Ангилал

Сайтын талаар ярилцъя Уншигчдын санал бодол

Дэлхийн дайныг зөгнөсөн бизнесмэнУншсан9,291

100-гаас ч олон жилийн өмнө Дэлхийн I дайныг ч урьдчилан харж, дайны хор хөнөөлийг анхааруулагчид мэр сэр ч гэсэн байжээ.

Манай цаг үед олон орны хүмүүс Дэлхийн III дайн гарах аюулаас зайлсхийх хэрэгтэй, ийм дайн гарвал цөмийн дайн болж асар их хор хохиролтой хүн төрөлхтөн нүүр тулж сүйрнэ хэмээн анхааруулдаг. Тэгвэл 100-гаас ч олон жилийн өмнө Дэлхийн I дайныг ч урьдчилан харж, дайны хор хөнөөлийг анхааруулагчид мэр сэр ч гэсэн байжээ.

Дэлхийн I дайны аюулыг таамаглаж байсан цөөхөн хүний нэг нь Иван Станиславич Блиох байв. Тэрээр Хаант Оросын иргэн, бизнессмэн, польш үндэстэн юм. Блиох 1901 онд Их Британийн армийн удирдлагад ирээдүйд өрнөх их дайны талаархи өөрийн таамаглалаа хүртэл танилцуулж байв. Гэхдээ төмөр замын эзэн, чамгүй мөнгөтэй Иван Блиох хэмээгч нь ямар нэгэн зөн билэгтэн байгаагүй гэдэгт та итгээрэй.

Энэ хүн Дэлхийн I дайн эхлэхээс арван гурван жилийн өмнө Европ тивд ойрын жилүүдэд томоохон дайн тулаан дэгдвэл ямар ч хүчтэй улс гүрэн амжилт олохгүй төдийгүй энэ байдал дайтагч талуудын аль аль нь туйлдаж, ялагдахаас нааш арилахгүй гэдэг анхааруулгыг Их Британийн армид өгсөн байдаг.

 

Энэ анхааруулгыг британичууд тун ч ажил хэрэгч байдлаар хүлээж авч 1901 онд Хатан хааны Аюулгүй байдал, Батлан хамгаалахын судалгааны байгууллага  (одоогийн Хатан хааны Батлан хамгаалах, Аюулгүй байдлын судалгааны институт), гүн Уэллингтоны үндэслэсэн армийн дээд зөвлөл хүлээн авч, зөвлөлийн хурлаар хэлэлцсэн байдаг.

Европын хамгийн хүчирхэг гүрний цэрэг армийн дээд удирдлагын анхаарлыг татсан Ян дэ Блох буюу Иван Станиславич Блиох гэгч хэн байв.

Иван Блиох цэргийн хүн биш боловч банкир, хөрөнгөтөн хүн байжээ. 1836 онд Польшид төрсөн Иван Блиох тухайн цаг үед Оросын хаант улсын мэдэлд байсан Польшид нэр нөлөө олж авсан нэгэн байжээ. Оросын төмөр замын сүлжээнд чухал алба хашдаг байсан Иван Блиох олон улсын харилцааг сонирхож байв.

Тэрээр талуудыг Арбитрын шүүхэд дуудаж, зөрчлийг шийдвэрлэх нь дайн болохоос сэргийлэх арга зам гэж үзсэн бөгөөд энэ зорилгодоо хүрэхийн тулд 1899 онд Гаагад энх тайваны хурал хүртэл зохион байгуулсан юм.
Блиох энэ сэдвээр “Ирээдүйн дайны техник, эдийн засаг, улс төрийн холбоо” нэртэй зургаан боть ном Парист хэвлүүлсэн. Номондоо тэрээр томоохон дайнд батлан хамгаалах хүчээр ялалт байгуулах боломжгүй, тэр тусмаа Европын орнууд зөрчил тэмцлээс гарз хохирол амсалгүй зайлсхийж чадахгүй гэж бичжээ.

