсан ойрадуудын хувь заяа хэрхсэн бол?

- Манж улсын бүтээн байгуулалтанд дайчлагдсан байна. Муу амьсгалтай Хөх мөрөн муж зэрэгт нутаг заагдснаас гадна албат боолоор тарсан нь олон гэдэг. Саяхныг хүртэл өвөр монгол, халхын нутагт гэрийнхээ өрх эсвэл үүд хаалга, хаяа хатавч дээрээ хөх голдуу бөсөөр тэмдэг тавьсан айлууд их л байсан. Ухаан нь нэг баатар гарч ирж тэр тэмдгээр нь таньж цуглуулж авна гэдэг домогт итгэж тэр шүү дээ.

-Манай баруун аймгийнхан ч гэсэн Зүүнгар улсын хойч үе биз?

-Тийм ээ. Алтайн уулс, түүний зүүн талаар нутаглагсадыг түүх бичлэгт Монголын ойрадууд гэдэг. Тэд бол Зүүнгар улсын ард иргэд. Өнөөдөр Монголын баруун хэсэгт ойрадын соёл түүхийн салшгүй хэсэг болсон ойрад угсаатны 11 бүлэг байна. Үүнийг дээшээ хөөгөөд үзвэл Ойрадын үндсэн таван аймаг болох цорос, дөрвөд, хойд, хошууд, торгуудын үлдэгдэл байгаа юм. Цорос аймгийн үлдэц хойч буюу тэдний шууд удирдлагад байсан өөлд, алтайн захчин, алтайн урианхай, мончок урианхай нар байна. Торгууд, хошууд аймгийн хойчис тэр нэрээрээ байна. Дөрвөд аймгийн хойчис, тэдний бүрэлдэхүүн дөрвөд, баяд, хотон гэсэн гурван угсаатны бүлэг байна. Хойд аймгийн хойчис нилээд тархмал бий. Хойдууд гэдэг нэрээрээ ч бий, бас засгууд гэдэг нэртэй, мөн мянгадууд бол тэдний хойчис. Эдгээр угсаатнуудын гарал ирэл нь өөр өөр боловч улс төрийн болон удирдагч гол ноёдоороо гол таван аймагтайгаа холбогддог юм.

-Тэгвэл эднийг тус тусад нь тодруулах уу. Манай уншиг-чидад ч сонирхолтой байх?

-Тэгье ээ. Дөрвөд, баядууд 1753 онд буюу Зүүнгарын дотоодод болсон бослого, хаад ноёдын тэмцлээс үүдэлтэйгээр анх наашаа орж иржээ. Зүүнгарын хаан ширээний төлөө Даваач, Нэмэхжаргал нар хоёр тал болж тэмцэлджээ. Тэд байлдахын тулд хоёул дөрвөдийг өөрийн талд татахыг хичээж байсан. Гэвч Даваач хаан Дөрвөдийн голлох том ноён Дашийг хэрэг хэлэлцэх нэрээр уулзаад өөрөөс нь урвалаа, дэмжсэнгүй хэмээн хилсээр хороосон байдаг. Дөрвөдүүд “цаашид яах вэ. Хааны ширээний төлөө тулалдаж байгаа хэнд нь туслах вэ” гэж ярилцаад Алтайн нурууныхаа өвөрт байсан тэд хойд талд нь гарч дайны хөлөөс зугатахаар шийдсэн. Тэгээд 1753 онд Үенч, Бодончийн даваагаар наашаа давж орж иржээ. Энэ үеэр нь манжууд тэднийг олзолж, голлох ноёдынх нь ар гэрийг барьцаанд авч, биеийг Бээжинд аваачсан. Энэ нь дөрвөдийн ноёд манжид бууж өгөх алхам болсон байдаг. Дөрвөдүүдийг гурван Цэрэн ахалж Манжид орсон гэдэг. Яг голлосон ноёд нь Сэвдэй, Абу бууч нар. Дөрвөд нь дотроо гурван хэсгээс бүрдэнэ. Зүүнгарын цагт гурван “Анги” байсан, тэдний үргэлжлэл. Хожмын дөрвөдийн зүүн гар болох Далай хан аймгийг Цэрэн, баруун гар Зоригт хан аймгийг Цэрэн-Увш, баядыг Цэрэнмөнх нар удирдаж байсан юм.

-Эдгээр нь Зүүнгар улсын хаахна нь суурьшиж байсан юм бол…

-Дөрвөд, баядууд Зүүнгарын нутагт байхдаа Алтайн өврөөс эх авдаг Эрчис мөрний урсгал дагуу, Зайсан нуурын ар талаар тариа тарьж, мал адгуулдаг баян чинээлэг аймаг байсан. Баядууд наад талаар нь Алтайн урианхайтай залгаж нутагладаг байсан. Монголын баядууд өөрсдийгөө “Бид ойрадууд юм уу, Бид зүүн талаас ирсэн юм биш үү” гээд байдаг. Тийм биш ээ. Миний мэдэхийн сүүлийн таван зуун жилийн түүхэнд дөрвөд, баяд хоёр нэг дор байсан. Хамгийн гол нь баяд, дөрвөдийн ноёдууд бол нэг угсааныхан. Буу илдэнгийн харьяат нь баяд, Далай тайшийнх нь дөрвөдүүд. Далай тайш, Буу илдэн гэдэг ах дүү хоёр бол Эсэн хааны үр удам. Дээрээ Цорос аймгийн ноёдтой нэг эцэгтэй гэсэн үг. Цоросын ноёд гэвэл Галданбошгот, Галданцэрэн нар шүү дээ.

-Баяд, дөрвөд бол эртний монгол аймгууд биз дээ. Яагаад Ойрадын дунд орчихов?

-Ойрадууд бол Монголын уугуул овог аймгуудын нэгдэл. Хэл соёл, язгуур нь бүгд монгол. Улс төрийн шалтгаанаар л Ойрад гэдэг нэрийн дор улс гэр байгуулж, соёлыг бүрдүүлж бие даасан түүх бүтээсэн хүмүүс. Ойрад соёлыг бүрдүүлэгч нь баяд, дөрвөд, захчин, торгууд гээд олон аймаг байна. Баяд, дөрвөд хоёр нэг угсааныханд захирагдаж ирсэн нэг түүхтэй ард түмэн. Дотроо овгийн давхцал ч их байдаг. Ер нь ах дүү төрөл аймгууд. Дөрвөдүүд нь нирун, баяд болохоороо дарлиган язгууртай. Хоёулаа л эзэн богд Чингис хааны харьяатын үр сад. Түүхэнд толгой аймгаараа дөрвөд гэдэг нэрээр явж ирсэн. Саяхнаас дөрвөд, баяд гэж ялгараад байна. Эд 1753 онд Алтай давж орж ирээд Манжид баригдан Манжийн албат болов. Гол ноёдод нь манжууд цол хэргэм өгч, хошуу чуулган хуваасан. Тэгээд одоогийн Баянхонгор аймгийн нутаг дахь Түйн гол, Заг, Байдрагийн бэлчирт нутаглуулсан. Дөрвөдүүд тариа тарьж үзсэн боловч тэндэхийн газар хатуу байсан учраас аж ахуй, эдийн засгийн хувьд хэцүү байдалд оржээ. Тэгээд Манжид өргөдөл өгч “Биднийг хуучин нутаг, Алтайд маань буцаагаач ээ. Эсвэл Ховдын их арлын орчим суурьшуулаач” гэсэн. Хариуд нь Их арлын орчимд сууж болно гэсэн хариу өгсөн. Тэд баярлаад нүүж байтал Зүүнгар улсад бослого гарчээ. 1755 оны Амарсанаагаар тэргүүлүүлсэн алдарт бослого. Тиймээс манжууд дөрвөдүүдийг Зүүнгартай нийлүүлэхгүйн тулд дахин Хангай руу буцаасан. Энэ мэт наашаа цаашаа явсан их үймээнд дөрвөдүүд туйлдан ядарч эхэлсэн. Хоёр жил тэднийг энд тэнд нутаглуулж байгаад 1757 онд Увс нуурын орчим суулгасан түүхтэй. Өнөөдрийн Увс аймгийн ихэнхийг тэд бүрдүүлж байна. Баян-Өлгий, Ховдод нэг хэсэг бий. Дөрвөд, баядын үр хойчис нь өвгөд дээдсийн ядан зүдэн амьд үлдэх эрхийн төлөө тэмцсэн тэмцлийг ойлгож түүх соёлоо ариунаар мандуулаасай гэж хүсэх байна. Дөрвөдийн дотор бас хотон угсаатан бий. Хотонгууд өөрсдийгөө Галданбошготтой холбодог. Галданбошгот манжтай байлдахдаа Оросоос их хэмжээний цэргийн тусламж авлаа гэж сүр бадруулжээ. Манжийн элч ирэхэд замын хоёр талаар хотон цэрэг зогсоожээ. Өндөр хамартай тэднийг хараад манжууд үнэмшиж, Галдантай байлдаж чадахгүй тав зургаан жил болсон гэдэг яриа бий.

-Хотонгуудын гарал нь хаанаас үүдэлтэй хэрэг вэ?

-Хотон бол Тэнгэр уулын өмнөөс гаралтай ард түмэн. Зүүнгар улс уйгар, киргизыг өөртөө нэгтгэсэн улс байсан. Бас л Зүүнгарын ард иргэдийн үр хойчис гэсэн үг. Тариалангийн соёлтой. Одоо Увс аймгийн Тариалан суманд бөөнөөр амьдарч байна. Хөдөлмөрч, ажилсаг, эв найртай, дуутай хууртай ард түмэн. Дан ганц Галдангийн үед орж ирсэн гэж үзэж болохгүй юм аа. Овгийн бүрэлдэхүүн, аман уламжлалаас нь авч үзвэл хойно, хойноосоо нэмэгдэж ирсэн, бас дөрвөдийн нүүдэлтэй нэг хэсэг нь ирсэн, бас зөвхөн уйгар иргэд үзэж боломгүй. Монгол түрэг угсааны аймгуудын холилдсон хүмүүс гэлтэй. Өөрсдийнхөө уугуул хэл, соёлыг гээгээд дөрвөдийн соёлыг өөрийн болгож авсан. Ер нь дөрвөдийн уугуул соёлыг хотонгуудын дотроос хайхад илүүдэхгүй.

-Захчин аймгийн тухай ярих уу?

-Цорос аймгийн мэдэлд байсан аймгийн нэг нь захчин. Захчин бол Зүүнгарын Галданцэрэн хааны үед шинээр 12 отог байгуулахад үүссэн ард түмэн. Зүүнгар улс нь өргөжин тэлэхийн хэрээр шинэ отог байгуулж, засаг захиргаа, дотоодын бодлогоо чангаруулсны үр дүн нь Захчин. Хилчин гэсэн утгатай үг гэдэг. Захчингууд Тэнгэр уулын үзүүрээс Турфаны хотгор, Гас ам, Хами, Бархөл гээд хойшлоод Алтайн үзүүр хүртэл Манж, Ойрадын хилийг хамгаалах үүрэгтэй байгуулагдсан. Цоросын тайж Мамууд захчин отгийг толгойлж байв. Захчинг байгуулахдаа Дөрвөн Ойрадын дөрөв, таван аймгаас бүгдээс нь татаж оруулсан, нэг ёсондоо интернациональ аймаг. Овгийн им тамга, овоо тахилга, ураа дуудлага зэргээс нь харвал хошууд аймгийнхан нэлээд оролцсон байх. Дөрвөд, цорос, торгууд, хойдууд ч бий. Захчингууд хилийн дагуу сунаж байрласан хил манагч болохоор цаанаасаа хүн ардыг нэмж өгөн хүчийг нь байнга зузаатгаж байжээ. Манжууд Ойрадыг эзлэхийн тулд их хэмжээний цэргийн хүчээр, олон замаар олон удаа дайрсан. Бид урьд нь тэмдэглэж байсан даа. 1719-1733 хүртэл хүчирхэг Манж өөрсдөө зардлыг нь дийлэхгүй болтлоо, хүчин мөхөсттөл ойрадтай байлдсан. Тэр их байлдаанд тэсч гарсан, голыг нь үүрсэн ард түмэн бол захчингууд. Манжууд “Захчин аймгийг буулгаад авчих юм бол бид Зүүнгарыг эзэллээ” гэж тооцож байжээ. Манжид баригдсан, эзлэгдсэн захчин бол тухайн үедээ тав хуваасны нэг нь. Бусад нь нөгөө л хядлагад өртсөн. Эднийг манжууд Улиастайн амбанд харьяалуулж байгаад Ховдын амбаны мэдэлд өгсөн. Тэр үеэс одоогийн байгаа нутагт нь суулгасан. Өнөөдөр Ховд аймгийн Зэрэг, Манхан, Мөст, Алтай, Үенч гэсэн таван суманд амьдарч байна. Ихэнх сурвалжид Алтайн захчин гэсэн байдаг нь амьдарч байсан нутгаар нь нэрлэсэн хэрэг. Бас хөрш аймгууд нь захчид гэдэг юм.

-Алтайн Урианхай бас цорос аймгийн харьяанд байсан уу?

