Ангилал

Сайтын талаар ярилцъя Уншигчдын санал бодол

1924-1992 он хүртэлх Монгол улсын нэр юм. Энэ үед Монгол улсын төр нийгмийн тогтолцоо нь социалист нийгмийг дамжиж хойд хөршийн бүрэн хараа хяналтад байлаа. Улмаар харийн түрэмгийлэгчдийн санаархлыг удаа дараа тас цохиж, тусгаар тогтнолоо хадгалж чадсан чухал цаг үе билээ.

Сэрсэн зууны түүх буюу Ю.Цэдэнбалын эрин үеУншсан3,066

Дараа нь АИХ-ын тэргүүлэгчдийн дарга П.Очирбат 97-р зарлиг гаргаж түүний бүх одон медалийг хураан авчээ.

Монгол улсын төрийг 44 гаруй жил тэргүүлэхдээн Юмжаагийн Цэдэнбал нь улс орноо хөгжүүлэн цэцэглүүлэх, ард түмний аж амьдралыг дээшлүүлэн соёлжуулах,тус улсын тусгаар тогтнол, батлан хамгаалах хүч чадлыг чангатган бэхжүүлж, Чингисээс хойш мартагдах шахсан монгол улсын нэр хүндийг өндөржүүлэхэд өөрийн ухамсарт бүхий л амьдрал,авъяас чадвар оюун билгээ зориулсан ба Төрийг хоцрогдлоос салгаж дэлхийд нэр хүндтэй орчин цагийн шинэ монгол улсыг цогцлоон байгуулах их үйл хэрэгт ард түмнээ манлайлан удирдаж,эх орноо олон улсын хамтын нийгэмлэг Нэгдсэн үндэсний байгууллагад албан ёсоор элсүүлэн тусгаар тогтнолоо дэлхийд тамгалж,их улсын хил хязгаар гадаад орчны аюулгүй байдлыг өнө мөнхөд чандлан дархалснаар “Шинэ эрин, шинэ зуун”-ы үүд хаалга нээгдэн мөнх тэнгэрийн дор Монгол гүрэн ахин сэржээ. Нэгэн зууны хагасыг ард олондоо зориулсан төрийн удирдагчийнхаа гавъяагаар түмэн зуундаа үл тасрах тусгаар улсын иргэд болсоноо бид мартах ёсгүй ээ.

ХХ-р зуун бол их бүтээн байгуулалтын он жилүүд өрнөсөн Монголчуудын сэрсэн зуун буюу Цэдэнбалын эрин үе байлаа…

Хүүхэн төрвөл хун галууны жигүүртэй гардаг, Хүү төрвөл хулан тахийн шандастай байдаг Монгол оронд навчис хаяарч, нар нь налайсан налгар намрын улирал айлчлан ирэхүйеэ луу жилийн 1916 оны есдүгээр сарын 17-нд Дөрвөд далай хан аймгийн зоригт хан хошууны Тугтан овгийн хүн Юмжаагийн гэр бүлд тэнгэр заяат хүү Цэдэнбал нь мэндэлжээ. Арван нас хүрмэгц хүүг лам болгох гэхэд дээлийн шар даавуу олдоогүйн улмаас 1925 онд* Чандмань уулын аймгийн бага сургуульд дайчлагдан орж 1929 онд аймгийн гэгээрлийн хорооноос түүнийг ЗСБНХУ-руу сургуульд сургахаар явуулсан юм.

1936 онд Маршал Чойбалсан Эрхүү хотын Сибирийн санхүү-эдийн засгийн институтэд зочлон очихдоо Цэдэнбалыг анхааралдаа авч 10 рублиэр шагнажээ***. Нэгэн амралтын өдөр Маршал оюутны байрны үйл ажиллагаатай танилцан явж байтал нэг оюутан өрөөндөө ганцаар зузаан номыг шимтэн уншиж суухыг үзээд очин хартал Цэдэнбал байх нь тэр. Маршал :

-Чи ямар ном уншиж байгаа юм? Бусадтайгаа хамт гадуур зугаалж хөгжилдөхгүй яагаав? гэхэд хүү:

Би Марксын Капитал гэдэг номыг уншиж байна. Энэ номыг авахыг ихэд хүсэж байсан ч мөнгөгүй байсан учир авч чаддаггүй байсан юм. Таны өгсөн шагналын мөнгөөр худалдаж авсан нь энэ шүү дээ гэж хариулжээ. Чухам энэ мөчөөс эхэлж Чойбалсан түүний эрдэм мэдлэгт дуртайн дээр өөрийгөө хөгжүүлэн, алив зугаа цэнгэлийг огоордоггүй, алс хэтийн зорилго ихтэйд бахдан ийм оюунлаг иргэн л улс Монголыг минь хөгжихөд тусалж чадах учиртай гээд түүнийг гурван шалгарсан оюутны хамт Москваг үзэж, Хар далайгаар аялах эрхийн бичгээр шагнасан гэдэг.