Тиймээс Засгийн газрууд аль болох дайнд оролцохоос зайлсхийх учиртайг анхааруулсан бөгөөд хэрэв дайнд оролцвол нийгэм бүхэлдээ нуран унана гэжээ. Түүний эхний таамаг зөв байсан ч нийгэм бүхэлдээ нуран унана гэж таамаглахдаа алдсан билээ. Номоо тэр нэг хувь болгон засварлаж, 1899 онд “Дайн болох уу?” нэртэйгээр англи хэлнээ  хэвлүүлсэн байна.

Дайн гарч болзошгүй тухай Иван Блиохын таамаг сэтгүүлч В.Т.Стидийн ачаар Британи даяар тарав. Сэтгүүлч сөргөлдөгч талуудыг маргаанаа шүүхээр шийдвэрлүүлэх тухай Иван Блиохын санааг дэмжиж байв. Иван Блиохын таамаглалыг олонд хүргэхийн тулд В.Т.Стид түүнээс ярилцлага авсан нь түүний номын эхэнд хэвлэгдсэн юм. Иван Блиох “Хагас зэрлэг хүмүүсийн эсрэг хийсэн колоничлолын төлөөх дайн”-ы (Африк, Азийг эзлэх) тухай яриагүй гэдгийг эхэнд нь тайлбарлаж, харин Франц, Германы хооронд удаан хойшлогдсон, олон жил ярьсан дайн жинхэнээсээ болох гэж буй тухай ярьж байв.

Тэрээр орчин үед дайн гарлаа гэхэд буу зэвсгийн хөнөөл улам бүр нэмэгдэж байгаагаас цэргүүд дайсандаа хүрч ч амжихгүй, яагаад гэвэл дайны талбарт сүүлчийн хэдэн зуун метр үхлийн аюултай гэжээ. Үүнийг тайлбарлахдаа тэрээр нэгдүгээрт винтов бууны тусгалын хэмжээ 3000, 4000 метр буюу гурваас дөрвөн км болж нэмэгдсэн, түүнээс гадна винтов буу магазинтай, цэнэглэх гэж цаг алдахгүй нэг дор салаа цэрэг ч устгах чадалтай болсон гэжээ. Ялангуяа арваад жилийн өмнөөс цэргийн салбарт өргөнөөр нэвтэрсэн, нэг дор маш их сум буудах чадалтай Максим мэтийн пулемёт, алсын тусгалтай их буунууд орчин үеийн дайны нөхцөл байдлыг эрс өөрчилнө гэжээ.

Гэтэл эсрэгээрээ ирээдүйн дайны зэвсэг ямар хөнөөлтэй байх талаар цэргүүд ойлголтгүй байв. Дэлхийг хуваахаар хүч чадлаа багтааж ядаж байгаа эзэнт гүрнүүд 200-500 метр доторх амьд бүхнийг юу ч үгүй болтол устгах асар хүчтэй их бууг хэдийнэ зэвсэглэлдээ шилжүүлж, үүнийгээ дээд зэргээр нууцалж байв.

Тиймээс цөөнгүй генералууд Иван Блиохын дайны тухай таамаглалыг шүүмжилж  байв.

Иван Блиохын "асар их сүйтгэлтэй дайн хүн бүрийн ой тойнд үлдэх болно. Цэрэг эрд хүрз буу шиг хэрэг болно. Хэрэв дайны талбарт тулалдаж буй цэрэг эрд амь нас нь чухал бол хамгийн түрүүнд гүйцэтгэх зүйл бол газарт нүх ухах. Байлдагчдын бие бялдар, ёс суртахууны давуу талуудаар хэмжигдэхийн оронд дайн аль ч тал нь давуу байдал олж авч чадахгүй, дайснаа заналхийлсэн байдалтай, гэвч аль нэг тал шийдвэрлэх эцсийн дайралт хийж чадахгүй үргэлжилнэ" гэсэн үгсүүд генералуудыг хүртэл эргэлзүүлж байлаа.