-Цоросын мэдэлд байсан аймгуудын нэг нь Алтайн Урианхайчууд. Манжийн үед долоон хошуу байсны гурав нь мончок буюу тува урианхай, дөрөв нь монгол урианхай. Урианхайчууд эртний дарлиган аймгийн хойчис. Ойрадын үед Алтайн нуруунд амьдарч, Галданцэрэнгийн дүү Шуну баатарын хойчис захирч байжээ. Алтайн нуруу бол байгалийн том хил юм. Алтайн нуруунд 12 сүв буюу хүн давж болох даваа байдаг. Үүнийг л сэргийлж сахиж чадах юм бол хэн ч давж гарахгүй цайз юм. Урианхайчууд Алтайн нуруунд нутаглаж 12 сүвийг сахиж байжээ. Өндөр уулын бүсэд амьдарч байсан дайчин баатарлаг уламжлалтай ард түмэн. Эдний тухай нэг түүх байдаг. 1716 онд Зүүнгарын хаан Цэвээнравдан итгэлт жанжин их Цэрэндондовт цэрэг захируулж Төвдийг эзлэх дайн хийсэн. Тэр цэрэг хэн ч өмнө нь давж байгаагүй өндөр уулсыг давж Лхас хотыг хойд талаас нь дайрч эзлэсэн юм. Тэр дайчдын гол хүч нь урианхайчууд байв. Тийм л дайчин ард түмнийг 1755 онд манжууд эзлэн үслэгийн алба буюу булга, суусрын арьс бэлдэж өгөх үүрэгтэйгээр уул нутагт нь суулгаж Ховдын амбанд захируулжээ. Манжийн эсрэг тэмцсэний хариуд их хүнд албыг тэдэнд оноосон юм. Алба хүнд хэцүү байсан учраас Манжийн үед урианхайчууд ядуу хүмүүс болж хувирсан. Тэд бүр албаа дийлэхээ болиод хасагуудад газраа түрээсэлж, оронд нь булга суусрын арьс авч Манжид өгч байсан. Хасгууд нэмж суурьшсаар байгаад эцэст нь хасагт нутгаа алдав шив дээ. Алтайн урианхайчууд одоо Баян-Өлгий аймгийн Буянт, Сагсай, Булган, Алтанцөгц, Ховд аймгийн Дуут, Мөнххайрхан зэрэг суманд бөөнөөр сууж байна. Ихэнх нутагт нь Хасагууд ирээд сууж дээ. Мончок урианхай бол Тува нарын нэг хэсэг нь. Баян-Өлгийн Цэнгэл, Ховдын Буянт суманд байна. Тэд түрэг гаралтай ч өөрсдийгөө Зүүнгар улстай холбодог.

Цоросын аймгийн шууд удам бол өөлдүүд. Өөлд гэдэг бол ойрад гэдэг нэрийн манж хазгай дуудлага. Заримдаа нийт ойрадуудыг хэлнэ, зарим үед зөвхөн цоросыг заадаг, хоёр утгатай хэрэглэдэг нэр л дээ. Монголд өөлдүүд нэлээн тархмал суурьшсан. Хамгийн бөөн хэсэг нь Ховд аймгийн Эрдэнэбүрэн суманд байна. Цамбагаравын өөлдүүд, Дамбий тайжийн өөлдүүд гэж нэрлэсээр иржээ. Галдан хаан 1688-1697 онд халхын нутагт Манжтай дайн хийгээд ялагдсан. Хүн ард нь тал бүрт сарнисан. Нэг хэсэг нь Зүүнгарын улс руугаа буцаж, нөгөө нь манжид олзлогдсон. Манжууд олзолсон өөлдүүдийг Түйн голын орчимд, тэндээсээ нүүлгээд Халх голд, Хөлөнбуйрт, өвөрмонголын гүнд хүртэл энд тэнд суулгасаар эцэст нь Хангайн нуруунд, Сайн ноён аймгийн нутагт хатуу хяналтанд суулгасан. Тэднээс нэг хэсэг нь тасарч Цамбагарав уулын орчимд 1764 онд иржээ. Үлдсэн нь хоёр хошуу хүн ард Хангайн нуруунд байгаа нь одоогийн Архангай аймгийн Өлзийт, Хотонт суманд болон Өгий нуур, Батцэнгэлд нэг хэсэг байна даа.

 

-Баянхонгорт бас өөлдүүд бий байх аа…

-Баянхонгорт баахан өөлдүүд бий. Галданбошгот Манжтай дайлалдах цагт Халхын ихэнх аймаг хошуу говь гатлаад урагшаа нүүсэн. Халхын нутаг эзгүйрлээ гэсэн үг. Ганцхан Ламын гэгээн Лувсанданзанжанцаны харьяатууд нүүгээгүй гэдэг мэдээ бий. Учир нь Ламын гэгээн Галданбошгот хоёр багадаа Төвдөд нэг багшийн шавь нар байсан учир нүүгээгүй гэсэн яриа бий. Галдан Манжтай дайн хийж байхдаа ядарсан, зүдэрсэн, шархадсан олон хүнээ Ламын гэгээний нутагт үлдээсэн нь Баянхонгорын өөлдүүдийн нэг хэсэг гэж өөрсдөө ярьдаг. Тиймээс өөрийгөө өөлд гэж тодорхойлдог Тангадын Галсан гуай шиг хүмүүс нилээд бий. Лавтай бидний мэдэж байгаагаар Галдан өөрийнхөө ээжийн хойдын буянд зориулж тэр нутагт суварга босгож байсан байна. Ээж Юм-Ага хатан 1687 онд нас барсныг хүү нь хойноос нь буян үйлдэж байсан гэдэг. Энэ мэт зүйл саяхнаас тодорч байна даа. Ер нь өөлдүүд их тархсан байдаг. Дарьганга угсаатан үүсэхэд хүртэл оролцсон шүү дээ.

 

-Хойдуудын үр хойч Монголд байна гэсэн. Одоо хаана амьдарч байна вэ?

-Монголд гурван хэсэг газар Хойдууд байна. Хойд гэхээр Хойдын Амарсанаатай холбож ойлгож болно. Амарсанаагийн бослого дарагдсан гэдэг нь хойдууд устаж үгүй болов гэдэгтэй бараг адил сонсогдож байгаа биз ээ. Хойдын Дамиран тайж Дөрвөдийн гол ноён Цэрэнгийн хүргэн байжээ. Хадам эцгээ бараадан Дамиран, Лувсан гэх ноёдын хоёр хошуу Улаангомын хойгуур ирж суужээ. Одоо тэд өөрсдийгөө хойд гэдэггүй. Дөрвөд дотор уусаж, одоо бол Зүүн засгууд, Баруун засгууд гэж өөрсдийгөө нэрлэжээ. Дараагийн нэг хэсэг хойд нь мянгадууд. Энд Хотгойд гэдэг ард түмний талаар бас ярих хэрэгтэй л дээ. Судлаачид Хотгойдыг халх, ойрад хоёрын дундаас үүссэн гэдэг. Үнэхээр тийм бололтой, овог, соёл ёс заншил зэргээс нь харагдана. Оросын судлаачид саяхныг хүртэл тэднийг түрэг гаралтай гэж үздэг байсан. Сүүлийн үед судлаачид “Түрэг биш юм аа. Харин Хотгойдыг үүсгэсэн Алтан хан тэргүүтэй ноёд тува, хаказ, киргизыг эрхшээлдээ оруулах явцад түрэг гаралтай овгууд орж ирсэн юм байна” гэж үзэж байна. Хотгойдын үндсэн 6 отгийн нэг мянгадууд Чингүнжавыг баригдсны дараахан дарлагдаж байна, хавчигдаж байна гэж зарга мэдүүлж байгаад баяд, дөрвөдтэй нутаг солилцож Ховд голын хөвөөнд суусан юм. Тэднийг хойдын Их мянган гэдэг отгийн үлдэгдэл гэдэг бөгөөд одоо Ховд аймгийн Мянгад суманд сууж байна. Хотгойд угсаатан бүрдэхэд ойрадын хойд аймгаас оролцсон, сүүлд тасарч нүүсэн гэж багцлаад ойлгож болно. Говь-Алтай аймгийн Шарга суманд өөлд гэж нэрлэгддэг хүмүүс бий. Зэргэлдээ нутгийнхан л тэгж нэрлэсэн байх. Угтаа тэд бол хойдууд байгаа юм. Зүүнгарын үед наашаа орж ирсэн хүмүүс. Засагт хан аймагт хавсрагдсан хошуу.

-Торгууд, хошуудын тухайд…

-1771 онд Ижил мөрнөөс буцаж ирсэн ноёдын нэг Шэйрэн тайж. Ижлээс ирсэн торгууд, хошуудуудыг хоорондоо хол 5 газар хуваан суулгасны нэг нь Булган голын торгуудууд. Угтаа Шэйрэн тайж 1755 онд 10 мянга шахам хүн амыг дагуулан ижилийн Халимагт зугатаж очсон. Харин буцаад 16 жилийн дараа буцаж нүүж ирсэн нь энэ юм. Ховд аймгийн Булган суманд амьдарч буй торгууд угсаатан бол манжийн үед 2 хошуу байв. Бид тэдний тухай өмнө нь нилээд ярьсан шүү дээ. Тэдэнтэй хамт Буянхишиг гэдэг ноёноор толгойлуулсан хэсэг Хошууд ирж суусныг сүүлд хошуу болгожээ. Хошуудууд Ховд аймгийн Булган сумын Баянгол багт 80 орчим өрх буй. Монгол даяар бол нийтдээ 200 гаруй өрх байна гэж өөрсдөө хэлж байсан. Цөөхүүлээ учир бүртгэл сайн байгаа нь лавтай. Тэд 240 жил хамт суусан торгуудаасаа бас ялгагдана. Тусгай тахилгатай, овгоо эрхэмлэдэг тийм хүмүүс байна лээ.

Ийм л угсаатны 11 бүлэг байна. Бүгдээрээ ойрад соёл, зан заншлыг илэрхийлдэг ард түмэн. Манжууд Зүүнгарыг устгаад түүний нутаг дээр засаг захиргааны 2 томоохон нэгж байгуулсан нь Шинэ хязгаар буюу Шинжаан, нөгөө нэг нь Ховдын хязгаар. Ховдын хязгаарыг нийтдээ 32 хошуутай байгуулж байсан. Алтаннуурын урианхай 2 хошуу 1860-аад оны Орос-Манжийн хил тогтоолтоор хилийн цаана гарчихсан, тэлэнгэдүүд шүү дээ. Хан хатны урианхай ч гэдэг. Тэд Ховдод хамаагүй болсноор 1925 он хүртэл нийт 30 хошуу Ховдын хязгаарт байлаа.

-Манжууд Ховдын хязгаарын тухайд ямар бодлого барьж байсан бол?

- 1762 онд Ховдын хязгаар гэж байгуулан Ховд хотыг шинээр Буянт голын хөвөөнд барьсан. Манжууд дарангуй цэрэг суулгаж засаг захиргааны нарийн зохион байгуулалт хийсэн. Ард иргэдийг хошуунаасаа гарах эрхгүйгээр хатуу хяналт тавьсан. Манжууд тэднийг нэгдчих вий гэдгээс их айж байжээ. Ховдод манж ногоон тугийн цэргийг байнга байрлуулж харгалзан, сэргийлж байлаа. Манжийг эсэргүүцэн 100 жил байлдсан хүмүүсийн үр сад учраас эмээх нь аргагүй юм л даа.

-Ойрадуудаас сэргийлж ямар арга хэмжээ авч байсан бол?

-Хамгийн түрүүнд тэдний нум сумыг хураасан. Дөрвөд нутгийн овоог засч янзлах ажлаар би хэдэнтээ явж байсан. Овооны голоос сумны зэв маш ихээр гардаг. Олон янзын хийц хэлбэртэй, XVIII зууны үеийн байлдааны зэв. Хүмүүс нандин зүйлээ овоонд өргөдөг шүү дээ. Ойрадуудаас Алтайн урианхайчуудыг нум сумтай нь үлдээсэн байдаг нь үслэгийн албатай холбоотой. Одоо зөвхөн Урианхайд сурын харваа, нум сумын ойлголт үлдсэн юм.

Ховдод манжийн хааны хөрөнгөөр Түгээмэл амаржуулагч хэмээх том сүм байгуулсан. Олны дунд Ховдын шар сүм гэж алдартай болсон. Өмнө талд нь 4 үсгээр бичсэн гэрэлт хөшөө босгосон байжээ. Хөшөөнд амар тайван байхыг сургасан үг бичсэн байдаг. Ховдын хязгаарт сүм хийд, лам нарын тоог эхэн үедээ хатуу барьж байв. Ойрадуудын дунд хутагт хувилгаан тодруулахыг хориглосон. Нэг тугийн дор, нэг хүчирхэг хүний дор нэгдчих гээд байсан учраас ийм бодлого барьсан л даа. Ойрадууд хутагтай болох гэж Банчин богдод олон удаа хандсан гэдэг, зөвшөөрсөнгүй. Халхад бол хутагт хувилгаад олон тодорсон байдаг шүү дээ.

-Зүүнгар улс мөхөөд Манжуудад бууж өгч, дагаар орсон улс гэж Ховдын хязгаарын ойрадуудыг ерөнхийд нь ойлгож болохгүй юм байна!

