Ангилал

Сайтын талаар ярилцъя Уншигчдын санал бодол

1924-1992 он хүртэлх Монгол улсын нэр юм. Энэ үед Монгол улсын төр нийгмийн тогтолцоо нь социалист нийгмийг дамжиж хойд хөршийн бүрэн хараа хяналтад байлаа. Улмаар харийн түрэмгийлэгчдийн санаархлыг удаа дараа тас цохиж, тусгаар тогтнолоо хадгалж чадсан чухал цаг үе билээ.

...Цэрэндоржийг зайлуулбал Монголд бослого гарч магадгүйУншсан5,420

Б.Цэрэндоржийг хүндээр өвчилмөгц Монгол Улсын Засгийн газрын төлөөний түшмэл “П.Н.Шастин эмч дүгнэлт гаргажээ.

П.Батнайрамдал, "Хичээнгүй сайд Б.Цэрэндорж" нийтлэлийн хэсгээс...


...1890 оноос Хүрээн дэх Орос Улсын орчуулагчийн сургуульд 14 жил монгол хэлний багшаар ажиллан өрнийн соёлын зах сэжүүртэй танилцсан нь түүний оюуныг улам тэлсэн, нүд нээсэн явдал байлаа. Б.Цэрэндорж 1905 оноос Манжийн амбан яаманд бичээч, хятад хэлний орчуулагч түшмэл, зургадугаар зэргийн түшмэлийн албыг Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалыг хүртэл хашжээ. Б.Цэрэндорж Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалд идэвхийлэн оролцож, Гадаад яамны дэс түшмэлийн албанд томилогджээ.

Өөрийн авьяас билгээ хөгжүүлж, бичгийн боловсролд гаргуу суралцаж, үндэсний сэхээтэн бүрэлдэн тогтох эх суурийг тавилцсан энэ эрхэм Богд хаант Монгол Улсын Гадаад яамнаа дэс түшмэл, дэд сайд, тэргүүн сайдын алба хашиж, чухам энэ үеэс л төрийн тулгам их үйл, дипломат бодлогын нарийн шаглаа, төрд зүтгэхийн утга учрыг бие сэтгэлээсээ мэдэрсэн байдаг. Ханд ван, Сайн ноён хан, Богд гэгээний ойр хаяанд байж, тэдний цөлх зангараг, төв эрхэмсэг чанарыг үлгэрлэн шингэж үлдсэн цөөн хүний нэг Б.Цэрэндорж байлаа.

Ханд чин вантай шадарлаж байсан Дагва мээрэн “Тэр үед би залуу байж. Алдаж омтгойтох нь олонтоо. Тэр болгонд Ханд ван, Цэрэндоржоос суралцахыг үргэлжид зөвлөнө. Түүний алхах гишгэхээс аваад албан хэрэг хөтлөх, аашилж авирлах, эрдэм номд шимтэхээс нь үлгэр авцгаа гээд л бидний хэдэн түшмэлийг зэмлэдэг байсан сан” хэмээн дурсан бичиж үлдээжээ.

Сайн ноён хан Намнансүрэн, чин ван Ханддоржийн хамтаар Монголыг олон улсаар хүлээн зөвшөөрүүлж, 1915 оны Хиагтын гурван этгээдийн хэлэлцээрт Монголоо төлөөлөн ухаан зарах зэргээр Б.Цэрэндорж төрийн олон чухал үйлст хүчин зүтгэжээ.

Гэхдээ хоёр их гүрний хуйвалдаан  (нууц тохироо), бодлогын эсрэг хятад, орос хэл гайгүй мэддэгийн зэрэгцээ тэдний улс төрийн бодлогыг ч гадарладаг хүний хувьд үр дүнтэй дипломат тэмцэл явуулж байсан ч 1915 оны Хиагтын хэлэлцээр манай талд ашиггүй болсныг Б.Цэрэндоржийн алдаа хэмээн үздэг, ингэж бичиж, тэмдэглэсэн нь байдаг. Хүн хэдий ухаантай ч цагийн аяс гэж буйг анзаарах байлгүй дээ, хойч үе нь.