Гэвч үнэн хэрэгтээ дэлхий ертөнц Иван Блиохын зөгнөл рүү алхам алхмаар  ойртсооор байв.

1901 оны зургадугаар сарын 24-ний даваа гаригт Иван Блиох Хатан хааны судалгааны байгууллагад болзошгүй дайны талаарх илтгэлээ танилцуулав. Гэвч юу ч өөрчлөгдсөнгүй. Блиохын өөрөөсөө шалтгаалах бүхнээ хийж дайны эсрэг олон нийтийн анхаарлыг хандуулахыг хичээж байсан зүтгэл талаар болсоор байв.

Тухайн оны нэгдүгээр сард Их Британийн хатан хаан Виктория таалал төгссөнөөр нэгэн  эрин дууссан билээ. Цэрэг зэвсгийн технологи эрчимтэй хөгжиж байлаа.  Герман улс Франц, Оросын эсрэг дайнд хэрхэн тулалдахаа сэм төлөвлөж байв. Британичууд ч Япон улстай хэлэлцээр хийж, Францтай байгуулсан нууц хэлэлцээрээр айсуй дайнаар Германы эсрэг зогсох нь тодорхой болчихоод байв. 1899 онд Өмнөд Африкт гарсан Бурын дайн их дайны өмнөх тод сануулга болсон. Сургамж болсон энэ дайнд бурчууд Их Британийн цэргийн тусламжтайгаар партизаны гол хүчийг дарж, дайн дуусах дөхсөн ч нэг жил сунжирсан билээ.

Харин Блиох шантарсангүй илтгэлээ үргэлжлүүлэн тавьсаар. Иван Блиохын илтгэлийг сонссон цэргүүдийн дунд Бурын дайны ахмад дайчид ч байжээ. Иван Блиох илтгэлдээ 1900 оны Лэдисмитийг чөлөөлөх тулаанд ялагдсан Их Британийн цэргүүдийн Спион Коп дахь тулааныг 1899 онд явган цэргийн шууд довтолгоонд орж бууж өгсөн Бурын Паардеберг дэх бүслэлттэй харьцуулан тайлбарласан юм. (Хожим Их Британийн хөлбөмбөгийн олон клуб хэтэвч зузаантай үзэгчдийг татахын тулд Коп гэх нэриийг зээлдэх болсон) Иван Блиох Паардебергд Их Британийн цэргүүд ашигтай байрлал эзэлсэн байсан ч нуувч байгуулж чадаагүйн улмаас Их Британийн 1500 цэрэг үрэгдсэнийг онцоллоо.

Удахгүй болох дайнд талууд морин цэрэгтэй тулалдахгүй гэдгийг Блиох мэдэж байв. Нээрэн ч 1900 онд Өмнөд Африкт Кимберлиг чөлөөлөх тулаанд Сэр Жон Фрэнчийн удирдсан шиг морин цэргийн анги дайнд дахин оролцох боломжгүй болсон юм. Дэлхийн I дайнд Европын үргэлжилсэн нуувч бэхлэлтүүд моринд гарамгай цэрэг эрсийн хувьд ч сэтлэх боломжгүй саад болгосон билээ.

Блиохын урьдчилан харж чадсан бас асуудал бол түрэмгий дайнд улс орнууд олноор холбоо тогтоож бусдынхаа эсрэг чиглэсэн байх магадлалтайг тооцоолж байв.

Цаг хугацаа өнгөрч 1914 он руу дөхөх тусам дайн гарах нь тодорхой болсныг гарцаагүй мэдсэн Блиох “Одоогоос 10 жилийн дараа дайн болвол яах вэ? Үр дагавар нь юу байх бол?” хэмээн хүмүүсээс асууж байв.