-Манай түүх бичлэгт энэ үеийн түүхийг бичихдээ голдуу манж, хятадын түүхийн баримт сэлтийг гол болгоод доторх үгүүдийг нь ашиглаад байна. Бид хоорондоо хамгийн муу санаагаар хийгдсэн, эсвэл муухай сэтгэл, ёс заншлыг манж арга, манж зан гэх зэргээр жигшин хэлэлцэж, ярилцдаг. Хорон муу санаатай манжууд ойрадуудыг зүсэн муугаар харааж, өөрсдийн хийсэн үйлээ зөвтгөн бичдэг. Тэнгэрийн хүмүүжүүлэх, түвшитгэн тогтоох, эзний хишиг хүртээх гэх зэргээр аллага хядлагаа зөвтгөнө. Дагаж оров, хишиг хүртэв, бууж өгөв хэмээн нэрлэж аргагүйдэн мухардаж амь насаа хадгалагсадыг гоочлоно. Монголын ойрадууд Манжид зүгээр л буугаад өгсөн ард түмэн гэж ойлгож болохгүй. Бүх талаар тэмцээд бараагүй юм. Энд нэг жишээ дурдъя. 1756 оны үед дөрвөдийн Батболд, Бүдсэн, Мөнхболд, Буянтөгс тэргүүтэй долоон ноён хуучин нутаг руугаа зугатсан байна. Илийн голд манжууд хөөж ирээд тэргүүлэгчдийг нь хороож, малыг нь хураан, хүн ардыг нь тараасан. Цэрэгт нь явахгүй гэсний төлөө дөрвөдийн Нэмэх тайжийг Бээжинд аваачиж хороогоод албат ардыг тарааж хаяжээ. Хүч нь бөөгнөрөөд байна гэж үзээд дөрвөдийн Басан тайжийг Хөлөнбуйрт аваачиж суулгасан гэх мэт харгис бодлого барьж байсан болохоор аргагүйн эрхэнд номхорсон байна. Тиймээс зүгээр л бууж өгөөд, дагаар ороод байсан юм биш. Ноёдын ар гэр, үр хүүхдийг нь дандаа барьцаалдаг. Үр хүүхэд, гэр бүлээсээ хол байж байгаад нас барсан ноёд ч олон байна. Алтай давж ирсэн энэ хүмүүс шинэ нутагт идээшихгүй их хэцүү байжээ. 1758 онд Баядын Баран, Мөнхтөмөр тэргүүтэй 6 тайж Алтай нутгаа санав гээд оргож яваад баригдаад алуулж, албат иргэдийг нь ийш тийш тарааж байх жишээтэй. Тэдний дуу хуурын аялгуунд нүүдэл суудал, өвгөд дээдсийнхээ баатарлаг эх оронч тэмцэл, хуучин нутгаа санасан утга агуулга их бий. Ойрадад 360 эхтэй дуу байна гэдэг. Давхцахгүйгээр шүү дээ. Нутаг ус, ард үлдсэн ах дүүгээ санасан дуунууд зонхилно.

“Илийн шар тохойд

Инзагатай марал идээшлэнэ

Инэг бичхэн чамдаа

Ирээд ирээд золгоно”гэдэг Или голоо санасан дуу байна. Хуучин нутаг болох Эрчис мөрөн /ойрадууд Ээвэн гол гэдэг/, Или, Тэхэс нутгаар би явж байсан. Өндөр, мөнх цаст уулс, уулсын дундах ногоон хөндий, түргэн бөгөөд ус ихтэй голууд. Илийн хөндий бол шаасан гадас ургах газар. Санахаас өөр аргагүй нутаг юм байна лээ. Одоо хүртэл уйтгарлан дуулах дуунд нь дайтаж, байлдаж, зовж явсан зураглал бэлхэнээ бий.

“Тэхэс голын усан

Тэмээний хүзүүгээр тагпна

Тэнцүүрээд суугсан ах нар

Үүхэн сархадаан чилээгийт”гэсэн гуниг уйтгарт тэдний дуу миний чихэнд сонсогдох шиг болдог юм.

-Ийнхүү Ховдын хязгаарт Манжууд Ойрадуудыг суулгажээ. Тэднийг ирэхээс өмнө Ховд, Увс нуурын орчим ямар аймаг амьдарч байсан юм бэ?

- Энэ бүс нутагт 1502 он хүртэл ойрадууд сууж байв. Ойрадууд цаашлаад Алтайн нуруу Тэнгэр уулын хооронд, баруунш Балхаш нуур хүртэл нутаглаж байсан. Ховд орчмын нутаг Галдангийн үед ойрадын мэдэлд лавтай байсан. Дараагаар Манжийн мэдэлд нэг хэсэг байлаа. 1733-1739 онд Ойрадууд Манжтай хил тогтоох гээд нэлээн маргаан болсон. Эцэст нь 1739 онд хил тогтоохдоо Алтайн нурууны зүүн талын нутгийг “Султгах газар” болгосон. Өөрөөр хэлбэл хоёр талаас хэн нь ч нутаглахгүй гэсэн утгатай. Тиймээс 100-200 км-ын өргөнтэй хүн ард нутагладаггүй бүс байжээ. Тийм нутагт л ирж сууж дээ.

-Ховдын хязгаарын газар нутаг нь XX зуун хүртэл байгуулагдсан хэвээрээ байсан уу?

- Манжийн ноёрхлын сүүлчээр Ховдын хязгаарт Оросын нөлөө их болсон. Консул суудаг, худалдааны пүүс олон болсон. Алтайн өвөр, баруун биеийг багтаасан их том нутагтай байсан юм. Ховдын хязгаарт Оросын нөлөө ихсээд ирэхээр манжууд сэргийлж 1907 онд хоёр хувааж, Алтайн, Ховдын гэсэн алтайн нурууны наана, цаана хоёр хязгаар болгон, тусад нь амбан захирагч суулгасан. Үүнээс болж олон жил ойрадууд наашаа цаашаа нүүдэл, суудал болсон. Үүний хор уршиг 1940-өөд оны сүүл хүртэл мэдэгдсэн шүү дээ. “Үхэхдээ үхэр буугаа тавив” гэгчээр манж сөнөхдөө хүртэл ойрадад хор хийсээр түүхийн тавцангаас буусан даа.

-Одоо Монголд хичнээн Ойрад монголчууд байна вэ?

-Монгол Улсад албан баримтаар 300 мянган ойрад монголчууд бий. Зарим судлаачид 400 мянга гаруй байна гэдэг. Хүн амын тооллого үндэс угсааг зөв тодорхойлж чадаж байна уу гэдэг эргэлзээтэй. Хамгийн олон тоотой нь дөрвөдүүд 100 гаруй мянга байна. Баяд 80 мянга гаруй, 30-аад мянган захчин байна гэх мэт. 1911 онд Богд хаант Монгол Улс байгуулагдахад Ховдын хязгаарын 30 хошуу бүгд өргөдөл гаргаж Монгол улсдаа нэгдсэн. 1911 оны хувьсгалын нэг гол үр дүн өнөөгийн Монголын дүр төрх бий болсон явдал шүү. Тэдний зарим өргөдөлд “Хойчийн өдөр ац учир үгүй” гэсэн байдаг. Хойчийн өдөр хоёр санаа агуулахгүй гэсэн үг. Хариуд нь “шашин соёл, үндэс угсааг чинь хамгаална. Чингисийн монголчууд нэг туурга дор үүрд аж төрнө” гэсэн сайхан үггэй зөвшөөрөл Богд хаанаас хэлсэн. Тэр ерөөлөөр Монголын ойрадууд улс Монголынхоо төлөө хүчин зүтгэсээр иржээ.

Ярилцсан Д.ОЮУНТУЯА

Сэтгэгдэл 178ЭнгийнХэвтээБосооСэтгэгдэл бичих-Aa+
11 сар 16. 1:02
Jinhene Mongol hun

Odoo oirad nohoinuuda Ta nar jinhene Mongol hun boloh heregtei shu.Mongoliin salbar bolgon d Oiraduud samarch bn shude ,Mongol ulsiin tuluu bish Oirad garaltai negniihee tuluu amidarch bga yum shig l bh yum .Oirad garaltai humuus iig Mongol turiin chuhal alband tomilj bolohgui shuuu

11 сар 27. 8:27
Зочин

Ooroo harin jinhene mongol hun boloh tuhaigaa bodoj uzsen uu?

11 сар 20. 12:15
Зочин

Ойрад болж төрөөгүйдээ, Манжийн үлдэгдэл болж төрсөндөө өөртөө гомд

11 сар 15. 18:53
Зочин

Түүх уншиж байгаадаа сайхан байна

4 сар 6. 19:06
Зочин

Халхууд өвөрмонголоос 1548 оноос эхлэн нүүж одоогийн монгол нутагт суурьшсан гэж энэ доор ямар пизда нь хуцаад байна. Монгол хэл мэддэг хужаа юу, эсвэл хужаагийн эрлийз үү. Хияд боржигин болон бусад монгол аймгууд Бурхан халдунаа тахиж, Хэрлэн, Онон, Туул гурван голоо төв болгон амьдарч байсныг дэлхийд хэн ч маргахгүй. Монголчуудыг халх, дөрвөдөөр нь талцуулах гадны хорон бодлого үргэлж отож байгааг монголчууд минь бүү март!!!

4 сар 7. 12:39
чингисийн эх орончид

монголыг монголоор нь гэж үг энэ үеэс эхэлсэн ойрд монголчуудыг халх монголоор нь хядуулсан монголын аймгууд их хүчирхэг цэрэг дайнд хэнд ч хялбар үл дийлдэх тул монголыг зөвхөн монгол өөрөө л устгадаг ойрдыг ойрдууд нь биш халхын урвагч нар устгасан халх ойрд 2 бол угтаа нэг хэл соёл цусан төрлийн холбоотой нэг ген удамын сантай нэг үндэстэн галдан хаан бол чингис хааны зээ хүү бөгөөд манай халхын занабазар ойрд ээжтэй галдан занабазар хоёулаа ах дүү байсан бол ойрд халхын ард түмэн ч бүгд хоорондоо нэг үндэстэний хиан жугуз хэмээх нирун гаралтай хоёрхон өрх айлаас гаралтай хүмүүс гэж монголчуудийн гарал үүсэлийн тухай өгүүлэх эргүнэ хунгийн домогт байгаа юм бид ер нь галдан хааныг манжийн дарлалаас нутгаа хамгаалж ард иргэд үндэсний үзэлээ хамгаалж боссонд нь баярлаж бахархах өндөр гэгээн занабазар ард иргэдээ хайрлаж хядуулалгүй манжид авч орж халхын хүн амыг ахиухан амьд үлдээсэн нарийн ухаанд болон урлагийн хосгүй бүтээл тууривсанд бахархах баярлах хэрэгтэй улмаар халх нар дан урвагч нар биш хөвсгөлийн эх оронч Чингүүнжав маань манжид эх орныхоо төлөө онц хэрцгийгээр тамлагдаж нас барсаныг эх орончид халх ойрд өвөр монгол буриад бүгдэнгээс нь төрсөнийг бүгд эзэн чингис хааны монголыг мартаж болохгүй

11 сар 26. 21:10
Зочин

Chingunjav halh bish oold hun baisan gej sonsson buruu yu?

4 сар 6. 18:03
ЯАСАН ДУУСДАГГҮЙ ХОНЗОН БЭ?

МУУ ДӨРВӨД ХОГИЙН БАЯД УРВАГЧ ХАЛХ ӨМХИЙ БУРИАД ГЭЭД Л ХЭРЭЛДЭЭД БАЙ МАЛНУУД.ТЭГЭЭД ОРОС АХ ХЯТАД НАЙЗ АМЕРИК АНД ГЭЭД Л БУСДЫГ ДОЛООЧИХ ГЭЭД БАЙ.МОНГОЛ МОНГОЛОО ХАЙРЛАХГҮЙ БОЛ ӨӨР БИДНИЙГ ДЭЛХИЙ ГЭЭЧ ЖИЖИГХЭН ГАРИГТ ХЭН ХАЙРЛАХАВ ДЭЭ.АРЧУУЛНА ДАА.АЯГҮЙ БОЛ ӨӨРӨӨ ӨӨРСДИЙГӨӨ АРЧИХ НЬ Л ДЭЭ.

4 сар 7. 13:59
Зочин

хэлээд юугэхэв, дор бүрнээ ажилаа хийж хариуцлагаа үүрч сурах цаг хол байнадаа

2017, 12 сар 10. 3:49
Цэдэнбал

Дөрвөд бол Дөрвөн Ойрадын том аймаг биш л дээ. Цорос, Торгууд, Хошууд, Хойд гэж 4 аймаг байдаг юм

8 сар 17. 11:12
Нирун

Дува Сохорын Доной, Догшин, Эмнэг, Хангал дөрвөн хүү ДӨРВӨД овогтой болсон. Донойн албат нь Цоросууд, Догшины албат Хойдууд, Эмнэгийн албат Баатуд, Эрхийн албатууд нь Гэрэгүүд. Энэ 4 хүүгийн удам бол 4 Ойрадын холбооны ноёд юм. 14-р зууныг дуустал Догшины хойчис холбоог тэргүүлсэн. Хутуга Бэхи бол Догшины удам. Чингис хаан Хутуга бэхид Түмэд нарыг өгснөөр 4 ойрадын холбоонд Түмэд нэмэгдсэн. Элбэг хаан Донойн удмын Хуухай Таюуг хилсээр алснаа мэдээд түүний хүү Батулад 4 ойрадыг захирах эрх өгсөнөөс хойш Донойн удмын Дөрвөд ноёд (Цорос албаттай) 4 ойрадыг тэргүүлэх болсон. Тогоон тайш, Эсэн хаан, Галдан хаан нар бүгд Донойн удмын Дөрвөд овогтон юм. Нируны Боржигин овог, Дөрвөд овог 2 Монголыг удирдаж ирсэн юм шүү.