 

Өдөрт 3–4 цаг л унтаж заншсан тэрээр зав л гарвал ном уншиж, завсар гарвал өөрийгөө нь хөгжүүлэн, чөлөөт цагаараа дуурь үзэж, Чайковскийн симфонийг таашаан сонсож үр бүтээлтэй амьдардаг байжээ. Хүн гэдэг адгуус амьтнаас нэг л зүйлээр илүү байдаг тэр нь гагц оюун ухаан бөгөөд хэрэв унтах, идэх, зугаацахаа урьтал болговол араатнаас ялгагдах нь юу билээ? Удирдан жолоодож чадахгүй бол ухаан хичнээн байгаад яахан амжилтад хүрэх билээ… Хөдөлмөр тэмцлийн дунд залуу хүн өсч хатуужих учиртай билээ. Тэрээр 1939 онд Сибирийн санхүү-эдийн засгийн институтыг онц дүнтэй төгсөж Санхүүгийн эдийн засагч мэргэжил эзэмшжээ*.

Үргэлжлүүлэн сурахаар зэхэж байсан Цэдэнбалыг 23 нас хүрдэг жил нь Маршал Чойбалсан Монгол Улсдаа эргэн ирж ажиллахыг тушааснаар Улаанбаатар хотын санхүүгийн техникумд хичээлийн эрхлэгчээр ажлын гараагаа эхэлж, БНМАУ-ын Сангийн яамны дэд сайдаар тушаал дэвшиж, цаашид сайдын үүрэг гүйцэтгэж эхэлсэн нь анхны дээд боловсролтой сайд төрийн эрхийг барьсан нь хэмээн түүхэнд бичигдсэн юм*.

1940 оны 3-р сард МАХН-ын Төв хорооны ерөнхий нарийн бичгийн даргаар сонгогдсоноор түүний 44 жилийн улс төрийн түүхэн замнал эхэлсэн юм*. Нэгэн зууны хагаст улсын жолоог атгасан түүний хийж бүтээсэн зүйлсийн үр дүнг харъя гэвэл хөшгөө нээгээд цонхоор харагтун… Боссон барилга, бүтээсэн бүхэн нь ил харагдана хэмээн Л.Түдэв гуай хэлсэн байдаг нээрээ ч юу ч үгүй хоосноос энэ их бүтээн байгуулалтыг цогцлоон бүтээж чадсан гэдэг нь өөрөө нэн гайхамшиг мөнөөс мөн.

 
XX-р зуун Монголчууд сэрэв

 

Монгол улс Дэлхийн II дайнд холбоотны хувиар оролцов. Ю.Цэдэнбал Халх голын дайн, 1945 оны чөлөөлөх дайны үед Монгол зөвлөлтийн армийн арын удирдагч, ерөнхий командлагчийн орлогчоор ажилласан байна. Ингэснээр БНМАУ-ЗСБНХУ-тай найрамдлын гэрээг байгуулах гол үндэс суурь нь болж тусгаар тогтнолоо бэхжүүлж чадсан билээ.

Энэ нь чухамдаа 750 мянган хүн амтай байсан Монгол Улсын хувьд хүчирхэг гүрэнтэй холбогдон, нөмөр нөөлөг дор нь тусгаар тогтнолоо хадгалж авч үлдэх маш ухаалаг бодлогуудын нэг байсан юм.