1915-1919 оны хугацаанд Б.Цэрэндорж Гадаад яамны сайдын хувьд Орос, Хятадын төрийн бодлогыг тэнцвэржүүлэн, Монголд эергээр тусгах төрийн бодлогын мяндсан ухаан гаргаж байсан нь 1919 онд Хятадын генерал Сюй Шү Жан Монголын автономит эрхийг хялбархан үгүй хийх гүүр болсон гэж дүгнэдэг түүхчид бий.

Сюй Шү Жан Монголын эрх баригчдыг айлган сүрдүүлж, автономит засгаа сайн дураараа цуцлахыг “хүссэн” өргөдөл гаргуулж дөнгөжээ. Эл өргөдөл бичгийг Сюй Шү Жан генералд гардуулах үүрэг Автономит улсын Гадаад яамны сайд Б.Цэрэндоржид оногджээ. Үйл явдлаар мөшгин шинжлэхүй Б.Цэрэндорж татгалзаагүй байдаг.

1921 онд ялсан ардын хувьсгалын үр дүнд шинэ засгийн газар байгуулагдав. Ардын шинэ засагт мэдлэг боловсролтой, сэхээтэн ус агаар мэт хэрэгтэй үед хувьсгалыг талархан дэмжиж байсан Б.Цэрэндорж шинэ төрийн албанд бүр эхнээс нь хичээнгүйлэн хүчин зүтгэж, Гадаад хэргийн яамны түшмэл, тэргүүн сайдаар ажиллаж эхэлсэн байдаг. Зөвлөлт Орос Улстай найрамдлын хэлэлцээр хийх Монголын Ардын Засгийн газрын анхны төлөөлөгчдийн бүрэлдэхүүнд орж хоёр улсын хооронд 1921 онд байгуулсан хэлэлцээрт гарын үсэг зуралцсан бөгөөд дэлхийн пролетарийн их удирдагч В.И.Ленинд бараалхсан тухайгаа 1926 онд Залуучуудын эвлэлийн сэтгүүлд бичиж үлдээжээ.

Б.Цэрэндорж 1923 оноос шинэ тулгар Монгол Улс, БНМАУ-ын Ерөнхий сайдын алба хашиж эхэлжээ. Ерөнхий сайд Б.Цэрэндорж орон нутгийн засаг захиргааг өөрчлөн шинэчлэх, анхдугаар Үндсэн хуулийг боловсруулах, Бүгд Найрамдах Улсыг тунхаглах хэрэгт томоохон үүрэг гүйцэтгэжээ. Б.Цэрэндорж Улсын анхдугаар Их хурлын бэлтгэлийг хангах, анхны Үндсэн хуульт төрийн шинэ тогтолцоог бүрэлдүүлэх, гадаад харилцаа, төр, аж ахуй, санхүүгийн холбогдолтой 60 гаруй хууль, тогтоолыг боловсруулахад тэргүүлэн оролцжээ.

 

Цэрэндорж 1921 оны долдугаар сард тогтоосон хэмжээт эрхт хаант Монгол Улсын болон 1924 онд байгуулагдсан БНМАУ-ын Гадаад яам, Засгийн газарт сайд, Ерөнхий сайдын албанд томилогдон улсын өмнө тулгарсан нийгэм, улс төр, эдийн засаг, батлан хамгаалах, соёл боловсролын үлэмж хүнд бөгөөд яаралтай асуудлуудыг нухацтай судлан боловсруулж цаг үеийн нөхцөл, тус орны онцлог байдалд тохируулан зөв шийдвэрлэх тухайд Намын Төв Хорооны дарга Ц.Дамбадорж, Ерөнхий сайдын орлогч А.Амар нартай голч арга ухаанаар ажиллаж байв. Түүний хувь хүнийх нь нэг гол алдаа оюун санаа нь мэдрэмжтэй байсан хэдий ч түүнээсээ ч дутахгүй зусарч, бөөрөнхийн дээр хэтэрхий аймхай нэгэн байсан гэдэг.