3 сар 13. 9:36
dorjderem

hotgoid bol hoidiin urgeljlel gej bodoj bna.huvsgul aimgiin hun amiin 70 huvi n hotgoid.

2017, 4 сар 24. 16:56
Монгол

Монгол
Н.Сүхбаатар бол мундаг түүхч. Түүхэн үнэнийг л бичсэн байна
Үнэн түүх л сугамж болно. Сэтгэлийн хөөрлөөр сэтгэгдэл бичиж ойрдын түүхийг харлуулахыг оролдогчид бол одоо ч Хятадаөд урвахад бэлэн байгаа хог шаарууд.

2017, 4 сар 12. 20:57
Зочин

Ulaanbaatart bas baidag bizdee

2017, 3 сар 3. 15:04
Зочин

ХАЛХУУД ГЭЖ ХУДАЛЧ ХУЛГАЙЧ БЯЛДУУЧ ХААНААС Ч ГАРААД ИРСИЙМ. БӨӨН ХЯТДЫН ЭРЛИЙЗҮҮД. ОДОО МАНЖ ХЯТАДЫГ САЙН ХЭМЭЭЖ ТЭДНИЙ ҮЕД Л ЖАРГАЖ БАЙСАН ОРОСТОЙ БАЙСАН ҮЕД БИД ДАМПУУРСАН ГЭЖ ШААДАГ ГАРУУД БОЛЖ ДЭЭ.

4 сар 8. 16:12
ЗочинAрвиа

Чи өөрөө ямар ястан болоод -" Боржигин "~ халхуудыг -( өмхий хужаагийн эрлийз )~ гэж хуцаад байна. !? ~ наана чннь уншиж чаддаг юм бол түүхэн үнэн байдал, овог аймаг, ястнуудын түүх гарал угсааг цагаан дээр хараар бичээд байгаа юм биш үү. ???!!!

11 сар 21. 23:59
Зочин

монголд байгаа боржигон овогтой гэж байгаа хүмүүсийн 95% нь хуурамч. зарим нь хятад гаралтай мөртлөө боржигон овгийн автоматаар авсан байдаг шүү.

2017, 1 сар 26. 21:28
Зочин

Зүүнгарын сүүлчийн хан Даваачийг дарж, ард түмнийг нь хядахаар хөдөлсөн Манжийн хааны жанжид

Зүүн фронтоор(цэргийн тоо 20 мян):
Ерөнхий захирагч Банди жанжин (Хорчны)
Цэнгүнжав жанжин (Халхын)
Дэд жанжин Амарсанаа(хойдийн)
Эфү Цэвдэнбалжир(Өөлдийн)
Жүн ван Нэмэх(Дөрвөдийн)
Жүн ван Банзор(Хошуудийн)
Зөвлөлийн сайд Арантай жанжин(Манжийн)

Баруун фронтоор(цэргийн тоо 16 мян):
Ерөнхий захирагч Юн-Чин жанжин(Манжийн)
Дэд жанжин Саарал(Дөрвөдийн)
Чин ван Цэрэн(Дөрвөдийн)
Жүн ван Цэрэн уваш(Дөрвөдийн)
Бэйл Цэрэнмөнх(Дөрвөдийн)
Эрхэм сайд Яльфунга(Манжийн)
Зөвлөлийн сайд Уяхан(Манжийн)

4 сар 6. 17:52
Зочин

naadahi zuungart dovtolson ehnii dovtolgoonii janjid. uunes 2 jiliin daraa zuungariin ard irgediin jinhene hyadsan terguun janjin ni halhiin tsengunjav tuunii duu tsevdenjav nar bsn bna. zuungariin hyadlagiig halhuud golchlon hiisen.

2016, 11 сар 24. 22:45
Зочинzeee

Түүхийг сонирхох гэсэн сэхээтнүүдийн тархийг угаах Угаас Ар Монголын нутаг байгаагүй мэт Харин Манжийн хааны нутагт Ойрадууд нутаг заагдаж амьдарсан ухааны мэдэээлэл өгөхийг зорьж дээ!!! Хэдийгээр Манж Чин гүрэн хүчирхэгжиж Ар Монголыг захирсан нь үнэнч түүнээс өмнө Ар Монгол нь Монголын эзэн гүрний өлгий нутаг болохоо хилийн зэсээ тогтоож Манж Орос гүрнүүдээр хүлээн зөвшөөрүүлсэн байсаннутаг устай Халх Монгол нэртэй улс шүү дээ. Гэтэл Манжид Халх Монгол нь дагаар орож нутаг усаа орхиод Хятад нутаг руу нүүсэн Халх Монголчууд Ар Монгол бололтой.?!Тэгээд л эзэнгүй Халхын Баруун хэсэгт Ойрадуудыг нутаглуулсан болж байна уу?!Үнэдээ бодит түүхэн явдлуудыг эх материалууддаас нь судлахад 17-Зууны Ойрадын Зүүн гарын улсын хүчирхэгсэн явдал Манж,Орос 2 гүрний анхаарал болгоомжилыг бий болгон Чингисийн Монгол угсааны Халх Монгол, Ойрад Монголыг хооронд яс хаяж дайтуулан Тамирдуулан түүхийн тавцанаас арчих зорилго агуулж байсан бна даа.Гагцхүү Монголчууд нэг нутаг ус Байгал нуур орчмын нутгаа Оросуудаас хамгаалах гэж дайтаж хүч суларсан нөгөө нь Бүх Монголын Хаан болох гэж Халх Монголдоо сүрийг үзүүлж дайсагнасан байдал нь ОЙРАДЫН ГАЛДАН ХААНЫГ манж ялах нөхцлийг бүрдүүлж зөвхөн ХҮЧИРХЭГЖИЖ БАЙСАН ЗҮҮН ГАРЫН УЛС БУТАРААД ЗОГСООГҮЙ Халх Монгол ч доройтон муудахын үндэс тавигдсан.Эцсийн дүндээ өнөө цагт тухайн үедээ муулагдаад байсан Халх Хануудын улстөрийн бодлогын үр дагавар өнөөгийн Монгол улсын үндэс болж байна.Хэрэв зээ бүгд л нүүгээд явсан бол Ар Монголд хэн байх байсан бол ?! Одоо бид чинь Өвөг Дээдсийн үлдээж өгсөн нутаг усаа ямар их ухаан тэмцлээр өдий зэрэгтээ авч яван оршин тогтноод байна вэ.?! Зүгээр бүгд л тал талаас хөөгдөж ирээд Ар Монголын нутагт суурьшаагүй гэдгийг түүхэн талаас өнөөгийн залуу үед зөв л ойгуулах хэрэгтэй!!!

4 сар 6. 17:54
Зочин

halhuud uvurmongoloos 1548 onoos ehlen nuuj odoogiin mongol ulsiin nutagt suurishsan. Uvurmongoloos iregchid yum shude. tedniig irehees umnu odoogiin ene mongoliin nutag ni oiradiin nutag baijee

11 сар 16. 0:04
Зочин

Pisda mini yum unshaad oilgohgui bnu chi. Oiradaasaa zugtaad halhad nutag guij suusan gd na. Suhbaatar chini yariad bn.

2017, 5 сар 9. 8:00
Зочин

Buh buruugaa Galdand tohoh gej hicheesen archaagui bertegchin uzeltei jijig gar Chahundorjiigoo omooroh . OOriigoo Altan yrag altan urag gej hudlaa tseejee deldehees oor yum chadahgui l aimhai orson buh daindaa yalagdsan tolgoi gej olgoi mongol yazguuriinhaa aimag noyodtoi taardaggui dund ni ner hund muutai yardag nohoi shig oivorgon sagsuu yum bsan bolohooroo manjaas oor naash geh amitan garaagui. Zanabariin nereer mogoi bariulsan adgiin muu urvagch hudaldagchaa omoorson buh garuud hujaa ruugaa zailaarai! Ur huuhed hoichiin garhi tolgoig ni ugaaj urvah saihan ulsaa hudaldah bur ch taatai gej ulij suugaa hari setgeltenguud shuu ta nar!

2017, 2 сар 28. 19:39
Зочин

Оросууд монголын түүхийг Социалист маягаар маш их өөрчилж бичсэн юм. Тэдний эрдэмтэд халх монголд хамгийн их хорсч Байгал нуурыг Хөвсгөл тэй нь авч чадаагүйдээ одоо хүртэл хорсдог юм. Тэд ингээд зогсохгүй монголчуудыг хагаралдуулах зорилгоор дотор нь ойрд, дүрвэд, баяд, үзэмчин гэх мэтээр ангилж шал өөр улсууд байсан мэтээр үндэс угсааг түрэг гаралтай гэж яс хаядаг байсан тул дүрвэдүүд Цэдэнбал тэргүүлэн үүнд нь итгэж монгол улсын төлөө зүтгэсэн эх орончдыг гутааж мартуулах явдлыг хийдэг юм. Ринчин мэтийн их хүнийг хүртэл насан туршид нь муулж түүгээр нь олон амьдарч байсны үр удмууд одоо хүртэл байна. Эх орончдыг үр удмаар нь хавчсаар эх орончид байхгүй болж тэд мартагдаж байна. Харин түрэг гаралтай гэж итгэсэн дүрвэдүүд улс орныг албаар муулах түүний иргэдийг амиа аврах гэж манжид орсныг урвагч гэж гутаах бодлого явуулж байгаа нь харамсалтай. Үнэн урвагчид нь Зүүн гарын улс, нутаг орноосоо онцын шалтгаангүй орхин манжийн ивээлд орж халхад амь зууснаа мартаж манжид эрхлэн тариа ургахгүй газар гэж голж шилсээр Увс нуурт шингэснээ одоо мартжээ

2017, 12 сар 27. 20:06
Зочин

Manjid urvaj orchoogui yum bol tegeed yaj yavaad orchihson yum be? Ber buuj ochoo yu?

2017, 3 сар 5. 17:12
Монголын дөрвөд

Бүгд найрамдах хятад ард улсад мөн ч олон үндэстэн амьдардаг юм байна лээ. Хятад улсын иргэн, Баянголын монгол, дээд монгол, хошууд монгол гэх жишээтэй. Манай үхэр монголчууд ч хоорондоо талцаж тулга тойрсон хэрүүл тэмцэл хийсээр байгаад бусдын идэш болно доо.

4 сар 6. 17:56
Зочин

halh bol uls bish uvurmongolchuudaas tasran salsan neg l aimag. tednii shuud ezen ni bolon yas tsus ni uvurmongolchuud yum.

2017, 1 сар 27. 4:23

Tovchoor Chingesiin udmiin ulsiig tuuhiin tavtsanaas archih gadniihnii bodlogiig turuulj demjsen hun ni Chingesiin udmiin Tusheet han Chahundorj Bogd gegeen Zanabazar 2 bolson gesen tuuhiin barimtiig dahin dahin heleed bna daa hun guai! Galdan boshgot guij neg guydaj neg uzsen bolovch yamar tus baihav, onoodor hoich uye ni gej oorsdiigoo buruu bodson humuus ni Zanabazariin hiisen uiliig tsagaatgah gej usee ugteej 9 tamiig uzeed suuj bna!
Harin neg saihan medee duulgahad ta nar urvaj nuuj odson Za terguutnii ur sad bish halh nutgaa sahij uldsen baatarlag heden halh aaviin ur sad, Onoodriin tusgaar mongol ulsiin irged! Baharhah saihan neree butehgui humuusiin nernees hol bailgahaa med!
Zanabazartai hamt nuuj odson halhuudaas onoo boltol surag duulaagui zailuul!

2017, 1 сар 27. 4:45

Ted nar halh bish han undesten bolson gej neg duulsan hehe!

2016, 11 сар 27. 23:23
Зочин

uravsan ch bai ovog deedes mini mongoloo avch uldeh gej hiihiig huseegui zuilee hiij yavsaniig uguisgej bolohgui urvaagui bsan bol mongolchuudiig tolgoi daraalan ustgah ch bsanuu manjuud bas mongol ugsaa garvaltaidaa mongolchuudiig har hyataduudaas hamgaalj uldeesench ymuu tuhain ued amidarch bgaagui uchir tuuhiig shuuh oorchloh omchloh hulgailah hasaguud jishee ni erh hend ch bhgui odool ene uls oron buzaruudiin gaigaar har tuuheer bichigdehgeed bna mongolchuudaa uls oronoo idej uuj hanadaggui elbegeegiin savaraas salgayaa

2016, 11 сар 25. 9:42
Зочин

ih yum oilgoloo mank onoodor gazariin horsnoos archigdsan ylj bigaa yum shig hor hutgaj bisan ted onoodor bihgui bihad ylagdsan yum shig haragdsan bid MONGOLIIN buh ovog aimag ystan undesten maah onoodoriig hurtel orshin togtnoj sergen mahdahiig chi uzne

2016, 11 сар 19. 14:49
Зочин

Манай түүхийг оросууд зориуд нууж өөрөөр засч бичдэг байсан нь алтан урагийн ноёдын эх оронч үзлийг гугаслах гол зорилго байсан юм. Амь биеийг нь устгаад бас үзэл бодлыг нь давхар устгаж байв. 1731, 2 онд Зүүн гарын 20-400000 цэргээр 2 удаа халхыг ямар ч шалтгаангүй дайран дээрэмдэж алдарт Цэрэндондов жанжнууд, Галданцэрэн хаан нь толгойлж дайрсан байхад халхын цэргийг Эфү Цэрэн гэх этгээд толгойлж удаа дараа бут цохиж бидний эх орныг хамгаалсан түүхтэй. Гэтэл орос Цэдэнбал нарын худлаа түүхээр түүнийг хамгийн муу хүнээр тодруулж бид хараан зүхдэг билээ. Бидний түүх ихээхэн худлаа зүйлээр дүүрэн байгааг залруулах цаг болсон. Түүхийн муу нь сайн нь ч миний багш гэдгийг санаж зөвөөр судлах нь чухал юм. Үнэн түүхээ мэдэхгүй байж улс орноо өвөг дээдсээ муулж байх нь бидний заяа түшихгүй шүү.