Хариуд нь армийнхан хэнээтэй хүмүүнлэг үзэлтэн хэмээн баахан дайрч, ямар ч үнээр хамаагүй биднийг тэтгэвэрт гаргахыг хүсч байна гэж байв. Жишээ нь Британийн армийн, цэргийн стратегич хурандаа Ф.Ж.Грейвс “Блиох бидний ялгуусан морин цэргээр шал арчихыг хүсэж байна, манай морин цэргийг том ирээдүй хүлээж байгаа гэдэгт  би итгэж байна” гэжээ. Бурын дайнд өөрийн явган цэргийн хороог командлан оролцсон бригадын генерал Эдвард Бетун ‘Бид морьт цэргүүдийн тоог улам нэмэгдүүлэх шаардлагатай.

Одоогийн цөмийн зэвсэг шиг асар их хөнөөлийн талаар анхааруулга болгож танилцуулахдаа тэрбээр ‘Булвер-Литтоны зохиолд гардаг армийг бүхэлд нь устгах чадалтай Врил шиг хүчтэй зэвсэг бий болохоос нааш бүх дэлхий дээр дайн зогсоно гэдэгт би эргэлздэг’ гэсэн юм. Врил бол Эдвард Булвер-Литтоны 1871 оны зөгнөлт  зохиолд гардаг асар хүчтэй эрчим хүч юм. 

Гэхдээ бас ч гэж Их Британийн арми Блиохын таамаглалыг бүгдийг нь чихнийхээ хажуугаар өнгөрөөчихсөнгүй. Тулааны талбарт эсрэг этгээд хүртэл сүүлчийн 450 метрийн зайг үхлийн зай гэж нэрлэж цэргийн сургуулилтыг өөрчилж эхлэв. Их бууны анги энэ эрсдлийг шийдэх ганц арга гэж тэд үзэж эхлэв. Мөн британичууд нуувч барих технологи, туршлагыг судалж эхлэв. Тэд дайсны дайралтаас сэргийлэхийн тулд ойр ойрхон зайтай нуувч шуудуу ухсанаар дэлбэрэх бөмбөгийн нөлөөг бууруулж чадахыг, нуувчуудыг шилэн лонхны загвараас санаа авч байгуулвал бөмбөг зөвхөн тохиолдлоор нуувчийг онох болно гэдгийг мэдэж авав. Ингээд зогсохгүй нуувчинд бөмбөг унасан тохиолдолд олон цэрэг бус хоёр гуравхан цэрэг шархдахаар тооцоолж, мурилзсан маягаар байгуулжээ.

Блиохын алдсан ганц зүйл  нь тэр Дэлхийн нэгдүгээр дайны гол онцлох зүйл болох хүнд их буу улам боловсронгуй болохыг урьдчилан таамаглаж чадаагүйд байсан юм. Энэ шалтгаанаар их буучид түүний анхааруулгыг үл тоомсорлосон аж. 1906 онд ахмад Э.Нэш “The Journal of the Royal Artillery”-д нэгэн нийтлэл бичсэн. Тэрээр Орос-Японы дайны талаар шүүмж бичсэн билээ.

Тэдгээрийн дундаас хамгийн гайхалтай нь япончуудын довтолгоонуудын амжилт юм.

1992 онд Хатан хааны судалгааны байгууллагын сэтгүүлд нийтэлсэн Блиохын таамаглалын тухай нийтлэлд  судлаач Крис Беллами Иван Блиохын ‘Халз довтолгооны айдас’ гэж нэрлэсэн нөхцөл байдлаас гарах аргыг цэргийнхэн огт олж чадаагүй гэсэн байдаг. Беллами нийтлэлдээ урьдчилан товлосон байрлалд дайсныг эсэргүүцэх тэргүүн шугам амжилт олох боломж бараг үгүйг дайны цагийн хуулийн талаар иш татсан. Блиох удахгүй болох дайнд тэргүүн шугам дээр нуувч байгуулах учраас ийм зүйл ямар ч хэрэггүй гэдгийг мэдэж байсан гэдгийг онцолсон юм. Тухайн нөхцөлд их буучид дайсныг устгах, дор хаяж толгой өөд өргүүлэхгүй гэдэг найдвар байсан ч өөр сонголт үгүй учраас тэргүүн шугамд цэргүүдээ золиос болгон илгээхгүй гэх баталгаа байсангүй. Гэвч энэ таамаглалд хэн ч итгэхгүй нь тодорхой болсон юм.

