Ангилал

Сайтын талаар ярилцъя Уншигчдын санал бодол

Монголын түүхийн энэ үеийг хагарч бутарч хоорондоо тэмцэлдсэн, нөгөөтэйгүүр Манжийн түрэмгийллийн эсрэг тэмцсэн XVII, XVIII зуун Олноо өргөгдсөн Монгол улсыг тунхагласан XX зууны эхэн хүртэлх хугацааг хамруулан ойлгоно.

Чин ван Цэнгүнжав урвагч байсан уу?Уншсан15,774

Монголын ард түмний 1755-1758 оны тусгаар тогтнолын зэвсэгт их тэмцлийг дарж онцгой зүтгэсний учир түүнийг машид өргөмжлөн, үе улиран залгамжлах шадар сайд болгож, Манжийн хааны ордонд суулгах болжээ.

Чин ван Цэнгүнжав гэж хэн байв?

 

Угсаа гарал: Цэнгүнжав нь Халхын Сайн ноён аймгийн Дундад зүүн этгээдийн адгийн хошууны засгийн хошой чин ван бөгөөд түүний эцэг Цэрэн, Түмэнхэн хөндлөн цөөхөрийн (цоохор) наймдугаар хөвгүүн Бамжуур эрх зайсан (Данжин тойн) –гийн ач юм. Аймгийн нэр нь болсон Сайн ноён бол Түмэнхэний ахмад хөвгүүн Данжин ламын хойчис байжээ. “Илтгэл шастир”-ын мэдээгээр Цэрэнгийн эмэг эх Гэцүл хатан, Энх-Амгалангийн 31-р (1692) онд ач хүү Цэрэн болон Гүнгээравданыг авч Тамираас Манжид дагаж оржээ.

Энх-Амгалан хаан, ах дүү хоёрыг Ниислэл хотод суулган хааны ордонд боловсруулан хүмүүжүүлээд Цэрэнд гутгаар зэргийн дэсэлсэн түшмэлийн хэргэм өгч хошой шулуун чин үнэмэлт гүнжийг буулгаж, хошой эфү болгожээ. Дүү Гүнгээравданд бас хошууны гэгийг буулгаж, хошууны эфү болгосон байна. Энх-Амгалан хаан Цэрэн Гүнгээравданы харъяат ардыг Цахар хөвөөт шар хошуунд хавсарган суулгажээ1. Энэ нь тэднийг хаан төрөө тэжээн, өөрийн хошуунд агуулсан хэрэг бөгөөд бусад Халхын ноёдыг засаг өргөмжлөн Гадаад Монголд багтааснаас ялгавартай ханджээ. Харин дараа нь Цэрэнд бэйсийн зэрэг олгож, Тамирын уугуул нутагт нь буцаан явуулжээ. Энх-Амгалангийн 59-р (1720) онд Цогийг бадруулагч жанжин Фүрданы цэрэгт мордож, Зүүн гартай байлджээ. 60-р онд энэ гавьяагаар түүнийг засаг өргөмжилжээ. Найралт төвийн анхдугаар (1723) онд төрийн жүн ван өргөмжлөгдөн Түшээт хан аймгийн чин ван Данжиндорж, Засагт хан аймгийн бэйл Бүүвэйтэй хамт Халхын туслагч жанжин томилогджээ.

 

Найралт төвийн 9, 10-р онд Халхад довтолсон Зүүн гарын Галданцэрэнгийн цэргийг бут цохиход гавьяа байгуулснаар “хэтэрхий баатар” \шалгарсан баатар\ цол, Халхын их засаг олгогджээ. Найралт төвийн 11-р (1733) онд Хол дахиныг тогтоогч жанжин Баобин Улиастайд суухад хол дахиныг тогтоогч зүүн этгээдийн туслагч жанжин томилогдов. Үүнээс хойш тэнгэрийг тэтгэсний 15-р (1750) онд нас эцэслэтэл 18 жилийн хугацаагаар тус жанжны тушаалд байжээ2. Дээрхээс үзэхэд Манжийн хаад Цэрэнг Сайн ноёны удмын ноёдын дотроос нилээд онцгойлон үзэж өөрийн гарын хүн болгохоор зориуд чухал тушаалд томилон өндөр хэргэмд өргөмжилж байсан нь илэрхий байна. Манж нар ингэж төлөвлөсөн нь тодорхой үр дүнд хүрчээ. Цэрэн насаараа Манжийн төрийн төлөө зүтгэгч дуулгавартай ноён байсан юм. . Манж нар эфү Цэрэнг Чингисийн удмын сурвалжит язгууртны хувьд анхаарал тавихын сацуу түүний төрөлхийн авъяас билиг, цэрэг удирдах чадварыг үнэлж бас өөрийн сонирхолд ашиглаж чадсан ажээ. Цэрэнгийн орыг 1750 онд ахмад хөвгүүн Цэнгүнжав нь залгамжилж, Сэцэн чин вангийн хошууны засаг ноён болгожээ. Түүнийг Монгол дахь Манж цэргийн туслах жанжин, Улиастайн сайдаар томилон ажиллуулж байв. Цэнгүнжавыг “Үй” жанжин хэмээн өгөмжлөх агаад Халх-Зүүнгарын дайны үед хоёр цахар сумыг олзлон Халх нутагт нүүлгэн авчирсан нь өдгөө ч Өндөр улаан суманд цахар баг байсаар байна.