4 сар 6. 17:57
Зочин

efu tseren manj hyatadiin turd 8 ueree unench zutgesen urvagch l daa

2017, 10 сар 7. 3:30
Зочин

Ene daind oirdiin tsergiig ylj bgagvi bas shaltgangvi dairsiin bish manjtai hiliin margana shiideh gj baildaj baisiin gants neg tvvh unshlaa gd bvgdiin mededdeg gesen vg bish shvvvde tiimdee ulsaa manjar hvleen zowshoorvlj chadsan ym

2016, 11 сар 25. 9:43
Зочин

buu ulin huts

2016, 11 сар 23. 12:38
Зочин

Зүүнгар улсаасаа урваж ирсэн Дөрвөдүүд өнөө үед Зүүнгарын түүхийг өмчлөх гэж ородох нь гутамшиг юм даа Энэ На. Сүхбаатар гэгч бол бүүр дэмий цаашаа хичнээн хүүхдийн тархи буруу угааж байгаа юм болдоо

2017, 1 сар 26. 5:36
Зочин742198

4 ойрадын дунд дөрвөд гэж байгаагүй шүү. Цорос, Хошууд, Хойд, Торгууд багтдаг болой

4 сар 9. 9:03
Зочин

Дөрвөдүүд Зүүн гар улсын Хойдод ордог байсан.4 аймаг нь Хошууд Торгууд Хойд Цорос байсан болно.

2017, 8 сар 17. 15:07
Зочин

тэр үнэн

2017, 2 сар 14. 0:19
Галдан хаган

Үнэн болой. Дөрвөд бол амиа бодож зугтан ирэгсэд. Ойрадын түүх тэдэнд хамааралгүй

2017, 11 сар 13. 23:26
Зочин

pizda chin naadhaa unshchaad huts yu mddeg gj tom baagad bgaa halh be

2017, 12 сар 10. 3:45
Зочилдбаын

4 Ойрад гэж түүхэнд үлдсэн юмыг 5 дахиар нь дөрвөдөө оруулчих гээд чичирнэ гэнээ. Танайхыг оруулвал дөрвөд нэрийг чинь тавд гэж өөрчлөөд оруулах юм уу айн

2016, 11 сар 25. 9:48
Зочин

zuuhgariin Haant uls bisan yumaa shinjaan uigar bol manaih bisan gedeg n tuuhiin unen omcjiljil taarandaa

2016, 9 сар 13. 22:45
Зочин

hahaha ta nar neeree alhiimaa sda. Bravo

2016, 9 сар 12. 11:39
Баатар

Ойрад ч бай дөрвөд ч бай баяд ч бай өөлд ч бай халх ч бай ЯМАРЧ ялгаагүй Үхэр Монголчууд билээ.Тэгэхээр хоорондоо жижиг асуудлаас болж явган хэрүүл хийж байснаас Үхэр Монгол улсаа хөгжүүлье.Бид бол Монголчууд тэгээд л болоо

2017, 1 сар 5. 4:09
Зочин

Браво

2016, 9 сар 7. 16:19
МУ-ын иргэн

Сайхан бичжээ, баярлалаа хагарч бутарлаа гээд Монгол түмэн сайн зүйлд хүрээгүй өнөөдөр өвөрмонгол, зүүн гарын үлдэгдэл монголчууд хятадад, тува буриад халимагууд оросод байна. Бид энэ утгагүй хагарч бутардаг асуудлаа болихгүй бол дахиад 100 жилийн дараа юу болж магадгүй. Бид зүс царай адилхан Монгол хэлээр ярьдаг, шашин шүтлэг, ахуй амьдрал онцлог ижилхэн, нэг угсаа гаралтай Монгол үндэстэн. Биднийг дэлхийд Монгол хүн гэж ойлгож харилцахаас увсын Монгол, Архангай, Халхын Монгол гэж ярихгүй, ойлгохгүй, тэдэнд тэгж яривал ямар өчүүхэн арчаагүй бодолтойгоо харуулна. Өнөөгийн хүчирхэг гүрэн АНУ-ын иргэд хар шар цагаан улаан, шашин шүтлэг хамаарахгүй, араб африк европ ази гаралтай гэлтгүй Америк хүн гэж өөрсдийгөө ярьдаг. Гэтэл бидний цөөхөн Монголчууд нэг нэгнээсээ огтоосоо ялгарах, илүү гарах юмгүй байж хоорондоо мөчөөрхөх муудах нь даанч харамсалтай. Бид нэг л Монгол гэж эх оронтой, Монгол үндэстэн, түүнээс увсын, халхын Монгол улс гэж байхгүй, бүүр Ардын намынх, Ардчилсан намын Монгол ч гэж байхгүй, бүгд адилхан эцэг эхээс энэ газар шороонд мэндэлсэн, элгэн садан ах дүүтэй хань ижил үр хүүхэдтэй Монголчууд юм шүү.

3 сар 31. 18:50
Зочин

тийм шүү санал нэг байна

11 сар 26. 10:43
Зочин

Тийим шүү. Бүгд МОНГОЛЧУУД

2016, 11 сар 25. 9:49
Зочин

sanal neg bima

2016, 9 сар 18. 21:27
Зочин

дэмжиж байна. ястан үндэстнүүдээ эв нэгдэлтэй авч явж, тэдний олон соёлыг хөгжүүлж ирээдүйн үр хойчоо олуулаа амьдрах үндсийг байнга уламжлуулж явах нь аль я үед хэрэгтэй бодлого гэж одном. түүх уншихад аймаг улсаа бутаргасан хаад ноёд сайхнаар дурсагдаж байна уу. ирээдүй үеийнхэнд бүтэн улсаа үлдээцгээе.

2016, 9 сар 6. 1:08
tumuruu

Iinhuu ovog aimgaar ni taltsuuldag chin sohor tuvduudiin hiij bgaa ajil ba bodlogo.bid bol ezen chingisiin ur sad hamag mongolchuud mun

2016, 9 сар 5. 19:55
зочин

Би Баяд хүн Бахархан дайчин түүхтэй Өвөг дээдсээрээ бахархаж байна. Ажилсаг царайлаг,ухаалаг баядуудаараа бахархаж байна Цус ойртож мангартаж эхэлж байгаа халхуудын цусыг сайн сэлбэж байгаад баярла мангаруудаа +

2017, 1 сар 5. 4:16
Зочин

Баядууд нь дорводууддээ дээрэлхуу хандана,хун муутай ,нэг нь дээшилвэл бусдыгаа татаад ,хуйвалдаад,хулгай хэруулииг хииж огнодоо.Эднии нилээд хувииг хятадын хойд хэсгээс нуулгэж аваачсан хумуусиин хойчис эзэлнэ

11 сар 26. 10:47
Б.Ц

ХҮН МУУТАЙ ГЭДЭГ НЬ ИЛТ ХАРАГДААД Л БАЙНА. ИЧИЖ МЭДЭХГҮЙМ ДАА ХАРАИСАЛТАЙ НЬ

2016, 9 сар 6. 12:57
Зочин

TANAI BAYDUUD IH TSARAILAG YUMAA ALTANHUYAG NYAMDORJ-S AVHUULAAD HAHA! DARWAISAN BALIAR HERUUL URUULTAI HAR HEL AMTAI HUMUUS!!!

2017, 9 сар 12. 15:57
Bayd

Ene hulgaich hudalchuudtai sain heruul hiij bhgui bol bolohgui ugaasaa ergeed harahad omd tailaad uragshaa zugatsan bna.

2016, 9 сар 6. 10:42
Зочин

Баядын сайхан нэр дайчин өв, эх оронч чанарыг өөрөө ч уландаа гишгэж гутааж тэнэг төрснөөрөө түрий барьж гайхуулж явнаа, тээ. Чухам юунаас болж Монгол улс 4-5 задраад Манж Хятадын ,Оросын идэш болсныг өөрөө тодорхой харуулж байна.

2016, 9 сар 5. 17:34
Зочин

Дөрвөдүүд Манжуудтай нийлж Зүүнгараа устгаж Цоросуудыг үгүй болгосон. Зүүнгар улсаасаа урваж ирсэн Дөрвөдүүд өнөө үед Зүүнгарын түүхийг өмчлөх гэж ородох нь гутамшиг юм даа гутамшиг урвагчид Баатруудын түүхийг хулгайлж байна.

2017, 9 сар 12. 15:59

Bitgii ataarh!

2017, 1 сар 26. 21:31
Зочин

Зүүнгарын сүүлчийн хан Даваачийг дарж, ард түмнийг нь хядахаар хөдөлсөн Манжийн хааны жанжид

Зүүн фронтоор(цэргийн тоо 20 мян):
Ерөнхий захирагч Банди жанжин (Хорчны)
Цэнгүнжав жанжин (Халхын)
Дэд жанжин Амарсанаа(хойдийн)
Эфү Цэвдэнбалжир(Өөлдийн)
Жүн ван Нэмэх(Дөрвөдийн)
Жүн ван Банзор(Хошуудийн)
Зөвлөлийн сайд Арантай жанжин(Манжийн)

Баруун фронтоор(цэргийн тоо 16 мян):
Ерөнхий захирагч Юн-Чин жанжин(Манжийн)
Дэд жанжин Саарал(Дөрвөдийн)
Чин ван Цэрэн(Дөрвөдийн)
Жүн ван Цэрэн уваш(Дөрвөдийн)
Бэйл Цэрэнмөнх(Дөрвөдийн)
Эрхэм сайд Яльфунга(Манжийн)
Зөвлөлийн сайд Уяхан(Манжийн)

11 сар 26. 10:52
Б.Ц

Ойрдууд урвагчид байжээ. Газраа голж шилж эрхэлж байснаас харвал.

2016, 11 сар 25. 9:52
Зочин

bitgii huts

2016, 11 сар 23. 12:36
Зочин

яг үнэн

2016, 9 сар 7. 17:29
Зочин

Битгий хуц чи

2016, 9 сар 5. 17:05
Зочин

100 000мянган дөрвөд. та нарт ойрдыг төлөөлөх эрхийг хэн өгсөн юм бэ?

2016, 11 сар 25. 9:54
Зочин

tiimee bid ogson

2016, 9 сар 7. 17:30
Зочин

Бид өгсийм

2016, 9 сар 12. 12:12
Манжид халхын дараа урвасан ястан бол дөрвөд. Тийм

Захчин

2017, 2 сар 28. 19:26
Зочин

Халхууд манжид дөрвөд шиг урваж очоогүй харин амиа аврахын тулд очсон. Харин дөрвөдүүд улсаасаа урваж бүгдээрээ нүүж манжид урвасан хулгай нар. Хулгайч хулгайчийг барь гэж хамгийн чанга хашигрдаг үлгэрээр урвагч халх гэж их орилох юм. Улса аварсан Занабазар, чахундорж 2-н зорилго биелж бид одоо байна. Харин хаан болохын тлөө ах дүүсээ хядаж, авгайг нь булааж байсан Галдан манжийн эфү байсан бол монгол хэл соёлоо үзэн ядаж газар нутгаа хамгаалсан Аварзэд сайд, хэл соёлоо хамгаалсан Ринчин, Чойням зэрэг олон халх хүнийг оростой нийлж хядаж байсан оросын Эфү Цэдэнбал гээд дандаа дүрвдүүд урвагч байх юм. Тэд хаан байхын төлөө төрсөн эхээ ч алахаас буцахгүй бузрууд юм даа.

2017, 12 сар 27. 20:26
Зочин

Ulsaa urvaj avardag uu?
Muu neriig husavch sain neriig husevch olohgui geed neg saihan ug sanaand oroh chini.

2016, 11 сар 25. 9:58
Зочин

henees en ch geltgui urvagchid haa l bol haa bidag yumaa

2016, 9 сар 3. 22:30
Mongol hun

ingeel hoorondoo hereldeed tenegtdegiin Mongolchuud maani iim baij bolohgui ee neg undesnii salaa mochruud baij durvud bayad bol yazguuriin Mongol aimgiin humuus shuu dee duva sohoriin ur tes nuud halhuud dobu mergenii urtesnuud duva sohor donu mergen 2 torson ah duus bsan geed Mongoliin nuuts tovchoo deer gardag busuu

2016, 9 сар 3. 21:31
Хүрэл

Манжийн хаан дөрвөд, баяд, урианхай, захчин нарт яагаад 31 хошуу засаг захиргаа байгуулах эрх олгосон юм бэ, хөөрхөн нүдтэй төрсөн болохоор нь уу? Зүүнгарын өөлдүүдийн хядлагад оройлсон болохоор нь за юу.