1924 онд Орос, Хятад хоёр Монголын тусгаар тогтнолын талаар хэлэлцэж буй үед Ерөнхий сайд Б.Цэрэндорж “Бидэнд тусгаар тогтнол гэсэн ганц л хөтөлбөр бий. Энэ хөтөлбөрөөс ухарна гэдэг бол байж болшгүй зүйл” хэмээн мэдэгдэж байсан гэх. Гэхдээ эл үгний үнэн худлыг мэдэх аргагүй. Большевизмын хийрхэлд хөл толгой алдсан хэт зүүний үзэлт шинэ үеийн хувьсгалчид түүнийг “барууны үзэлт”, “эсэргүү хулгай” хэмээн цааш нь харуулчихын даваан дээр амьд үлдээсэн гэдэг. Оросын сургагчид Монголын дотоод хэрэгт эрээ цээргүй хутгалдана. Хятадууд ч Монгол дахь эрх мэдлээ өргөжүүлэх гэж улайрна. Ийм нөхцөл байдлын дунд Цэрэндорж үхэн үхтэлээ “халиуны зулзага” болж тамаа цайсан гэхэд хилсдэхгүй. Ялангуяа, 1920-иод оны дунд үеэс Зөвлөлт Орос Улс, Коминтерний зүгээс Монгол Улсын дотоод хэрэгт оролцох нь дээд цэгтээ хүрсэн үед Б.Цэрэндорж өдөөгдсөн гал бүхнийг унтрааж байсан гэхэд болно.

Ямартай ч Монгол дахь хувьсгалын хэрэгт бүр эхнээс нь оролцсон Б.З.Шумяцкий “Цэрэндорж бол хэд хэдэн ном бичсэн тухайлбал, Парламентын ардчиллын тухай нэг ном, мөн Монголын нөхцөл байдалд инээд хүрмээр санагдаж болох сэдэв олон улсын эрх зүйн тухай бас нэг ном буй. Эдгээр ном түүнийг эрдэм мэдлэг гаргууд гэдгийг харуулж байна. Гэлээ ч Цэ сайдыг даруй зайлуулахыг...” хүссэн учирлал бичгийг Зөвлөлүүдийн Засгийн газарт хүргүүлж байжээ. Оросын Бүрэн эрхт төлөөлөгч А.М.Васильев “Цэрэндорж бол үнэнч шударга, хахуульд үл автагч, ардчиллыг эрхэмлэгч мөн” гэжээ.

 

Элдэв хавчлага дарамт, цаг үеийн шаардлагыг хангахгүй байгаа болов уу хэмээн хаширлах санаа зэргээс үүдэн Ерөнхий сайдын албанаас чөлөөлж өгөхийг хүссэн өргөдөл Цэрэндоржийн зүгээс гаргаж байв. Энэ хүртэл А.В.Шотман, Охтин нар Цэрэндоржийг зайлуулбал “...Монголд бослого гарч магадгүй” хэмээн жийрхжээ. Б.Цэрэндорж аливаа асуудлыг голч ухаан, эе эвээр шийддэг зүтгэлтэн байсан учраас “Хичээнгүй сайд” хэмээн олонд алдаршжээ. Харин генерал Сюй түүнийг “Ар Монголын хөгшин чоно” хэмээн нэрийдэж үүнийгээ Монгол даяар тараахыг идэвхийлэн чармайж байв. 1923 онд Б.Цэрэндорж Монгол Улсын Ерөнхий сайдын өндөр дээд албанд томилогдон 1928 онд буюу сүүдэр халих хүртлээ ажилласан байна. Түүний алба хашсан тайлан Ж.Амарсанаа, О.Батсайхан тэргүүтэй хүмүүсийн эрхлэн гаргасан “Монгол Улсын гадаад бодлого: Хичээнгүй сайд Балингийн Цэрэндорж” номд тов тодорхой орсон тул энд нурших нь илүүц биз ээ.