Улмаар Цэцэн чин вангийн хошууг эфү Цэрэнгийн угсааны Цэнгүнжав (1750-1771), Лхавандорж (1771-1816), Баянжаргал (1816-1817), Цэндбазар (1817-1852), Дарам (1852-1874), Наянт (1874-1921) нар угсаа залгамжлан захирчээ3.Эдний удам угсааныхны талаар тодруулан судлах зүй ёсны шаардлага гарч байгаа юм. Түүхэнд тэмдэглэгдсэнээр эдний угсааны хамгийн сүүлчийн Наянт нь хамгийн харгис ноёдын нэг байсан хэмээн тэмдэглэгдэн үлдсэн байна.


Цэрэг –улс төрийн үйл ажиллагаа:

 

Цэрэнгийн ахмад хөвгүүн Цэнгүнжав багаасаа цэрэгт мордож байжээ. Тэнгэрийн тэтгэсний анхдугаар (1736) онд хошууны бэйс өргөмжлөгдөн туслагч жанжин томилогджээ. Тэнгэрийн тэтгэсний 4-р (1739) онд шизүгийн хэргэм шагнуулав. Цэрэнг нас барахад эцгийн хошой чин вангийн хэргэм, засгийн тушаалыг залгамжилж улмаар хол дахиныг тогтоогч зүүн этгээдийн туслагч жанжны тушаалд тохоогдсон байна. Харин Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан Цэнгүнжавт эцгээс нь арай өөрөөр хандсан бололтой. Тэнгэрийн тэтгэсний 15-р (1750) оны 2 сарын 5-нд Цэрэн хүнд өвчилж нас барсны дараа Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан бээр түүний тушаалыг Өвөр Монголын Аохан хошууны сул бэйл Лувсанд шилжүүлэх гэжээ. Харин 3-н сарын дараа эцгийн тушаалыг Цэнгүнжаваар залгамжлуулах шийдвэр гаргажээ. Тэгэхэд тэнгэрийн тэтгэсэн хаан бээр түүний (Цэрэнгийн) ахмад хөвгүүн хошой чин ван Цэнгүнжав, цэргийн хороонд байгаад гавьяа байгуулжээ. Тэр чадвартай бөгөөд тушаалыг гүйцэтгэж чадмуй. Зүүн этгээдийн туслагч жанжны тушаал болбоос үе улиран залгамжлуулах тушаал бус, чадлаар хэрэглэх тушаал боловч холбогдох газаргүй. Цэнгүнжавын хол дахиныг тогтоогч зүүн этгээдийн туслагч жанжин болго гэжээ4.

Үүнд хаан бээр тус тушаалыг үе залгамжлуулсан бус гэдгийг онцлон тэмдэглэж байжээ. Тухайн үед Зүүнгарт Галданцэрэнгийн орыг залгамжилсан Цэвээндоржнамжил эгчийнхээ нөхөр Сайнбилэгт алагдаж ах Ламдаржаа нь түүний хунтайжийн орыг эзэлжээ. Үүнээс эхлээд Зүүнгар улсын дотор самуун болж гурван жилийн дараа Дөрвөдийн ноёд харъяат ардаа дагуулж Манжид дагаар оржээ. Ийм эгзэгтэй үед Цэнгүнжавыг хойт замын цэргийн хорооны тэргүүн жанжин болгосон бөгөөд хязгаарыг батлан хамгаалах нь түүний гол үүрэг болж байв. Харин хаанаас түүнд өгсөн үнэлгээ нь сайн биш байв. Ялангуяа тэнгэрийн тэтгэсний 18-р (1753) онд Манжид дагаж орсон Дөрвөдүүдийг нэхэж 200-н цэргийг авч хилийн харуулын шугамыг өнгөрч довтолсон Зүүнгарын Захчин аймгийн тэргүүн Мамудыг Цэнгүнжав нар баривчилж чадахгүй оргуулсан явдал Тэнгэрийн тэтгэсэн хааныг хилэгнүүлжээ. Тэрбээр Цэнгүнжавыг зэмлэхдээ Хураангуйлваас энэ хэрэг жанжин сайдуудаас аваад цэрэг хүртэл бүгд түлхэлцэхийг бодсоноос болов. Халх нар бас зүтгэх санаа үгүй. Би үнээр цөхөрчээ гэсэн байдаг5. Тэнгэрийн тэтгэсний 19-р онд Манж нар Алтайд суусан Урианхайд цэрэг мордуулсан байна. Тэгэхэд энэ үүрэг хүлээсэн Халхын Гэлэгванпил, Эринчин зэрэг ноёд мордохоос шууд татгалзжээ. Харин Цэнгүнжав болон Манжийн хуувийн сайд Шүхэдэ нар эднийг буруушаан айлтгасангүй харин өмгөөлөх ажээ. Цэргийн явдлыг омтгойлсон ноёдыг залхаасангүйд Тэнгэрийн тэтгэсэн хаан хилэгнэж 4-р сарын 11-ний өдөр Цэнгүнжавыг шууд жанжны тушаалаас байлгажээ. Жанжны тушаалаас огцруулсны дараа хэсэг хугацаанд Цэнгүнжавын сураг тасарсан бололтой байна. Хаан бээр 5 сарын 1-ний өдрийн зарлигт: Энэ хэдэн удаагийн Цэрэнгийн айлтгалын дор Цэнгүнжавын нэр огт үгүй. Энэ хугацаанд тэрбээр цэргийн хороонд хүрэлцэн ирсэн. Эс бөгөөс ирээдүйг Цэрэнд тушаан явуулж сонсгон айлтгуултугай гэсэн байна.