2017, 9 сар 12. 16:01

Ooriinhoo hiisen nugelee busdad tohoh muuhai!

2017, 1 сар 26. 21:33
Зочин

Зүүнгарын сүүлчийн хан Даваачийг дарж, ард түмнийг нь хядахаар хөдөлсөн Манжийн хааны жанжид

Зүүн фронтоор(цэргийн тоо 20 мян):
Ерөнхий захирагч Банди жанжин (Хорчны)
Цэнгүнжав жанжин (Халхын)
Дэд жанжин Амарсанаа(хойдийн)
Эфү Цэвдэнбалжир(Өөлдийн)
Жүн ван Нэмэх(Дөрвөдийн)
Жүн ван Банзор(Хошуудийн)
Зөвлөлийн сайд Арантай жанжин(Манжийн)

Баруун фронтоор(цэргийн тоо 16 мян):
Ерөнхий захирагч Юн-Чин жанжин(Манжийн)
Дэд жанжин Саарал(Дөрвөдийн)
Чин ван Цэрэн(Дөрвөдийн)
Жүн ван Цэрэн уваш(Дөрвөдийн)
Бэйл Цэрэнмөнх(Дөрвөдийн)
Эрхэм сайд Яльфунга(Манжийн)
Зөвлөлийн сайд Уяхан(Манжийн)

2016, 9 сар 4. 10:19
Зочин

дөрвөд хүн хүн биш гэдэг монгол хэлц үг энэ үеээс монголд хэлэгдсэн бололтой эсвэл баядууд дор нь явсан болхоороо ийм үг гаргав уу

2017, 9 сар 12. 18:48
Зочин

Dorvod bayduud bolon busad baruun aimgiin yastanguud tuuhiinhee turshid urgelj hamt yavj hund hetsuu uye, dogshin har shuurga, shiruun boroo tsas, yalalt yalagdal yu l bna bugdiig ni gar garaaraa hotloltson hamtdaa davsan evtei nairtai, shudarga, ah duugiin haluun setgeltei ard tumen.
Oor shig chini hilen har muur dunduur maani guih gej ih l uzej bsan gevch chadaagui, uunees hoish bol buur ch nah!!
Muulj suuhaar jishee av!

2016, 9 сар 7. 17:32
Зочин

Дөрвөд хүн төрийн тулгуур Дөрвөн шийр малын тулгуур... мэдэвүү чи мал минь

2016, 11 сар 25. 10:03
Зочин

tiim shuu ene heltsel ugiin ued MONGOL MONGOLOOroo bisandaa

2016, 9 сар 9. 19:02
Зочин

Дөрвөд хүн хань /найз ..нөхөр/биш
дөрвөн шийр мах биш гэдэг шүү

2016, 11 сар 25. 10:06
Зочин

ene ch manj tuund urvasan halk 2 iin dundaas garsan ug bij medne

2016, 9 сар 3. 10:46
Зочин

Modun bolon chingis Haan ch gaduurhaj baigaaguj yazguur mongolchuudaa aldaad yah n ve
Uigur tureg ch bas mongol shu de
Tsoohuulee hernee hemleldeed yah n ve?!
Herhen ergen negdej etseg ovgodiin sunsiig bayrluulah tuhai heleltseh yostoi atal oor hoorondoo hemlelden manj chin ulsiin bodlogiin urgeljlel bolon suusaar baih u? Mongolchuud huchguidee bish hagarch butarsandaa l manjid yalagdsan bod tungaa uhaantai baitsgaa mongoliin Olon aimguudig negtgeh ezen chinhgis Haan maani herhen temtsej yavsniig sanatsgaa hereldej muudaltsaj tsetserhehdee bish evlelden negdehdee bidnii ireedui orshih es orshihiin undes n orshino hasag tureg oirad ovorlogch hoiduud halh buriad halimag tuva bolon busad n ch Bugd mongolchuud atilla modun haadig Manai haad gedeg atal albatuudig n mongol bish gej heleh erh hend ch ugui shu evlelden negdej hiliin tsaana baigaa Mongolchudaa negen deever door amar jimer enh tunh amidrahiig harah yumsan da

2016, 9 сар 3. 9:59
Зочин

СОЦИЙН ҮЕИЙН ТҮҮХИЙН НОМНУУДЫГ УНШ. ТЭНД ЯГ ШИНЖЛЭХ УХААНЧААР ИЛҮҮ Ч ҮГҮЙ ДУТУУ Ч ҮГҮЙ ҮНЭНИЙГ ХЭЛСЭН БАЙГАА. ОДООГИЙН ТҮҮХЧ НЭРТЭЙ ШУУМРУУДЫН ДЭРГЭД ЖИНХЭНЭ ЭРДЭМТЭН ДОКТОР ШҮҮ.

2017, 2 сар 28. 19:37
Зочин

Оросууд монголын түүхийг Социалист маягаар маш их өөрчилж бичсэн юм. Тэдний эрдэмтэд халх монголд хамгийн их хорсч Байгал нуурыг Хөвсгөл тэй нь авч чадаагүйдээ одоо хүртэл хорсдог юм. Тэд ингээд зогсохгүй монголчуудыг хагаралдуулах зорилгоор дотор нь ойрд, дүрвэд, баяд, үзэмчин гэх мэтээр ангилж шал өөр улсууд байсан мэтээр үндэс угсааг түрэг гаралтай гэж яс хаядаг байсан тул дүрвэдүүд Цэдэнбал тэргүүлэн үүнд нь итгэж монгол улсын төлөө зүтгэсэн эх орончдыг гутааж мартуулах явдлыг хийдэг юм. Ринчин мэтийн их хүнийг хүртэл насан туршид нь муулж түүгээр нь олон амьдарч байсны үр удмууд одоо хүртэл байна. Эх орончдыг үр удмаар нь хавчсаар эх орончид байхгүй болж тэд мартагдаж байна. Харин түрэг гаралтай гэж итгэсэн дүрвэдүүд улс орныг албаар муулах түүний иргэдийг амиа аврах гэж манжид орсныг урвагч гэж гутаах бодлого явуулж байгаа нь харамсалтай. Үнэн урвагчид нь Зүүн гарын улс, нутаг орноосоо онцын шалтгаангүй орхин манжийн ивээлд орсон 2 Цэрэн мэтийгээ өмөөрөх юм.

2016, 9 сар 3. 21:32
Зочин

Тэр үед улаан оросууд бидэнд түүх зохион бичиж өгсөн юм

2016, 11 сар 25. 10:10
Зочин

haanaas olj unshsan yum bol chi bol ylgaj medehgui durakuudiin neg

2016, 9 сар 3. 9:56
Зочин

МАНЖ ХЯТАДЫН ЭРЛИЙЗ ЭФҮ ХАЛХУУД МОНГОЛД ХЭН НЬ ХЭН БОЛОХЫГ ШИЙДНЭ ГЭНЭ.ЁСТОЙ ТҮЙ МАЙ ШҮҮ.

2016, 11 сар 25. 10:14
Зочин

zov henii duraar ve

2016, 11 сар 24. 19:43
МОДУН ШАНЬЮ

ЧАМ ШИГ НУТГАА АЛДСАН,ХАСАГ ХИРГИСИЙН ШЭЭСИЙГ 10 ДХИН АЛАХ ЁСТОЙ.

2016, 9 сар 3. 21:33
Зочин

Чиний Галдан манж эхнэргүй байсан уу, харин май чи

2016, 9 сар 2. 20:15
Түүх ингэж өрнөсөн

ГалданБошигтийн тархийн баруун талыг Төвд зүүн талыг оросууд удирдаж Зүүнгар мөхөж үлдэгдэлүүдийг Манжид эрх мэдлээ худалдсан ойрдын Амарсанаа самарч хаясан түүхтэй ГалданБошигтийн галзууралаас төр улс гал голомтоо сүйрүүлэх нь гэдгээ Халх Ойрдын цөөн ухаантай хүмүүс ойлгож мэдэрсэн Иймд Занабазараар удирдуулсан Халхчууд түрүүлж хөдөлж аюулаас мултарч өнөөдрийн Монгол улсыг үлдээсэн байхад Ойрдын Цэвээнравдан ГалданБошигтийг огцоруулж өөрөө хаан болсон ч оройтсон түүхтэй ...ГалданБошигтоос болж Зайсан нуур Казахстанд Ойрдын умард нутаг Красноярсийн хязгаар Тува Хакас Алтай хязгаар болж өмнөд нутаг Хятадын Шинжаанд алдсан...Байгаль нуураа хамгаалж оростой тулалдсан Халхын Чахундоржын нуруунаас хутгалсан ГалданБошигтийн довтолгооноос болж цэвэр усны аварга нөөцөө орост алдсан түүхтэй

2017, 5 сар 9. 8:16
Зочин

Tiim tanaih halhuud yamar ch gemgui ih hoorhon tee? Mangar batsaan!

2017, 3 сар 18. 17:56
Зочин

Санал нэг байна

2017, 1 сар 5. 4:23
Зочин

Туухиин унэнииг товч тодорхой хэллээ,браво

2016, 11 сар 29. 15:04
Зочин

Яг үнэнээр нь зөв бичсэн байна.Занабазарын холч алсыг бодсон ухаан байгаагүй бол одоогийн монгол улс байхгүй байсан байж ч магадгүй нүүдгүй, зүгтаагаад явчихдаггүй үеийн үед заяасан нутагтаа эзэн болж яваа нь төв халхууд шүү.

8 сар 17. 14:37
Зочин

урвагч ууу ха ха ха

2017, 5 сар 9. 8:23
Зочин

Urvagch nar baatar bolj temtsegch nar daisan boldog tzag irjee! Chinii ur huuhdees oodtei yum garahgui ee, neg bol nadad urchluul bi sain muug yalgaj chaddag eh orondoo hairtai eh tuuheesee surgamj avch chaddag jinhene yazguuriin mongol bolgoj ogie! Ooriig chini ene hugatsaand uragshaa tomiloltoor urvaj ochson zanaagiin ur sadiig survaljlah ajil yavuulaya!

2016, 9 сар 4. 10:07
Зочин

галдан амарсанаа хоёрын хөшөө ховдод байдаг юм ямар учиртай хэн босгодог юм бол Зүүн гар Халх монгол ахан дүүсээ хядаж төр улс гал голомтоо сүйрүүлхэд хүргэсэнг анхааруулж жигшүүлж босгосон юм болов уу

2017, 10 сар 14. 18:27
Зочин

Esregeeree eh ornoo busdad ezluulehgui gej temtsehdee ami nasaa ch hairlaagui daichin temtsegch ovog deedsiinhee moroor yavj onoogiin butarsan mongol ulsaa hurdan tsegtselj avaya gej bosgoj avsan bid!
Tarhia haruul exod mongo baihgui bol bi handivlaya!

2016, 11 сар 24. 19:50
МОДУН ШАНЬЮ

ТӨРСӨН НУТАГ, ГЭМГҮЙ АРДАА ЭРХ МЭДЭЛ САНДАЛ ШИРЭЭНИЙ ТӨЛӨӨ,ХАРИЙН МАНЖУУДААР ХЯДУУЛСАН ӨӨДГҮЙ НОВШ.АДГИЙН ШАРУУДЫГ ӨГЛӨӨ БОЛГОН ХАРЖ БАЙ ГЭЖ.480 МЯНГАН ОЙРАДЫН СҮНС БОСГОЖ ӨГСӨН ЮМ

2017, 5 сар 9. 8:26
Зочин

Ta nar tegvel zanaagiinhaa hoshoog bosgood Ezen Chingesiinhee ulsiig nud irmehed hudaldsan ach huugiinh ni araas orj alga bolson 40 myangan halhiinhaa sunsiig amraagaach!

2016, 9 сар 7. 10:53
Зочин

тэгсэн юм байлгүй дээ

2016, 9 сар 2. 17:40
Зочин

gashuun uneniig ene hun jinheneer n hellee unend durguitsej baival odoo yay gehev de halhiin tuuhend hir haldaahgui gej zarim tuuhchid tuuhiig guivuulj bichdeg gehdee unen tuuh oros bolon hyatdiin nom sudart temdeglegden uldsen baidag tiimees unenees hedii boltol zugtahav de 100 mondii tulaanaas avahuulaad aldartai tulaanuud bolj baisna mun halh uvur mongol hyatad tserguud manjiin tugan dor yavj eleg negtnee ustgaj baisan n ch unen bid tuuhees suraltsah yostoi harin shuuh yosgui yum shu

2016, 9 сар 2. 17:34
Зочин

tuva tureg heleer yaridag n unen tiimees iluu tureg taldaa orno

2016, 9 сар 2. 14:09
Зочин

Тува түрэг гаралтай ч гэх шиг!!!