Цэдэнбалын удирдлага дор өнөөдрийн сэтгэлээр, маргаашийн тэмүүллээр уриан дор бүх аймаг сумууд нэгдэлжих хөдөлгөөнд хамрагдлаа. Түүхийн бурангуй цаг нэгэнт ард үлдэж бүх хүнд хууль эрх тэгш үйлчилж баян ядуугийн ялгаагүй, хөрөнгөтөний үзэл сурталгүй,хүн бүр өглөө гэрээс гарахдаа зорилготой явж, үдэш ирэхдээ нь хийсэн үр бүтээлтэй байдаг, айх аюулгүй, амар тайван нийгэм бүрэлдэж, миний, чиний, бидний хамтын хөдөлмөрөөр улс орон хөгжлийн дээд шатанд хүрнэ гэсэн нэг зорилго дор ард түмэн эвлэлдэн нэгдлээ. Түмэн олны чин сэтгэл нэгэн зүгт чиглэж атар газрыг эзэмшиж, аж үйлдвэрийн суурь баазууд баригдан Эрдэнэт, Дархан, Чойбалсан, Хөтөлөөр овоглосон аж үйлдвэрийн төвүүд босож эхлэв.

Уул уурхайн олборлох,боловсруулах олон тооны үйлдвэрүүд байгуулагдаж,улс орноо цахилгаанжуулах цогцолбор арга хэмжээ авч хэрэгжүүллээ. Хүн ардын боловсрол соёлд ихээхэн анхаарч бичиг үсэг үл мэдэх явдлыг арилгаснаар 1950-иад оны дундуур монголчууд бүгд бичиг үсэгтэн болсныг үнэлэн ЮНЕСКО-гийн шагналыг манай улс хүртжээ.

Урлаг уран сайхны нэрт гавъяат зүтгэлтнүүд Д.Нацагдорж, Б.Ренчин, Л.Түдэв, С.Эрдэнэ гээд олон агуу соёлын эрдэмтнүүд энэ л үед төрж өөрийн хувь нэмэрээ улс орондоо харамгүй зориулцгаасан юм.

Эрүүл мэндийн салбар огцом шинэ түвшинд өсөн нэмэгдэж элдэв төрлийн халдварт өвчинд нэрвэгдээд байсан манай улсыг Зөвлөлтийн ахан дүүс эрдэмтэн, эмч нарын тусламжтайгаар "цэвэрлэж" чадсан билээ. Их бүтээн байгуулалтууд шил дараалан өрнөж 1960-онд БНХАУ-тай хилийн шугамын гэрээ хийв. Улс орноо дэлхийд данстай болгох үүднээс 1946 онд НҮБ-д элсэх зөвшөөрөл хүсэх анхны төлөөлөгчдийг удирдан Нью-Йорк хот руу очсон Ю.Цэдэнбалын хүсэлтийг 1961 онд хүлээн зөвшөөрснөөр БНМАУ НҮБ-д элсэн олон улсын хамтын нийгэмлэгт хууль ёсны байр эзэлжээ.

Орчлон дэлхийд нэрийг нь хүртэл мартахаа шахсан Монгол гүрэн ухаант удирдагчийнхаа саруул ухаан, бодлоготой шийдвэр, холын хараагаар нэгэн эв санааны дор эвлэлдэн нэгдэж чадсанаар шинэ эрин зууны эхлэл тавигдаж хот суурин хөгжин цэцэглэж азийн цагаан дагина гэх эрхэм алдрыг хүртсэн билээ. 1981 онд Монгол хүн анх сансарт нислээ гэх мэдээ дэлхий дахины сонорт хүрч нүүдэлчин Монголын морьдын тавхай хүрч үзээгүй газар үгүйн адил, хөх Монголын үр сад хязгааргүй уудам сансарт мөрөө үлдээн, олон улаан оддын дунд төрийн далбаагаа намируулсан юм.

Төр улсыг удирдсан их удирдагчийн 44 жилийн замналд Монголд Боловсрол соёл шинжлэх ухаан, Эрүүл мэнд, хөдөө аж ахуй, Техник технологи, Урлаг уран сайхан, Нийгэм улс төр, Уул уурхай, Газар тариалан гээд бүхий л салбарт ахиц дэвшил гарч, МУ-ын хүн амын тоо анх удаагаа 2 саяд хүрч, XXI-р зуунд 3 саяд хүрч бараг 4 дахин өссөн явдал нь дэлхий дахинд гайхагдам амжилт юм.