Хоёр жилийн дараа болсон Чингүнжавын бослогын үеэр Цэнгүнжавын нэр дахиж сурвалжид харагдана. Үүнд: Чингүнжавын урвасныг түрүүлээд Манжийн сайд Намжилд мэдүүлсэн хэмээн сайшаалгасан байна. Харин Чингүнжавын бослогын үеийн Цэнгүнжавын тухай Түшээт хан аймгийн жүн ван Санзайдорж сонирхолтой мэдээг айлтгаж байжээ. Үүнд: Иймийн тул боол манай газраас даруй хиа Дүүрэнг мөнхүү цагт яаравчлан тэднийг зогсоох учир чангалан нарийвчлаж тушааснаас гадна, Шүмин Арнтайд тодорхойлон лавлаж хурдан одтугай гэж заржээ. Одоо Дүүрэнгийн найман сарын шинийн нэгэнд хойш ирж боол манд хэлсэн нь би ван сайдуудын тушаасныг дагаж долоон сарын хорин найманд Хайчин булаг гэдэг газар бэйл Цэвдэн нарыг нэхэж, намайг хаана ч гэсэн танай цэргийг нэхээр одвол эрхгүй даруй зогсоотугай гэж тусгайлан намайг заржээ гэж хэлсэнд бэйл Цэвдэнгийн хэлсэн нь, миний бие Чүй хэмээх газар байхад Чингүнжав дайран ирж надад хэлсэн нь манай туслагч жанжин чин ван Эрэнцэндорж туслагч тайж Дамбажав нарыг өчүүхэн бага оргодол Амарсанаа, Баран нарын урвасан учир цаазаар аваачив. Манай олон халхчууд цөм зүдүүгийн тул бид явбал болохгүй тул хойш ирсэн. Жавзандамба хутагтын үг: ямар боловч би долоон хошууны халхчуудыг дагалдана, гэсэнд би даруй буцав. Бэйл чиний санаанд ямар санагдана гэж хэлсэнд Цэвдэн би нас хөгшин, одоо 41 жил Богд эзний аливаа албан, цэрэг дайнд зүтгэн явсан боловч огт дэвших газаргүй, харин ч буруу болно. Танай олон бүгдээр зөвлөснийг дагасугай гэж хэлж хойш ирэв. Бид огт зогсохгүй даруй эрхгүй буцна хэмээнэ. Гүн Дамирангийн хэлсэн нь, Чингүнжав, бэйл Цэвдэн нар бид бүгдээр зөвлөж манай биест ял хүлээж хойш буцав. Вангийн бага нас нийслэл хотод төрсөнг бөгөөд одоо эзний зарлигаар хуувийн сайд тавьж хэрэг шийтгүүлэхийн тулд бид ванд эс хэлсэн нь үнэн, одоогийн вангийн бие даруй яаравчлан ирвэл сайн гэнэ. Дүүрэн бие бас туслагч тайж Жанчиваас асуувал түүний үг: Одоо бэйл Цэвдэн нар Төгс буянтын газар Засагт хан нарын хамт нийлж хэлэлцсэн хойно бас цааш түүгээр Тал бултын газар чин ван Цэнгүнжав, Хотгойдын Чингүнжав нарын хамт нийлж тогтоон хэлэлцэнэ гэж хэлжээ7. Энэ сурвалжаас бид Чингүнжав, бэйл Цэвдэн, гүн Дамиран нар Халхын ноёдтой Тал бултын газар чуулах гэж байхад Цэнгүнжавыг үүнд оролцуулахаар төлөвлөж байсныг мэдэж болох юм. Ийм чуулган жинхэнээр болсон эсэх нь тодорхойгүй боловч, үүнд бослого гаргасан гол ноёд Санзайдоржийг залуу, Нийслэл хотод төрсөн, хуувийн сайдын алба хашиж байгаа гээд оролцуулаагүй атал Цэнгүнжавтай бол холбоо барих гэж оролдож байсан явдал анхаарлыг татах юм.