2017, 1 сар 5. 4:35
Зочин

Одоогын тувагын тал нь цэвэр монголоор ярьдаг дайчин ардууд байдаг гэсэншуу.галдан дуракаас болж хасгууд орж ирээд талд нь эзэн суучихсан болохоос.Ер нь галдангын тэнэг мулгуугаас болж зуунгарын нутаг орос хужаа хасаг киргиз узбек нарт бутэн хуваагдаж,халхын нутгаас ч алдахад хургэсэн.Занабазарын зоолон нь хатуугаа идэх алсын хараатай бодлого,манжтай хиисэн агуу гэрээнии хучинд оноодориин энэ сайхан тусгаар тогтносон орон бидэнд иржээ.Эрх чолоот сайхан эх оронтой байгаадаа монголын олон ястнууд эзэн чингис хаан,туунии ур удамд залбирцгааж явах естой

11 сар 10. 20:29
Зочин

Унэн шуу! Энэ туухийг Орос, Хятадууд олон зуун жил дарсаан! Занбазарын ар нурууруу Орос,Манжаар тэтгуулж дэмжсэн Галдан хутгалсанаас болж Манжид дагаар орж зеелен бодлого гэрээ байгуулсан нь енеегийн Монгол оршин тогтнох ундэс болж дээ! Эстэгвээс Галдан шиг Улс орон ч угуй ундэс угсаагаа ч хядуулаад енеегийн Хятадын нутаг болох бждээ?!

8 сар 17. 14:40
Зочин

Чингэс хаан дайтаж эзэлж байсан болохоос Занабазар шиг бууж өгч амиа хоохолйж байгаагүйг монголын нууц товчооноос унш

2 сар 19. 14:11
Зочин

ats mini ulsiin tuluu urvaj temtsdeggui ym!

2017, 5 сар 9. 8:28
Зочин

Manjuudaa omoorood uheh ni ee , ingeed l neg ovorlogch huiten setgeltei durakuud shuu ta nar!

2016, 9 сар 2. 8:27
Гана

Хөөрхийдөө. Энэ дор сэтгэгдэл ухааны юм бичиж байгаа "төрлөө мэдэхгүй адгуус, төмрөө мэдэхгүй хуурай" царайлсан амьтад хаанаас гарч ирсэн эрэмдэгүүд вэ? Бусдыг зөвхөн гутаах, хараах, загнах, доромжлох дон туссан энэ хүмүүс, ядаж эрдэмтэн хүний үгийг сонсч, эрэгцүүлж бодох ухаан ч байхгүй нь гутамшиг. Нэг ***** "... түүх ийм байгаагүй юм" гэж загнажээ. Тэгээд ямар байсныг хэлээд өгөөч.

2016, 9 сар 2. 8:24
Зочин

Түүхэнд Баядууд Дөрвөд нэрийн доор явсан гээд л олон жил хачин юм ярьж явна даа та. Ноёдууд нь нэг удмынх байхаар түүх нь нэг байдаг юм уу? Эсвэл та дөрвөд хүн болохоор ингэж яримаар санагддаг юм уу? Өөрийнхөө яриад байгаа 500 жилээсээ урагшаа харж уншаач одоо. Ойрадын түүхээс өөр түүх бас уншиж үзээч.

2016, 9 сар 2. 7:35
Galdan

ene na suhbaatar uuruu uvs baagii zuun gart durvud bayd suraggui manjiig dagaj orson daind er ni durvod baydiin ner garsniig sanah ch gui yum baina

2017, 9 сар 12. 18:15
Зочин

Chi ooroo haanahiin baagii ve medeh uu?

2016, 9 сар 12. 12:17
Яг үнэн. Урваж шарвасан өвгөдийн удам. Дөрвөд хүн

Галданцэрэн

2016, 9 сар 2. 7:23
Зочин

Tegeed ene Hovdiin Halhuud haanaas garaltai bolj bainaa heleed uguh hun bnuu??

8 сар 17. 14:41
Зочин

та нарын тал нь сартуул дундад азийнхан зарим нь халх байхаа овгоороо л ялгарна шүү дээ

2017, 10 сар 14. 18:28
Зочин

Hovdod halhuud baidag gej sonsoogui

2016, 9 сар 12. 12:19
Ховд аймгийн Дарви сум бол хуучны Засагт хан аймги

Халх

2016, 9 сар 1. 21:54
Зочин

МАНЖ ХЯТАДЫН ЭФҮ ХАЛХ НЭРТЭЙ ХЯТАДЫН ЭРЛИЙЗ ХАРХЫН ЗОХИОСОН ТҮҮХ БАЙНА. ТҮҮХ ИЙМ БАЙГААГҮЙ ЮМ.

2016, 11 сар 17. 18:56
Зочин

ЧИ ТЭР ШИНЖААНЬ РУУГАА ЗАЙЛ ДАА.

8 сар 17. 14:42
Зочин

ШИНЖААН МОНГОЛЫН НУТАГ ШҮҮ ЧИ Л ХУЖАА РУУГАА ЯВ ДАА

2016, 9 сар 1. 20:49
Зочин

ODOO HURTEL HALHUUDAA DAISAN MET UZEJ MANJI HYATDIIN SHEES GEED SUUDAG OIRD DURVUD BAYDUUD ARAI L IH BN!!! UVS CHINE ETUGEN HALHCHUUDIIN NUTAG SAIN SANAAGAAR SUULGASAN ER NI HALHIIN HALHAVCHIND ULDCHIHEED IH HUTSAAD BDAG PSDA NAR BGAAAM!!! JINHEN NUTAG NI SHINJAN DJUNGARIA....

2016, 9 сар 17. 2:38
howdiin hyazgaar chin zuun gar halh hoorondiin hun

J

2016, 9 сар 7. 11:13
Зочин

ТИЙМ ШҮҮ

2016, 9 сар 1. 14:26
Зочин

Түүхээ ингэж сайн ойлгуулж хэлж ярьж, бичиж байгаад Танд гүнээ талархая. Телевизийнхэн бол түүхээ танин мэдэхүйн нэвтрүүлэг хийчихмээр үнэхээр өгөөжтэй, хэрэгтэй сайхан ярилцлага болжээ

2016, 9 сар 1. 13:50
shudarga mongol

ingeed mongolchuud uvur hoorondoo baildsaar gazar nutagaa hyatad oros 2t aldaad odoo neg iimerhuu l amidarch baina da halh hemeeh nernees zarimdaa ichih shig hyatad manj nartai niilj adilhan ugsaatnaa hyadsan geheer haramsaltai bolovch gashuun tuuh

2016, 9 сар 1. 13:46
shudarga mongol

door negen etgeed uvs bol manjiin nutag hemeej bui unendee uvs zavhan hovd odoogiin bayan ulgii bol Galdan haanii nutag Uvsiin tarialan sumand odooch tariaa tariulahaar avchirsan hotonguud amidarch baina harin zuungariig hamgiin iheer hyadsan humuus boloh halh buriad tsahar uvurmongolchuud boloi mun manjiin ezen haand unench bool baihiig zuvshuurch tuunees hois tav gezeg tavij manj deel huvtsas malgai zeregiig heregleh bolson baina mun huurug gaans hemeeh zuiliig urdaas avchirch iheer heregleh boljee mun jil bolgon tengeriig tetgegch manjiin ih haandaa ems ohid, alt mungu ,aduu temee bolon nijgeed ih bog maliig tatvart ugdug baiv iinhuu 200 jil manjiin darlal dor tatvar tulj mun tuvdiin shashinii nuluu ard tumend nevt shingesen ingeed arai chuu muhchihulgui ardiin huvisgaltai zolgov

2016, 9 сар 1. 13:23
Өө

Ойрадууд манжийн баатарлаг туугтай тэмцэж өвөрмонголоос 120 жилийн дараа, халхаас 60 жилийн дараа буюу 1796 онд манжуудад эзлэгдсэн боловч өвөрмонгол, халх монголыг манжид эзлэгдэхэд голлох үүргийг гүйцэтгэсэн. Ойрадын Төрбайх ноён буюу Гүүш хаан Төвдийн шарын шашныг хамгаалж, Лигдэн хаантай нийлж улааны шашны төлөө мөн Манжийн эсрэг тэмцэж байсан Цогт тайжийг дарснаар Өвөрмонгол Манжид дагаар 1636 онд орсон. Галдан бошигт халхуудыг айлган хөөснөөр Халх монгол манжид 1696 онд эзлэгдсэн.

2016, 9 сар 7. 11:09
Зочин

тэмцээд юу гийгүүлсийн зүүн гарын хаант улсаа бүр үгүй хийгээд дээрээс нь газар нутгаа алдаж, хүн ардаа хядуулсан биз дээ, Занабазар гуйн шиг ухаан зарж монголоо авч үлдэх ёстой байсан юм

2017, 10 сар 4. 12:16
Зочин

temtsen ard tumen buruugui shuu dee. temtseh chn giiguuleh za yu mal

2017, 9 сар 12. 19:18
Зочин

Zanabazariin zov gej heleh bas l buruu! Yagaad gevel Halhiin hant ulsuud bas ugui bolon manj Chin uls bolj hun ardiin ihenh ni uragshaa tsologdoj doromjlogdon darlagdaj gazar nutgaasaa orost hyatadad uurd aldaj, hel soyol geniin sand ni asar ih oorchlolt orj hogjil tsetseglelt ni uhrah araandaa orj ardiin huvisgaltai arai yadan zolgohod nogoo delhiin hamj yavsan eremgii mongolchuud yamar hoorhiiloltei humuus bolchihson zogsoj bailaa? Delhiig hamarsan gazar nutag ni yamar bolchihson bailaa? Baruun mongolchuud ch yalgaagui gazar nutgaahun ardaa aldaj hogjil tsetseglelt ni tumen jileer hoishilson. Iim bolohooroo l Mongol onoodor delhii deer hamgiin tsoohon hun amtai ulsuudiin toond orj hogjliin huvid BUURAI gesen angilald ordog. Ingeed uzehed guij dagaar oroh guyduulj dagaar orohiin ali ali ni ch saihan bish mash hortoi, har mortei baisniig oilgoj adilhan aldaag dahin davtahgui baihad l tuuhiig sudlahiin ach holbogdol orshdog bolohoos ochuuhen setgel gargaj hen negnii buruug haatsailah gej tuuhiig sudladaggui yumaa... Peace!

11 сар 10. 20:48
Зочин

Занбазар ямар ч байлаа гэсэн Ар халх Монголын оршин тогтнох Алсын хараатай бодлого баримтласан л бна ! Ойрадууд болчимгуй зоригоороо юу шийдэв Хучирхэгжсэн уедээ Монгол хаан болох гэж Орос ,Манжтай баахан сулбэлдэж Эцэст эрх мэдлийн телее Халх Монголоо ч гомдоогоод дараа нь хоорондоо хэмхэлдэж Орос,Манжуудад хядуулж Засаг захиргаа ч угуй Газар нутаг чугуй болж муу хэлж доромжлоод байсан Ар Монголдоо л толгой хорогдож едий зэрэгтэй л явж бнаш тээ! Енее цагт энэ мэт туух харин ч тод бичигдэж залуу уеийн билэг ухааныг тэлж бна !

2016, 9 сар 5. 21:46
Mongol

Xalxuud Oiradiin nairamday gesen sanald udaa daraa xariu uguugui gedeg.

2016, 9 сар 1. 13:11
Ө

ө

2016, 9 сар 1. 11:43
зочин

яасан сайхан мэдлэгтэй хүн бэ маш сонирхолтой юм,тэмцдэг шударга ард түмэн байжээ,одоо хаанахын нь мэдэхгүй түүхээ мэддэггүй нөхөд Увс хүнд дургүй л гэх юм байна шүү дээ,би баяд хүн л дээ бүсгүйчүүд маань үзэсгэлэнтэй даруу үнэнч хүний сайн хань болдог юм шиг санагддаг,бас ах дүүсэг нэгнээ гэсэн сэтгэлтэй хүмүүс,харин халх хүмүүс ялангуяа Өвөрхангайн хүмүүс ах дүүсээ муу мэддэг төрсөн ах дүүстэйгээ ганцхан цагаан сараар ирдэг сэтгэл муутай хөлдүү хүмүүс байдгийм байлаа

2017, 1 сар 5. 4:45
Зочин

Энэ баяд ах дуустэйгээ олон уулздаг нь ашиг харж холгох л зорилготой,оноодор чамайг хооллоно маргааш чи намайг хоер хоолох естой гээд л узэж тараад нэгнээсээ салж чаддаггуй амьтас.Одоо оворхангайд увсаас ихээр нуудэллэн ирж ,нутгиинханд хун муутай,булгэрхэдэгээрээ дуудуулсан амьтас уржээд л байна,оорсноо хун чанар адилхан хасгуудадаа шахагдаж байгаа

2017, 9 сар 12. 19:22
Зочин

Hamtdaa baij bie biendee tuslaj bie bienee ood ni tataj baij l hogjinoshte naiz aa! Zovhon ooriigoo l gej boddog humuus hetsuu shuu dee er ni! Gants mod gal bolohgui gants hun ail bolohgui gej!

2016, 11 сар 24. 20:03
КИЛХА

ҮЗЭСГЭЛЭНТЭЭ ДАРУУ БАЯД ХҮҮХНҮҮДЭЭ ӨВӨРХАНГАЙН ЭРЧҮҮДЭД БАГА ХАТАН БОЛГООД ӨГӨӨД БАЙ.ХҮРГЭН ХҮҮ ХҮЧЭЭ ҮЗҮҮЖ,ХАДАМ ААВ ЖАРГАЛАА ИДЛЭНЭ.