Их Британийн арми дан ганц их буунд найдахгүй байлаа. Тэд их буугаар сүүлчийн сумаа дуустал галлахын тулд цэргүүдийг сайн бэлтгэх шаардлагатай гэдгийг ойлгожээ. Батлан хамгаалах хүчний талаарх генералуудын хариулт удахгүй сорилттой тулгарсан юм. Блиохын их бууны шууд бус тусгалын талаархи үл ойшоолт түүний таамаглалаас хол зөрөөгүй билээ.

Блиохын дайны тухай онолоор бол Орос-Японы дайн хойшлогдох байсан. Учир нь Японы түрэмгий стратеги тун их амжилт олж байсан билээ. Их Британийн нэгэн ажиглагчийн үзсэнээр энэ  дайны гол сургамж нь асар их хор хохирол авчрах шалгаанаар дайныг зогсоох тухай биш,  харин дайнд ялах тухай байв. Тэр ажиглагч бол генерал Сэр Ян Хамилтон, Орос-Японы дайны үед Японы цэргийн стратегийг ажигласан туршлагадаа үндэслэн “Офицерын хайчилбар ном”-ыг 1905 онд хэвлүүлсэн зохиолч юм.

Хамилтонд их буу хүчтэй сэтгэгдэл төрүүлсэн бөгөөд 1904 оны Ялугийн тулааны талаар нэгэн найзаасаа цахилгаан хүлээж авсан тухайгаа бичжээ. Найз нь түүнд ‘нүсэр их буунууд үүргээ сайн биелүүлсэн. Баяр хүргэе’ гэжээ. Япон дахь төв штабт нь генерал Кадаматай оройн зоог барихдаа Хамилтон “Энгийн буунаас илүү хүчтэй зэвсэг дайнд ашиглахыг” зөвлөсөн байдаг. Хамилтоны өөрийн хүрээнийхэнд лоббидсон их буу Орос-Японы дайны философийг огтхон ч сулруулаагүй. Тухайн цагийн  Их Британийн цэргийн шилдэг зохиолч Басил Лиделл- Харт Блиохын зөв байсныг баталж, тэр дайны тухай мөн дурдсан байдаг.

Дэлхийн нэгдүгээр дайны дохио пулемёт, гранат, хүнд их буу, халз довтолгоон, төмөр тор, нуувчийг хослуулсан Орос-Японы дайны сүүдэрт дарагдсан гэж болно. Орос-Японы дайнаас үндэслэн асар олон цэрэгтэй нүсэр армиуд нэг цэгт тулалдахыг таамаглахад үзмэрч ч шаардлагагүй байв. Дайнаас хорин жилийн өмнө Польшийн банкир Блиох үүнийг зөгнөсөн билээ. Хачирхалтай нь цөөхөн хүн л түүнд итгэж байсан. Блиохын таамаглаж байсанчлан дайны эцсийн шүүгч нь өлсгөлөн байсан юм. Энэ дайнд аль аль талын арми туйлдаж, нуувчинд бүгсээр удаан үргэлжилнэ гэдгийг таамаглаж чадсан.  Дайн гарахгүй гэдэг хүмүүсийн буруу, өөрийнх нь таамаглал зөв гэдгийг Блиох мэдэж байсан. Тэрээр Лондонд зүрхний дутагдлаар нас барсан юм.

Сэтгэгдэл 0ЭнгийнХэвтээБосооСэтгэгдэл бичих-Aa+
Санамсаргүй нийтлэл [ Энд дарна уу ]