Б.Цэрэндоржийг хүндээр өвчилмөгц Монгол Улсын Засгийн газрын төлөөний түшмэл “П.Н.Шастин эмч дүгнэлт гаргажээ. “Таныг Орос юм уу, Германд даруйхан явуулж мэс засал хийлгэхээс өөр аргагүй гэж буй. Тиймийн учир улсын хүчээр зохих газарт нь явуулж эмчлүүлэхээр шийдлээ” гэхэд Б.Цэрэндорж “Би явахгүй, нөхөд минь. Бид саяхан тусгаар тогтнож тулгар төрийг байгуулсан. Манай Монголын сан хөмрөг нимгэн байна. Ийм үед үхэх болсон хөгшин өвгөнд хатиг гарлаа хэмээн улсын сан хөрөнгийг хохироож болохгүй” гээд эрс татгалзаж байжээ. Ийн Б.Цэрэндорж 1928 оны 2 дугаар сарын 23-ны хаврын тэргүүн сарын тэр нэгэн өдөр бие чилэхийн эрхээр насан огшиж, эмгэнэлийн цуглаан дээр нь их эрдэмтэн Жамсрангийн Цэвээн хэлсэн үгэндээ: “Нөхөр Цэрэндорж агсны байдлыг ажиглаваас чухамхүү чин зоригт гайхамшигтай баатар эр хэмээж болмоор асан. Юу хэмээвээс тэр амьд ахуйдаа албан хэргийг явуулан шийтгэхэд хэдүй насан буурай болсон атугай ч гаргаж хэрэглэсэн бодлого ухаан ч тун онцгой тасархай мэргэн, аливаад уйдах чилэхийг бодохгүй туйлын их идэвх хичээнгүйтэй, ямар нэгэн хэрэг явдалд гэнэдэж хууртах нь үгүй, нягт хянамгай, манай улсын тулгуур төрийн түшиг багана мэт хүн байсан бөгөөд хятад, оросын зэрэг гадаадын шунахай этгээд уран сайхан үгээ өмнөө бариад, араг савраа хойноо үүрээд ирэхэд хууртагдахгүй мэргэн, айлган сүрдүүлэх гэвэл айхгүй баатар, худалдаад авъя гэвэл худалдагдахгүй шударга, элдэвлэн хатгаж өдөөвч хөдлөхгүй бат, хэзээд Монгол үндэсний газар ус, ард түмэн, улсын эрх мэдлийг алдахгүйг цаг ямагт бодолхийлэн оролдож явсан хавтай баатар эр хэмээвээс болно” гэж тэмдэглэжээ...

Соёмбо сэтгүүл

П.Батнайрамдал, "Хичээнгүй сайд Б.Цэрэндорж" нийтлэлийн хэсгээс

Сэтгэгдэл 14ЭнгийнХэвтээБосооСэтгэгдэл бичих-Aa+
11 сар 4. 8:58
Зочин

Ба лин Цэрэндоржийг магтах гэж их хичээжээ. 1915 оны Орос Хятадын хиагтын гэрээнд Монгол улсын гадаад хэргийн сайд буруутай байлгvй яах юм. Монголын талаар Америк Хятад 2 нийлж гэрээ байгуулбал ГХЯ-ны сайд чиг vvргийнхээ дагуу хариуцлага хvлээ. Тэгээд ч 1911 оны vндэсний эрх челеений хеделгеений бvх удирдагчид, 21 оны ардын хувьсгалын бараг бvх удирдагчид бvгд шахуу цаг бусаар амиа алдчихаад байхад энэ хvН яахаараа бараг ганцаараа шахуу амьд мэнд байж байдаг юм. Хегширсен хойноо еер шигээ гарвал угсаатай хvмvvcээ бодож л татгалзсан дvр эсгэсэн биз