2016, 9 сар 1. 12:31
Зочин

халхууд өвөрхангайчууд сэтгэл муутайдаа тэгж байгаан биш л дээ. хүнд дараа төвөг болохгүй л гэж тэгж байгаан. их л нэрэлхүү ард түмэн дээ. харин баядууд шиг бөөрөлхүү сэтгэл, мөс муутай, хамтрахад ганзага нийлдэггүй , хэцүү үед буруу хараад амиа боддог ард түмэн ховор шүү. нөхөрлөж болохгүй хүмүүс бол баядууд шүү дээ.

2016, 9 сар 17. 2:44
h

Bitgii tegj hudlaa shaaj huuhduude uur shigee jijken tarhitai bolgohoor yum yaroj bgach lalriin pzfa minee. Durwud bayad hun blhoor muu hun uu tuilshirtsan hulduu pzda. Uher halh gdg n chi l yum bn chm shg pzda nar l uls samardag yum

2016, 9 сар 7. 11:16
Зочин

БӨӨРӨЛХҮҮ, ХҮНИЙ МӨС МУУТАЙ, АМИА БОДДОГ ГЭДЭГ НЬ ЯГ ҮНЭН

2016, 9 сар 2. 10:10
zochin.

bayad xun bolj tursundu baxarxaj bna.

2016, 9 сар 1. 14:40
зочин

ёстой худлаа шүү наадах чинь би Өвөрхангайн бэр болоод насыг элээж буй,ганц сайн найз минь минь ч энэ нутгийнх ,сайнтай муутай л байх манай хадмууд бол үнэн мулгуу хүмүүс дээ,ажил төрөл хийгээд гайгүй цалин аваад явж байхад ахаа эгчээ гээд л өдөр бүр ганц нэгээрээ ирээд арай л байрыг минь нүүлгэж авч яваагүй одоо тэтгэвэрийнх боллоо цагаан сараар ганц ирэхдээ баахан хөлчүү нөхдүүд ирээд л явдиймш дээ бусад үед мэнд ч байхгүй хүмүүжлээсээ л болдог байхоо

2016, 9 сар 3. 20:39
халх

Өвөрхангайчууд их сонин. зуухны амаа баруун зүг харуулж тавьдаг юм бналээ. Монгол ёсонд зочин хүн орж ирэхдээ монгол гэрийн баруун талаар явж суудаг биздээ. Би чувганц шиг зүүн талаар нь явж зүүн талд нь баруун тийшээ хараад суусан чинь ер болж өгөөгүй шүү. Энэ одоо хаанахын ямар ёс юм болоо.

2016, 11 сар 24. 20:08

ХӨӨРХИЙ СҮНСТЭЙ ГЭРТ ОРЖ

2016, 9 сар 1. 12:18
Зочин

ta ingej bicheed l bas hagarald duudaj baina daa. zugeer mongolooroo amidarch boldoggui yum uu bid.

2016, 9 сар 1. 11:40
Зочин

Ер нь манай Халхууд, Өвөр Монголчууд Манж нартай нийлж Зүүнгарыг хядан устгахад оролцсон түүхэн үнэн юм. Үүнийг манай түүхэнд дэлгэрүүлж бичдэггүй юм. 1757 онд Манж Халх, Цахар Цэргүүд 3 дахь удаагаа Зүүнгарт цөмрөн орсон. Нийтдээ Халх Цахар голлосон Манж нар хяналтын журмаар дайран орсон байна. Энэ удаагийн Манжийн цэргийн довтолгоо нь дайтах бус Ойрдуудыг хядан утсгахаар дайрсан ба энэ дайралтад орсон цэргүүд бол бүгд хөлсний цэргүүд байсан. тэд алсан хүнийхээ тоогоор мөнгө авдаг байсан байна. Цахар болон Хамниган цэргүүд гардан маш их яргалал үйлдсэн баримт байсан байна. Халхуудч гэсэн Манжийн туган доор явж оролцож байсан боловч зарим талаар хядлагаас зугтах хандлагууд байсан мэдээ гардаг. 1759 он хүртэл 3 жилийн хугацаанд Ойрдын нутагыг самнан хядсаар байж эзэнгүй болсон доо. Ингээд Зүүнгарын хаант улс гэж оршин тогтнох ямар ч үндэслэлгүй болсон байна.

2016, 11 сар 24. 20:16
ЗОЧИН

ЧИ Ч ОЙРАДЫН ХЭДЭН ТОЛГОЙ БАРЬЖ ХАЛХАД ОРЖ ИРСЭН НӨКДҮҮДИЙН ҮР УДАМ БНА ДАА.

2016, 11 сар 22. 17:40
Зочин

галданд хядуулсан халхууд зүүн гарын дайнд оролцох бололцоо тэнхэл,чадал бгаагүй юм.харин зүүн гарын боол байсан баяд дүрвэдүүд их нүгэл үүлдсэн,ямар сайндаа өст халхын нутаг ирж бүгхэв дээ.

2016, 9 сар 2. 14:41
Зочин

өөлд дөрвөдүүд хоорондоо бие биенээ хядсан юм хаан ширээний төлөө манжид саймширч дөрвөдүүд гал асааж өөлдүүд хамгаалж улсаа салхинд хийсэгсэндээ халимгаас торгуудуудыг нүүж ирэх сургаар дөрвөд баядууд халхын нутагт нүглээсээ зугтаж суусан болой

2016, 9 сар 2. 22:32
Үнэн үг

Үгүй юм. Энэ сүүлд халх манжуудын зохиосон түүх дээр тийм байгаа...Бодит байдал дээр дөрвөдийн ноёдуудад манжууд итгээгүйюм.

2016, 9 сар 1. 22:30
Зочин

Үнэн шүү, туйлшрах биш үнэн түүхийг дэлгэрэнгүй бичих хэрэгтэй.

2016, 9 сар 1. 14:23
Зочин

Жаран цагаан адуу гэж айхтар гунигтай дуу байдаг. Youtube дээр клип нь байгаа /Уртын дууч Цогтсайхан дуулсан/. Зүүнгарын хаант улс их хядлагад өртсөний дараа зохиогдсон дуу гэсэн.

2016, 9 сар 1. 11:39
Зочин

эхнэр хатдаараа сөн түшүүлж өөрсдөөр нь эхэлж архи уулгадаг ёс нь одоо ч хэвээр.

2016, 11 сар 22. 17:32
Зочин

ТИЙМ МУУ САНААТАЙ НОВШНУУД БГАА ЮМ.

2016, 9 сар 2. 22:33
Үнэн үг

Хахаха. Тийм ёс чинь танай манжийнх

2016, 9 сар 7. 10:52
Зочин

Chi ***** uu?

2016, 9 сар 1. 11:32
Зочин

зүүнгар улсын иргэдийг хядаад улс нь байхгүй болоход үлдэгсэд нь одоогийн хятадад бас монголд гэх мэтээр тарж дээ

2016, 9 сар 1. 11:44
Зочин

Увс хүн гэж яриад бдаг нь мөн үү ? Монгол нутагт цагаачилсан гэсэн үг үү ? Эсвэл монгол мөртлөө жалгын үзэл байнга гаргадаг хэсэг мөн үү? Увс нуур мөн эргэн тойрон нь аль ч түүхэндээ Монголынх байсан юм даа. Тэнд сүүлд ирсэн күмүүс тусгаар тогтнох гээд бгаам уу ? Тэгж о-дож бна

2017, 1 сар 26. 21:48
Зочин

Зүүнгарын сүүлчийн хан Даваачийг дарж, ард түмнийг нь хядахаар хөдөлсөн Манжийн хааны жанжид

Зүүн фронтоор(цэргийн тоо 20 мян):
Ерөнхий захирагч Банди жанжин (Хорчны)
Цэнгүнжав жанжин (Халхын)
Дэд жанжин Амарсанаа(хойдийн)
Эфү Цэвдэнбалжир(Өөлдийн)
Жүн ван Нэмэх(Дөрвөдийн)
Жүн ван Банзор(Хошуудийн)
Зөвлөлийн сайд Арантай жанжин(Манжийн)

Баруун фронтоор(цэргийн тоо 16 мян):
Ерөнхий захирагч Юн-Чин жанжин(Манжийн)
Дэд жанжин Саарал(Дөрвөдийн)
Чин ван Цэрэн(Дөрвөдийн)
Жүн ван Цэрэн уваш(Дөрвөдийн)
Бэйл Цэрэнмөнх(Дөрвөдийн)
Эрхэм сайд Яльфунга(Манжийн)
Зөвлөлийн сайд Уяхан(Манжийн)

2017, 1 сар 5. 4:56
Зочин

Одоогын увс хумуус гэгдэгчидиин овог дээдэс нь эзгуйрсэн,цологдсон ойродуудын нутагт хятадын хойд хэсгээс нуулгэн аваачсан манжиин унэнч боолууд,тиимээс санаа нь яг хятад санаа

2016, 9 сар 5. 21:32
Mongol

Mongoliin tuuxiig talaar ogt medleggui bolhoor unshaad ch oilgohgui bgaan.

2016, 9 сар 1. 22:31
Зочин

Мал

2016, 9 сар 1. 15:54
Зочин

юм уншаад ойлгоддоггүй юмуу

2016, 9 сар 1. 11:15
Дэлхийгээс арчигдагсад

Манжууд Монголчуудыг хядаж, түүх соёлыг нь устгаж хаячихаад өнөөдөр өөрсдөө энэ дэлхий дээр алга. Тэд байсан болоосой...

2016, 9 сар 27. 18:10
Зочин

7.0 сая манж байна цаана чинь.

2016, 9 сар 1. 11:15
ХАЛХ ХYНЭЭС

ТАНД БАЯРЛАЖ ЯВДАГ. ГЭХДЭЭ ОДОО БОЛНОО. ЭНЭ МОНГОЛ ЧИНЬ НАМ, ГАРАЛ YYСЛЭЭРЭЭ , СYYЛДЭЭ ХЭТЭВЧЭЭРЭЭ ТАЛЦАЖ БАЛАРЧ БАЙГААГ ХАРЖ БАЙГАА БИЗ. БИД ХАЛХ, ДЕРВЕД ГЭЛГYЙ НЭГ МОНГОЛ ШИГ БАЙЖ СУРСАН ЦАГТ ЗЕВ ХЕГЖИЖ УРАГШИЛНА. ТОВЧДОО ОДОО ЦУСААР НЬ ХУВААДАГАА ЗОГСОЕ. УДАМ УГСААГАА МЭДЭЭД УРГИЙН НААДМАА ХИЙГЭЭД Л ЯВАГ.

2016, 9 сар 3. 19:01
Ч.Туяа\Хэнтий\

Түүхээ мэдэх нь зөвөө. Гэхдээ л одоо Монголчуудыг нээрээ л хувааж дуусгах том гүрний боплого хэрэгжиж байхад бид МОНГОЛ-оороо л байх нь зөв. Одоо л Монгол нутагтаа эв нэгдлийг эрхэмлэх цаг болоод байна. Эцэг өвгөдийн үлдээсэн баялагт шунагсад хуваах шалтаг байнга хайж байна. Бид сэрэмжтэй байх ёстой.

2016, 9 сар 2. 13:15
Зочин

тийм шүү санал нэг байна. Мулгуу нэг нь дайран дээр давс нэмсээр сүүлдээ хагарал болчих гээд хэцүү харагдаад байна. Энэ Монголын нутаг дээр төрж өссөн бол бүгдээрээ л Монгол шүү дээ. Энэ интернэт орчинд бүтэлтэй хүмүүс ховор байх юм доо.

2016, 9 сар 1. 11:32
Зочин

bid neg undesten gedegiig sn oilguulahiin tuld ingej bn ayalagtai yarihaar ene odoo kazak yumu hujaa yimu gd bdishd

2016, 9 сар 1. 10:58
Зочин

тэр зүүн гар нь хаачсийн ?

2017, 1 сар 26. 21:34
Зочин

Зүүнгарын сүүлчийн хан Даваачийг дарж, ард түмнийг нь хядахаар хөдөлсөн Манжийн хааны жанжид

Зүүн фронтоор(цэргийн тоо 20 мян):
Ерөнхий захирагч Банди жанжин (Хорчны)
Цэнгүнжав жанжин (Халхын)
Дэд жанжин Амарсанаа(хойдийн)
Эфү Цэвдэнбалжир(Өөлдийн)
Жүн ван Нэмэх(Дөрвөдийн)
Жүн ван Банзор(Хошуудийн)
Зөвлөлийн сайд Арантай жанжин(Манжийн)

Баруун фронтоор(цэргийн тоо 16 мян):
Ерөнхий захирагч Юн-Чин жанжин(Манжийн)
Дэд жанжин Саарал(Дөрвөдийн)
Чин ван Цэрэн(Дөрвөдийн)
Жүн ван Цэрэн уваш(Дөрвөдийн)
Бэйл Цэрэнмөнх(Дөрвөдийн)
Эрхэм сайд Яльфунга(Манжийн)
Зөвлөлийн сайд Уяхан(Манжийн)

2017, 1 сар 30. 23:37
Зочин

DURVUD KHUN MANJIIN TUSHIG....DURVUNSHIIR MALIIN TUSHIG ...GEJ HYATADUUD HELSIIM GESEN SHUU .BAL DARGA JAAHAN ZASSAN YUM GESEN.

2016, 11 сар 22. 17:30
Зочин

БАЯД ДҮРВЭДҮҮД ХЯДСАН ЮМАА

2016, 9 сар 19. 15:05
баяд

тэнэг пиздуу минь амаа хамхи

Сэтгэгдэл бичих
Санамсаргүй нийтлэл [ Энд дарна уу ]