Манжийн хаанаас Цэнгүнжавыг Зүүнгарын эсрэг дайнд хойрго хандсан хэмээн зэмлэж байсан ба бослого гаргасан Халхын ноёд түүнийг гадуурхсангүй явдал Цэнгүнжавыг шууд Манжийн үнэнч боол байсан хэмээн үзэхэд бэрхшээлтэй санагдуулах юм. Тэнгэрийн тэтгэсэн хаанаас Цэнгүнжавыг Улиастайн жанжин болгосон нь түүнийг Халхын ноёдын дотроос хамгийн үнэнч гэж үзсэн учраас бус, харин тодорхой хэмжээгээр ноёдын дэмжлэгтэй байсныг харгалзан түүнийг жанжин болгосноор Халхын дийлэнх ноёдыг өөртөө татах гэсэн бололтой. Халхад бол Түшээт хан аймгийн чин ван Санзайдорж, Сайн ноён аймгийн чин ван Цэнгүнжав, бэйл Цэвдэнжав нарын зэрэг нөлөө бүхий ноёд өөрийн тусгаар тогтнолын тэмцлийг цуцлан дарахад Манжийн төрийн өмнө ихэд махран зүтгэсэн билээ. Түүнчлэн Халхын хамгийн нөлөө бүхий хувраг II богд Жавзандамба хутагт хэдийгээр Манж нарт ахыгаа аллуулан өөрөө элдвээр хавчигдаж хохирсон зэрэгтээ сүрхий дургүйцэж, бослогыг талархан гуйвж байсан боловч өөрийн анги, язгуурын хязгаарлагдмал байдал, манжийн төрийн ил далд зүсэн зүйлийн албадлага хүчирхийллийн учир эцсийн эцэст дайсны талд урван орж, тусгаар тогтнолын хөдөлгөөнийг цуцлан дарах явдалд манж нарт тусалсан юм. Түүнээс гадна Баруун Монголд ч гэсэн, Халхад ч гэсэн хэдий тэдэн шиг хүч нөлөө бүхий биш боловч мөн нилээд нөлөө бүхий томхон ноёд, хутагт нар бослогыг дарах явдалд манжийн талд орж тусалсан нь тун ч цөөнгүй билээ. Манголын ард түмний 1755-1758 оны тусгаар тогтнолын зэвсэгт тэмцлийг цуцлан дарах явдалд Халхын Сайн ноён аймгийн чин ван Цэнгүнжав шиг идэвхитэй зүтгэн Манжийн төрийн өмнө их гавьяа байгуулсан хүн үгүй билээ. Манжийн төр анх Халхад бослого гарсны дараа өөрийн итгэх олон ноёд жанжин нарын дотроос чин ван Цэнгүнжавыг “Залуугаас цэрэг дайнд боловсорсон хүн”8 гэж Улиастайн жанжнаар томилон Чингүнжавыг барьж, Халхын бослогыг дарах үүрэг өгчээ. Чин ван Цэнгүнжав Халхын тусгаар тогтнолын тэмцлийн удирдагч Чингүнжавыг барьж, бослогын гол хүчийг цохисонд Манжийн хаан түүнийг бас Баруун Монголын бослогыг даруулахаар 1757 онд 2 замын их цэргийн ерөнхийлөн захирах жанжнаар томилон илгээжээ. Чин ван Цэнгүнжав Баруун Монголын тусгаар тогтнолын тэмцлийг дарах явдлыг толгойлон гүйцэтгэжээ. Манжийн төр чин ван Цэнгүнжавын зүгээс Монголын ард түмний 1755-1758 оны тусгаар тогтнолын зэвсэгт их тэмцлийг дарж онцгой зүтгэсний учир түүнийг машид өргөмжлөн, улмаар үе улиран залгамжлах шадар сайд болгож, үүрд өөрийн ордонд суулгах болсны үр угсаа нь даруй дархан чин ван Наянтай вангийн удам мөн билээ.

Г.Ариунболд / БХИС/
Э. Нямболор /Улаанбаатарын Их сургууль/

 

Ном зүй :