1940 онд манай орныг ганц орон хүлээн зөвшөөрч байсан бол 1984 онд дэлхийн таван тив дөрвөн далайн нийт 94 улстай дипломат харилцаа тогтоож, олон улсын 60 гаруй байгууллагад гишүүнээр элсчээ. Ю.Цэдэнбал нь армийн комиссар, дэслэгч генерал, хурандаа генерал, 1979 онд БНМАУ-ын маршал цол хүртжээ. Түүний хөдөлмөрийг төр засгаас өндрөөр үнэлж хөдөлмөрийн баатар /1961/, улсын баатар /1966/ цолуудыг тус тус олгосон юм.

Эдгээр шагналууд нь түүний бидний төлөө урсгасан хөлс, өөрийгөө ч умартан гагц түвшин олноо амгалан байлгахын тулд хийсэн бүхий л ажлуудынх нь дэргэд нүглийн нүдийг гурилаар хуурч буйтай адил өнгөц хийсвэр зүйл байсан мэт санагдах юм.

Тэрээр хувь хүний хувьд туйлын энгийн даруу төлөв, жинхэнэ төр нийгмийн зүтгэлтэн хүн ямар байх ёстой вэ тэр шинж чанарыг өөрийн амьдралаар нотлон харуулсан аугаа удирдагч байсан юм. Тэрээр өвчний учир 1984 оны 8-р сард бүх албан тушаалаасаа чөлөөлөгдөж Москва хотноо амьдарч байгаад 1991 оны 3-р сард нас барахад нь эх оронд нь авч ирж Алтан өлгийд оршуулжээ.

Өсөх залуу наснаасаа үсэн буурал болтлоо ирээдүй хойч үе болох бидний төлөө зүтгэсэн эл хүнийг насны эцэст нь хүний нутагт тарчилган зовоосон тэр үеийн бурангуй хуйвалдагчдыг мөн шударга хүнд хүн өштэй гэдгээр хийсэн бүтээснийг нь үгүйсгэн 1990 оны 4-р сард хуралдсан МАХН-ын Төв хорооны 7-р бүгд хурал дээр намын гаргасан бүх алдааг Цэдэнбалд тохож, түүнийг намаас хөөжээ.

Дараа нь АИХ-ын тэргүүлэгчдийн дарга П.Очирбат 97-р зарлиг гаргаж түүний бүх одон медалийг хураан авчээ. Хонинд малгай өмсгөвч хүн шиг харагддаг билүү дээ? одон медалыг хураан авсан ч хийсэн бүтээснийг нь хураах харин боломжгүй юм. Хүн чанараа алдсан тэднийг хойч үе өршөөшгүй ээ! Эд хөрөнгийг нь тоолж үзэхэд хувьдаа ганц ч эдлэн газаргүй, олон саяар тоологддог данс дэвтэр ч үгүй байсан гэдэг. Сүүлд ард олны зүгээс удаа дараа хүсэлт тавьсны эцэст 1997 онд МАХН-ын 22-р хурлаар МУ-ын ерөнхийлөгч Н.Багабанди бүх цол хэргэмийг нь буцаан сэргээсэн байна*.

Монгол улсын ирээдүй болсон залуу үе бидэнд гишгэх газар,овоглох нутаг,омогших түүх байгаа маань бидний өвөг дээдсийн халуун цус, хөлс, хөдөлмөр бүтээлээр бий болсон юм шүү. Дэлхийн талыг эзэлж Монгол гэж дуудахад нэрийг нь сонсоод чичирдэг байсан нэгэн үеийн гайхам түүхтэй бидэнд ахин эх орноо нь мандуулах, илүү их хөгжил дэвшилтэй сайхан МУ-ыг цогцлоох боломжийг үлдээсэн буурал дарга Цэдэнбалынхаа алдар гавъяа, хичээл зүтгэлийг үеийн үед дээдлэн санаж,үр хүүхэддээ зааж сурган,хийж бүтээхийн их хүслэнгээр зорилго чиглэлтэй амьдран улс эх орноо хөгжүүлэхийн тулд хамтдаа урагшилцгаая!
Эзэн Чингис хааны тулгын чулуунд ассан галын дөл унтрах ёсгүй

Шинэ зууны түүхийг бичиж Монголыг сэрээсэн Цэдэнбал даргаа бид мартах ёсгүй ээ…

Б.Ундраа

Сэтгэгдэл 0ЭнгийнХэвтээБосооСэтгэгдэл бичих-Aa+
Санамсаргүй нийтлэл [ Энд дарна уу ]