6 сар 17. 21:50
Зочин

Ер нь нэг улс оронд төрж хамтран аж төрж амьдарч байж нэгийгээ хятад гэж хэлж хогийн зан гаргах хэрэгүй шүүдээ Монголчуудаа. Энэ газар шороон дээр төрсөн ямар ч амьтан төрсөн газартаа хайртай байдаг юм. Өнөөдөр Монголд хятадын холицоотой хүмүүс зөндөө л байгаа биз Тэд чинь эх орныхоо төлөө адилхан л хөдөлмөрлөж, байгаа. Дайн тулаан болоход адилхан л байлдаж явсан. Хятадын эрлийзүүд уравсан гэж сонсоогүй харин Халх хүн урваж байсан гэж сонссон Битгий тэгж адилхан амьдрах гэж байж нэгнээ бүү ад үз. Манайхан Өвөрмонголчуудыг хятадууд гэдэг тийм биш шүү Их гүрэнд хавчигдаад ядаж яваа улс Болдогсон Монгол улстайгаа л нэгтчихмээр байгаа юм.

11 сар 4. 9:07
Зочин

Хятад гэдгийг нь хэлэхээс аргагvй болоод л vндэс угсаагаар нь дууддаг юм. Хятад хvмvvcээс хvний санаанд оромгvй муу муухай булай явдал гардаг юм. Тэгээд бас хэтэрхий их шуналтай байдаг нь байгаль дэлхийг юман чинээ тоохгvй сvйтгэдэг зан араншин нь Монголчууд биднээс тэс ондоо болохоор аргаа бараад хар хятад хужаа гэж яс vндсээр нь дуудаж байна шvv. Tэрнээс биш сайн сайхан байвал юу гэж хvн муулахын дон туссан биш дээ.

11 сар 2. 21:54
Зочин

Tiim shuu unen xeljee

5 сар 22. 12:59
Зочин

Цэ хэмээх Цэрэндорж буюу ( Си Янь Шань) гэх мэтээр түүний хүүр оршуулах ёслол дээр хятадын төлөөлөгчдийн хэлсэн үгийг 90 ээд оны сүүлээр Цэрэндоржийн үр хүүхдүүдийн хэвлүүлсэн номон дээр тэд өөрсдөө бахархалтайгаар орчуулж тавьсан байсныг би уншиж байсын байна.

4 сар 19. 19:10
ЖИНХИНА МОНГУ ХҮН БА

ХАЙЯА ТАНА ҮХЭР МОНГО ХЭРЭЛДБА ХЭРЭЛДБА. ЦЭРНЭ ДОРЖА НИ МАНА ХҮНЭ БИШБА. ТАНА ҮХЭР БА. АААХХХАААХ....ЯААХХАААХХА....АААХХХХ.ГАХ..ГАХ

4 сар 17. 10:42
1924

ХЯТАДЫН ЭРЛИЙЗ БАЛИНГИЙН ЦЭРЭНДОРЖИЙГ БИТГИЙ ХУДЛАА МАГТААД БАЙ, НААДАХ ЧИНЬ МОНГОЛЫГ САМАРСАН ЮМ Ш ДЭЭ

4 сар 17. 16:37
Зочин

Худлаа битгий хуц. Монголын төлөө амь насаа хайхралгүй зүтгэний гавъяа нь өнөөгийн Монгол улс билээ. Юм л бол хятадын гэж овог нэр зүүлгэх хэрэггүй. Бид бүгд Монголын өвөг дээдсүүдийн өв удам. Одоо ингэж бичээд байгаа улс бол Ойрдуудын хагалгах, хэрэлдүүлэх, түнжингүй байлгах гэсэн далд арга. Тэр тусмаа Нямдоржийн гар хөлүүд байдаг. Нямдорж ахаа хятадын тагнуул гэж хэлүүлэхгүйн тулд ийм арга хэрэглэдэг новшуууд юм.

4 сар 17. 14:41
Зочин

Тэр ганц хүүгээ хуримлуулах гээд мөнгөгүй учраас Данийн Ларсентай наймаа хийж мөнгөтэй болж байсан л гэдэг. Түүний хувь хөрөнгө гэж юм байгаагүй элдэв шуналгүй гэж улс төрөөс ангид Ларсен гүн хэлсэн нь үнэн байх. Энэ хүн хятадын эрлийз байж болно гэхдээ монгол цустай Цэдэнбал, Чойбалсан нараас илүүтэй монгол нутгийг хайрлаж монгол хүнийг хүндэлж ирсэн билээ. Лав л тэдэнтэй адил гадаад их явж монгол хүнээ харийнхантай нийлж алж цөлж байгаагүй нь чухам үнэн юм. Төвд Богд ч бас монголын төлөө урвагчдаас илүү зүтгэж байсан юм.