  1. Ока Хироки., /Тохоку Их Сургууль., Цэнгүнжав ба Санзайдорж., Токио., 2008. /монгол хэл дээр/.,
  2. Oka Hiroku., Tohoku University of Japanes., Tokio., 2003.
  3. Г.Ариунболд ., Манж хаадын бэлтгэл хүргэн тавнангууд., “Засгийн газрын мэдээ” сонины 1998.,
  4. Г.Ариунболд., “Эр төөлүүр”., “Цэргийн түүхийн өгүүллүүд”., УБ., 2009. Редактор Г.Ариунболд., Ч.Оюунчимэг.,
  5. Г.Ариунболд., XVII-XVIII зууны ойрад, Халх, Өвөрмонголын цэргийн түүхийн өгүүллүүд., УБ., 2007. “Монголчуудын манжийн эсрэг 1755-1758 оны тэмцэл”., УБ., 2007.
  6. Монгол Улсын Түүх., Дөрөвдүгээр боть., УБ., 2005.
  7. БНМАУ-ын түүх., гурван боть., УБ., 1963.,
  8. Н.Ишжамц., Монголын ард түмний 1755-1758 оны тусгаар тогтнолын зэвсэнгт тэмцэл., УБ., 1962.,
  9. Ш.Нацагдорж., Халхын түүх., УБ., 1964.
  10. Магад хууль.453-р дэвтэр. Тэнгэрийн тэтгэсний 18-р оны 12 сарын 28.
  11. Магад хууль.460-р дэвтэр. Тэнгэрийн тэтгэсний 19-р оны 4 сарын 11.
  12. Магад хууль.464-р дэвтэр. Тэнгэрийн тэтгэсний 5 сарын 11.
  13. Магад хууль.517-р дэвтэр. Тэнгэрийн тэтгэсний 7 сарын 23.
  14. Чингүнжаваар удирдуулсан Ар Монгол дахь тусгаар тогтнолын тэмцэл (1756-1758)., УБ.1963 он 40-41-р тал.
  15. Тэнгэрийн тэтгэсний 21-р оны 8-р сарын шинийн 2, Санзайдоржийн айлтгал.
Сэтгэгдэл 52ЭнгийнХэвтээБосооСэтгэгдэл бичих-Aa+
4 сар 14. 15:06
Би бол африкаас гаралтай сармагчин

Одооны монголчууд бүгд урвагчид. Халхууд манжид дагаар орсон. Дөрвөд баядууд бас манжид дагаар орсон. Торгуудууд оросын бууны нохой байж угсаа нэгтэй крымчак, хасаг, ногай нарыгаа хядаж байснаа сүүлдээ оросоосоо урван зугтаж манжид дагаар орсон. Буриадууд түшээт хаанд туслахын оронд байгаль нуурын тайга дотор биеэ оторлон хэвтэж, орост дагаар орсноо оросоосоо урваж монголд дагаар орсон. Бүр нарийн яривал монголд байгаа хужаа цустангууд ч гэсэн мин улс, хань үндэстний төрөөсөө урваж харийн манжид дагаар орон бууж өгсөнөө сүүлд монголруу орж ирж цус холилдсон. Хасагууд бол узбек хаанаасаа урваж тусдаа төр байгуулсанаа дараа нь орост дагаар орж тэгснээ оросын Романовын хаадаасаа урван тэрсэлж зугтсаар монголд орж ирсэн. Ийм урвагчдын үр сад одоо монгол гэдэг улсын иргэд болсоноо хар хэрээ нэгнийхээ пад харыг гайхав гэгчээр одоо бие биенээ урвагч хэмээн чичилдэн сууж байхыг нь монгол хүн биш зүгээр л Номо sapiens гэдэг биологийн нэг зүйл, тархи нь хөгжсөн бичний нүдээр харвал элэг хөшим инээдтэй билээ

4 сар 15. 19:10
Зочин

Зүүнгарын сүүлчийн хан Даваачийг дарж, ард түмнийг нь хядахаар хөдөлсөн Манжийн хааны жанжид

Зүүн фронтоор(цэргийн тоо 20 мян):
Ерөнхий захирагч Банди жанжин (Хорчны)
Цэнгүнжав жанжин (Халхын)
Дэд жанжин Амарсанаа(хойдийн)
Эфү Цэвдэнбалжир(Өөлдийн)
Жүн ван Нэмэх(Дөрвөдийн)
Жүн ван Банзор(Хошуудийн)
Зөвлөлийн сайд Арантай жанжин(Манжийн)

Баруун фронтоор(цэргийн тоо 16 мян):
Ерөнхий захирагч Юн-Чин жанжин(Манжийн)
Дэд жанжин Саарал(Дөрвөдийн)
Чин ван Цэрэн(Дөрвөдийн)
Жүн ван Цэрэн уваш(Дөрвөдийн)
Бэйл Цэрэнмөнх(Дөрвөдийн)
Эрхэм сайд Яльфунга(Манжийн)
Зөвлөлийн сайд Уяхан(Манжийн)

4 сар 11. 13:43
Зочин

түүхч гуай хэнээс юу асууж хүмүүсийг хэрэлдүүлээд бйнаа

2 сар 8. 21:38
Зочин

jaahan oilgomjtoi tsegtstei bichij boldogguin baihdaa hachin aimshigiin yum bichih yum unshihaas durgui hurmeer

1 сар 10. 16:23
халх

халхын цэрэг зүүнгарыг дийлсэн бол

2 сар 8. 20:29
Зочин

Yнайралт төрийн 9,10-р оны үед ойрдууд 2 удаа 20-30 мянган цэрэгээр дайраад Архангай, хавьд Цэрэнгий удирдсан цэрэгт хиар цохиулсан юм. Чухам иймээс л халхын ноён Цэрэнг муу хэлдэг юм. Зүгээр байж байгаад ойрдуд хядуулаагүйн төлөө. Ийм түүхийг Цэдэнбал өөрчлөн бичиж орос түүхчидд, Далай нараар өөрчлүүлсээн гэдэг. Зүүн гарын улсаас урваж ирсэн дүрвэдүүд эргэж их түйвээж гол хядлагыг хийсэн тул Дүрвэд хүн хүн биш гэж үг гарсан юм. Иймдээ халхын нутагт манжийн заавраар хамгийн сайхан газрыг сонгон суурьшсан юм. Бас дээр нь 2 хан цолтой аймаг байгуулсан юм. тэд халхуудаас илүү геноцид хийж ирнгэж шагнуулсанаа нууж халхыг муу хэлдэг.

1 сар 10. 16:20
Зочин

ойрд дайрч ирээгүй бол түүх шал өөр байна

4 сар 11. 13:41
Монгол

түүхээ сайн мэддэг байх хэрэгтэй. манжид цэрэнгийн удам болох цэнгүжав, цэвдэнжав нар урвагчад. тийм болоод л Рэнцэндорж, Чингүнжав, Амарсанаа нар манж нарын эсрэг тэмцэхэд нь тэр 2 урвагч манж хятадын цэрэгтэй нийлж байгаад дарсан. дээрх өгүүллэг бичсэн 2 нөхөр бас 2 урвагчийг өмгөөлж байгаа юмнуудыг урд зүгийн манж, хятад гаралтай гэж хэлэх байна даа.

2016, 12 сар 19. 23:54
Зочин

Gonchigdorjiin deed uvug deedes neg iimerhuu EFU tserenguud baijdee zailuul.

2016, 12 сар 19. 22:28
Зочин

Өмхий халхууд үеийн үед урвагч паразитууд байсаар ирсэн, одоо ч гэсэн

2016, 12 сар 21. 12:00
Зочин

ОЙРАДЫН БООЛ БОСГОНЫ ШОРОО ЯВСАН,ЖОВ ГЭХ НОХОЙ ЧҮҮ ГЭХ МАЛГҮЙ ХАЛХАД ОРЖ ИРСЭН ЁС ЖУДАГ МЭДЭХГҮЙ ,БУЯН ЗАЯА МУУТАЙ ЗОЛБИН ДҮРВЭДҮҮД ,ХҮН БОЛГОЖ ӨӨДНӨ ТАТСАН ХАЛХУУДЫГ МУУ ХЭЛЖ БАЙЖ ТЭНГЭРТ НЭРГҮҮЛЭВ.

6 сар 4. 12:04
Зочин

Harin ta nariig hun bolgon ood ni tataj boorondoo chirch onoodriig hurch irsen dee. Baruun aimgiinhan bgaagui bol odiid mongol gej uls bhgui halh gej bur yu ch ugui boloh blaa. Heruul hiij suuhaar arhia hayad omdoo tataj ajlaa hiij ger oron avgaidaa dem eh orondoo ezen bolooch! Hamag yumaa zarj idehees oor yamar ch medleggui baij bas buyan ene ter geed duusdaggui ed horongo gazar nutagtai yum shig sogtuurhana. Buyaniig chini ajillaj baij buteedeg iluu ih ajillaj baij togtoodog.

2016, 12 сар 21. 17:28
МОНГОЛ

ЧИ ӨӨРӨӨ ЮУ ВЭ!!! МУУ НЭР НҮҮРЭЭ НУУСАН САДАР ЭМИЙН ЗУЛБАСАГА МИНЬ. ОВОГ БАС БОРЖИГОН БИЗ ХАХА

1 сар 26. 21:03
Зочин

Зүүнгарын сүүлчийн хан Даваачийг дарж, ард түмнийг нь хядахаар хөдөлсөн Манжийн хааны жанжид

Зүүн фронтоор(цэргийн тоо 20 мян):
Ерөнхий захирагч Банди жанжин (Хорчны)
Цэнгүнжав жанжин (Халхын)
Дэд жанжин Амарсанаа(хойдийн)
Эфү Цэвдэнбалжир(Өөлдийн)
Жүн ван Нэмэх(Дөрвөдийн)
Жүн ван Банзор(Хошуудийн)
Зөвлөлийн сайд Арантай жанжин(Манжийн)

Баруун фронтоор(цэргийн тоо 16 мян):
Ерөнхий захирагч Юн-Чин жанжин(Манжийн)
Дэд жанжин Саарал(Дөрвөдийн)
Чин ван Цэрэн(Дөрвөдийн)
Жүн ван Цэрэн уваш(Дөрвөдийн)
Бэйл Цэрэнмөнх(Дөрвөдийн)
Эрхэм сайд Яльфунга(Манжийн)
Зөвлөлийн сайд Уяхан(Манжийн)

2016, 12 сар 22. 15:34
Зочин

ХАЛХ МОНГОЛЫГ МУУ ХЭЛДЭГ ГӨЛӨГ ЧАМАЙГ. НОХОЙН ҮХЭЛ ХҮЛЭЭЖ БНА

2016, 12 сар 19. 22:27
Зочин

sain medeh um alga gehdee 10n jild zaaj bsniig ergeed sanahad mongoliin toloo gej yvaad hitadad aluulsan n gj zaasan daa alind n itgehee medhee bailaa tuuhiig vnen zow yrij bichihn chuhal ugui bolboos uuh tuuhee medku humuus bolj huvirna