6 сар 17. 21:42
Зочин

Өнгөрсөн түүхээ мэдэхгүй байж битгий ульцгаагаад бай. Цэ чинь ямар ч гэсэн Монгол төрийн төлөө та нараас илүү зүтгэж " Ар Монголын хөгшин чоно" гэсэн хоч зүүсэн хүн. Одоо залуучууд бол эх оронд ямар нэг аюул ирвэл урвах улс олон байгаагийн нэг чи ч байж мэднэ дээ

4 сар 17. 10:47
bold

б.цэрэндорж чинь Тэмбүүгээр үхсэн гэдэг.

4 сар 17. 17:11
Мээдээ

Болд муу новш минь чи юугаарч үхэх билээ.үхэх нь үхнэ.монгол төрийн зүтгэлтэн чамаас л дор байв гэж үү.тэнэг юм бичээд ,харин монголчуудыг хагаралдуулах гэж энэ нь хятад тэр нь хятад гэж гадныхан үг гаргаж тараасаар байгаад монголд дан хятадууд байдаг мэт сэтгэгдэл төрүүлэхээр сурталаа бидний гараар хийлгэж байгааг анхаар.ингэж гүтгэж доромжлохоо боль.нэг өдөр чи өөрөө хятад болчихсон хэлмэгдэх ч юм билүү. Баримт дүгнэлт нь улсын харьяат төр нь мэдэж байгаа.тэгээд түүхийг эргүүлж авчираад шүүж яллаж болдоггүй.

5 сар 8. 19:18
Зочин

Yag l goltoi yum bichij dee 。Ene hevlel medeelleer bicheed, hoorondoo hereldeed metgeltseed baigaag harj ,sonsojee baihad tsever mongol ni hen haana baigaayum. bugdl hyatadiin erliiz gej haraaj bie bienee doromjiloh bolson. Uneheer gaihmaar tegsen atlaa.Hyatad gegch mangaaruu odor bur och tochnoon mongolchuud maani amar taivan yavj ariljaaj naimaagaa hiij l ami zuuj baih yum.Bas boloogui ee tor zasag ni hurtel butsaltgui tuslamj avah.Uneheer l Boldiin deer bichseneer garniihan l horshoo muulah,uzen yadah yavdliig devergej bidnii garaar hiildeg baih oo. Tegeed ch "uuliin bugiig haraad unasan morio golno" gedeg bizdee. Haa holiin uls hajuunaas hoshuu durj horsh ornuudtoi muudaltsuulaad ted ashig olloo gehed bid ashig olohgui hohirch uldeh magadlal mash ondor biz dee. Yamar ch baisan ergetsuulen bodohod iluudehgui l asuudal.Tegeed ch odoo delhii deer tsetser tsutai ard tumen gej barga l baihgui dee. Hamgiin oilgomjtoi neg jishee durdahad Bidnii ovog Chinges ovoogiin tsus haahaa l tarsan bizdee

6 сар 18. 14:47
Зочинmonhol hyn

M.Enhboldoo ci ene hynees suralc.xam shig erliiz.aldaj onoj uvsan c tyyhend yldsen hiisen umtai hyn shyy.camd nygelee nmingolaminclah aldaagaa zasah bolomj bainaa.

Сэтгэгдэл бичих
Санамсаргүй нийтлэл [ Энд дарна уу ]

Унших СЭДЭВ-ээ өөрөө сонгодог боллоо

12 сард сонгогдсон сэдэв
Дундад зууны Европ
13 сарын онцлох сэдвийн санал хураалт явагдаж байнаЭнд дарж саналаа өгнө үү