2016, 12 сар 19. 20:06
Зочин

Соц үеийн орос гаралтай түүхээр эх хийгээд одоо цагийн хятад маягийн түүхээр гүйцээсэн урван тэрслэгч МОНГОЛЫГ ҮГҮЙСГЭГЧ ANTI MONGOL үзэлтэн энэ юмыг манай хойч ирээдүй болсон хүүхдүүдийн тархинд хор болох худал зүйлсийг бичжээ

2016, 12 сар 19. 19:40
Зочин

Урвагч новш

2016, 12 сар 19. 18:13
ТЭНГЭР

Халхууд байгаагүй бол монгол гэж байхгүй л байх байлаа.

2016, 12 сар 19. 17:24
Зочин

Цэнгүнжав урвагч биш юм. Тэр ямар Зүүнгарын улсын харьяат биш. Харин Манай энэ Монголын Ойрад хэмээгдэгсэд жинхэнэ урвагчид. Тэд бол Зүүнгарын харьяатууд байсан юм. Зүүнгараасаа урваж ирээд Манжуудтай нийлж Зүүнгараа нухаж хүн ардыг нь хядсан юмнуудын үр төл юм. Энэ түүхээ сайн мэдэх хэрэгтэй Дөрвөд Баяд Захчин Алтайн Урианхай Торгууд нар

6 сар 4. 12:13
Зочин

Urvagch bish bolohooroo gadniihannii heden hirtei bor tsaasand ni bolj eh oron negtnee hyadaj yavsan gej uu? Er ni ooroo ene ugiinhee uchriig oilgoj bgaa yum uu ingehed?

2 сар 9. 13:01
Зочин

Тун зөв бичжээ
Эд нараас л ийм зан гарна

2016, 12 сар 20. 9:19
Зочин

Битий хуцаа чи

2016, 12 сар 21. 12:03
Зочин

ОЙРАД НЭРТЭЙ ӨМХИЙ БООЛУУД ҮНЭН ТҮҮХЭЭ МЭДЭЭД ӨМДӨНДӨӨ БААС АЛДАЖ БНА.

2016, 12 сар 19. 16:47
Зочин

Наянтай вангийн удам судрыг олж төрийн албанд байвал хөөж зайлуулах хэрэгтэй .

2016, 12 сар 19. 16:21
Зочин

С.Товуудорж. Ингэж бичих нь тун зөв. Ж.Пүрэв гуайн "Зүрхний хилэн" романд энэ урвагч Цэнгүнжавын үйл ажиллагааны тухай тун сайн бичсэн дээ.

2016, 12 сар 1. 18:04
Зочин

Дээрм үед бутралын үед нэг монгол гэж байхгүй олон улс байснаас халх монголыг хамгаалан үлдээж хамгийн заналт дайсан Зүүн гарын дайралтуудаас удаа дараа амжилттай хамгаалсан Цэрэн түүний үр удмыг муу хэлээд байх нь оросын зохиомол түүхийн хор уршиг юм. Монголд хятадорос гэхээс Зүүн гарын улс хамгийн их аюул учруулж байсаныг бид бодох хэрэгтэй. Зүүн гарын улс сөнөхөд Дүрвэд аймаг бүгдээр урваж манжид орсон тул урвагч нь халх биш дүрвэдүүд юм шүү. Харин Дүрвэд Цэдэнбал үүнийг өогт өрчлөн бичиж Галдан гэгч эх орончийг бий болгосон юм. Бид ингэж дайснаа шүтэж өвөгөдөө зүхэх болоод удаж байна. улсыг сөнөхөд их үүрэг гүйцэтгэж харийн боол болж жирийн игэдээ хядаж, хавчиж цөлж үр удмаар нь хавчиж байсан урвагчдын үнэн царайг олон нийтэд ил болгож түүхийг үнэн болгож залуустаа заах чухал байна.

7 сар 23. 18:24
Зочин

Omno zugiinhniig l uzdeggui bugdiig ni gargaj urd hiliig haaj baij mongoliig hol deer ni dongoj bosgotol nas ni guitseegui burhan bolood urd hil ongoij Ereen hot mongolchuudiin buyangaar tsetseglen hogjij mongoliin ali l oligtoi ongotei oodtei ni uragshaa ursaj ursaj bid ted nariig tsarai aldaj honogiin hooloo guih bolson doo!

5 сар 31. 21:34
Зочин

Tseren eh ornoo hamgaalsan Ter barimtuudaa bval gargaad!ireech bi bas unshij medej avaya!

2016, 12 сар 19. 18:06
ЗочинАравт

Хамгийн тод жишээ нь Байгаль нуурыг Галданбошигтоос болж л орсуудад алдсан, энэ бол түүхэн үнэн

6 сар 4. 12:23
Зочин

Ternees Bolj bish baildaj chadaagui bolohooroo aldsan yum bish uu? Orsuudtai baildaya gej bodoj bsan yum bol mongol ugsaaniihaa hanuudtai evtei saihan yarij demjlegiig ni avahiin orond zasagt hanaa alj zuungariin hanii duug ni horooj manjiin haand 1 holoo avahuulchihsan baij oros ruu daldganaj baidag yamar ch uhaangui uls toriin chadvargui agsan tolog shig Chahundorj ahiinhaa yu gesniig ni duugui l zovshoorch baidag Zanabazar 2 mash ih buruutai.

3 сар 15. 19:23
Зочин g

unen shuu. Mongoliin haan boloh gesen shunaldaa hotlogdoj mongoliig manjid aldaj, buriadiig orosd aldaj, oiradiig gazriin horsnoos archsan gutamshigt hun dee

6 сар 4. 12:25
Зочин

Ternees oor ajil hiichiheer amitan hen bv tegvel ter uyed?

2016, 12 сар 19. 16:35
заяа

Цэдэнбал түүхч юм уу халхын далдгарууд л бичээ биз

2016, 12 сар 19. 18:46
Зочиндорж

Цэдэгбал оросын бөгс долоогч

6 сар 4. 12:25
Зочин

Ooroo hujaagiinhiig 200 jil ...

2016, 12 сар 19. 16:33
Миний бодол:

миний бодол: халх л гээд байхийм Монголын нууц товчооноос хайгаад олсонгүй хаана байгаам бэ муу хэлээд байнаа Ойрад чинь байна шүү хө

2016, 12 сар 12. 18:53
занги

Халх нь Монгол, зүүн гар нь Монгол бус болж байна уу даа, цөөхөн монголоо талцуулах хэнд хэрэгтэй бна

2016, 12 сар 1. 21:51
taij

Zuv. Chi odoo l uneniig olj bna aa

2016, 11 сар 28. 16:50
Зочин

Чонотой нийлсэн жингэр гэж ийм хүнийг л хэлдэг. Өнөө цагийн улс төрчид дотор ч наанаа эх оронч дүртнүүд олон байгааг ялган салган ойлгож сурах нь чухал!

2016, 11 сар 28. 13:39
Зочин

Цэнгүнжав хуурамч жинхэнэ Манжид урваж Монголын ард түмнийг сүйтгэсэн хүн дээ

2016, 11 сар 28. 16:52
Зочин

ӨӨ,Хөөрхий мань ГОНЧИГДОРЖИЙН удам, айн?....

2016, 11 сар 28. 23:30
Зочин

АХ ДҮҮГЭЭ ХЯДАЖ ХАЛХАД ОРЖ ИРСЭН НЯМДОРЖ ЭЛБЭГДОРЖИЙН УДАМ БАС БГАА ДАА.

2016, 12 сар 19. 16:36
заяа

халх ойрадыг дайлсныхаа хариуг л амсаа биз дээ

2016, 11 сар 29. 19:20
Зочин

жинхэнэ балай халх

3 сар 15. 19:27
Зочин g

Chiniiheer balai halhuud chin l jinhene mongol ulsaa avarch uldsen yum shuu.

5 сар 31. 21:32
Зочин

Barimtaa gargaad!ir! Z geed l bitgii ehleerei dee!

2016, 12 сар 1. 16:10
Зочин

Хар цагаангүй цус урсаагүй түүхийг цаг хугацаас олж харахгүй тэр тусмаа Монголчууд түүхээс ойрдыг нэг их эх оронч болгоод халхуудыг нэг их урваач шарваач болгох нь түүхч шушмаануудын төөрөгдөл улаан хувьсгалч дүр төрх шүү.Ойрдын түүхч тэр чигээрээ алаан хядаан шүү дээ. Дайн болсон бол цус урсана та нарын нэг жилийн цэргийн алба хааж фанер буудсан сургууль чинь биш сүр бадруулж цус урсган дарсан гэсэн гарчиг чинь түүхийг хөөрцөглөн гуйвуулж хувьсгалч түүхчдээс будаа идсэн нь ойлгомжтой байна. Ойрд чинь тусдаа улс

2016, 12 сар 19. 18:52
Зочиндорждорж

Дөрвөл баяд 2 ойрад биш бөртэ чонын удам биш боржигон бас бөртэ чонын удам биш боржигон баяд аавтай буриад ээжтэй

2016, 12 сар 19. 16:39
зол

ямар улс байсийм бол хэлээд өгөөч Үнэхээр тийм бол тусад нь гаргаач Дуртай байх биз ингэж доромжлуулж байснаас дээр биз
Та нар нэгээд хятад ахан дүүстэйгээ худ ураг бололцоод л үлдэхгүй юу даа

2016, 12 сар 12. 18:57
занги

дэлхийн түүх ч тэр чигээрээ цус урсгасан түүх шүү дээ, одооч үргэлжилсээр

Сэтгэгдэл бичих
Санамсаргүй нийтлэл [ Энд дарна уу ]