Ангилал

Сайтын талаар ярилцъя Уншигчдын санал бодол

Лха.Дарьсүрэн: Танихгүй танилуудын золголт - 2Уншсан3,470

... Миний бодлоор бол “ОСТАМ”-ын анхааруулсан Хүрээний нууц хүн, Баргын сүмийн тахилчаас илгээсэн энэ баримтын Гакамоку хоёр нэг хүн шиг санагдана.

Зохиолч Лха.Дарьсүрэнгийн "Онцгой эрх" роман нь Монголын тагнуулчдын эр зориг, авхаалж самбаа, ур чадвар алдар гавьяаг тод томруунаар харуулсан онц сонирхолтой ном билээ. Өнгөрсөн зууны сүүл, 70, 80, 90-ээд оны үед зохиолч Лха.Дарьсүрэнгийн ганц "Онцгой эрх" ч биш адал явдалт, онц сонирхолтой зохиол  бүтээлүүд уншигчдыг байлдан дагуулж байсан юм. Түүний бүтээлүүдээс "Танихгүй танилуудын золголт" хэмээх туужийг цувралаар хүргэж байна.


Нэгдүгээр хэсэг: http://www.tolgoilogch.mn/_a7j5mly70w

 

Хоёрдугаар хэсэг.

 

Рагчаа, Хүрээний нууц хүнд холбогдох сэжим, Зүүн хүрээнд наасан ухуулах хуудасны агуулгатай уялдаж буй сэжгийг ажиглангуут Богдын ордны дэргэд дэх ихэс дээдэстэй холбоотой бүхнийг шалгахаар шийджээ.

-Доржоо! Өнөө шөнө Сэцэн ханы хорооны Зүүн гудамжинд суудаг Паарал-ван гэдэг хүнтэй очиж уулз. Юуны өмнө Богдын ордноос хилийн чанад руу элч илгээсэн эсэхийг сурагла. Нөгөө талаар Богдын ордонд болж байгаа зүйлийг ямар, ямар хүмүүс мэддэгийг тодруул гээд нэгэн зурвас хийж өгөөд Паарал ванд холбогдох зарим зүйлийг товч ярьж өгчээ. Чингэтэл Хүрээний дин буудлуудын эздийн холбоог тодруулахаар явсан Нацаг эргэж иржээ.

Хүрээний зарим дин буудлын эзний гарал угсаа, танил тал, хань холбоотныг тогтоосон баримтаас үзвэл Өргөн чөлөөний өндөр Далайн буудал Рагчаагийн анхаарлыг татлаа. Барон, хүрээнд ирсний дараа гаминтай холбоо бүхий пүүсний эздийн хөрөнгийг сэгсэрсэн мөртлөө өндөр Далайн мэдлийн газраас сэмэрхий хадаг, сэтэрхий зүү ч авсангүй. Бароны тагнуулын газрын дарга Сапайло өөрийнхөө сүүдэрт итгэдэггүй мөртлөө гарын үсэг бүхий онцгой эрх эдэлж болохыг тогтоосон бичиг Далайд хайрласан байв. Хорлон сүйтгэх ажиллагаанд дадсан Сапайло гамингийн нэр хүндтэй хамсаатныг ямар ч зорилгогүйгээр эрхлүүлэхгүй билээ.

-Барон Унгерны яргачин Сапайло, өндөр Далай, Баргын генералууд болон Хүрээний нууц хүн... Эд нар маш сайн нууцлагдсан учгаар холбогдсон байж болох уу? гэж Рагчааг асуухад олсон баримтаа бодит байдалтай тулгаж нэлээн зүйлийг гадарласан Нацаг,

-Спайло, Далай хоёр бол Унгерны гар хөл. Хоёр генерал бол атаман Семеновын нүд чих. Ингэхээр Хүрээний нууц хүн бол япон, цагаантантай дөрөө нийлүүлсэн хорлон сүйтгэгч байж таарна. Иймээс японы тагнуулын газар, эдний гар, хөлийг бие биенд нь мэдэгдэлгүйгээр холбож, өөрсдийг нь сүлбэх ганц тэвэнд сүвэгчилж орхисон бололтой гэлээ.

-Тэгвэл түрүүчийн эзний түнш, сүүлийн эздийн дуулгавартай зарц болж таарна гээд Рагчаа, суудлаасаа өндийж нууцынхаа авдраас нэгэн бичиг гаргаж ирээд,

-Нацаг аа! Чи энэ баримттай танилцаад саналаа боловсруулаарай. Бүх баримтыг нарийвчлан эрэгцүүлбэл Харбинаас, Хүрээнд байгаа цагаантны нэг хурандаатай уулзахаар Гакамоку гэдэг төлөөний түшмэл одоо хүрээнд ирсэн байх ёстой. Миний бодлоор бол “ОСТАМ”-ын анхааруулсан Хүрээний нууц хүн, Баргын сүмийн тахилчаас илгээсэн энэ баримтын Гакамоку хоёр нэг хүн шиг санагдана. Иймээс Гакамоку гэдэг үг нууц нэр үү, нууц дохио юу? гэдгийг тогтоох хэрэгтэй байна. Харин одоо хоёулаа Далайн буудлаар очъё гэхэд Нацаг суудлаас босож хувцсаа янзлав.

Рагчаа, Нацаг хоёр Хүрээний латов дурдасын “Даугава” гуанзаар дайрч Хаван баярын гудамж болон Өргөн чөлөөний уулзварт буй том асар хаалгыг чиглэв. Тэр хоёр гэлдэрсээр хаалганы дэргэд ирж, Нацаг том гинжээр хаалгыг балбалаа. Намхан цагаан хятад хаалганы түгжээг тайлж, явган хаалгаа онгойлгоод Рагчаа, Нацаг хоёрын хувцас, ташаан дахь гар бууг сүрхий ажсанаа ар тийшээ ухраад ус балгачихсан юм шиг дуугүй зогсоно.

-Танай данжаад байна уу гэж Рагчаа лавлахад хятад залуу,

-Буудлын байшинд бий гэж арай ядан хэлээд толгой дохив.

Уужим хашааны гурван талыг эзэлсэн арав арван жангийн гурван урт байшингийн дунд байшингаас гарч ирсэн өндөр гооргор хятад тэднийг угтан уулзлаа.

-Таныг Далай гэдэг үү? гэж Нацагийг монголоор асуухад өнөө данжаад,

-За тиймээ гэж монголоор хариулаад тэр хоёрын үгийг хүлээж анана.

-Танай буудал олон хүнтэй юу гэж Рагчааг асуухад үгний өөгөөр гийчнийхээ санааг багцаалдаг Далай,

-Хүн гэхээр юм байхгүй. Тийшээ орооч гэж голын байшинг заалаа. Рагчаа буудлын гол байшинд орохын өмнө Далайгаас,

-Ирсэн хүмүүсийг бүртгэдэг үү гэж лавлав.

-Оросуудыг бүртгэдэг. Харин монголчуудыг бүртгэдэггүй гээд Далай хөгцтэй шүдээ торсойлгон инээмсэглэхэд “Монголчууд бүртгүүлэх бичигтэй биш” гэсэн байдал царайнд илэрнэ.

-Тэр бүртгэлээ үзүүлээч гэхэд Далай буудлын гол байшингийн хөлийн өрөөнд оронгуут нэг залуу хятадыг дуудаж бүртгэлээ авчруулаад: -Та хоёр тийшээ ор!

 Хэрэгтэй зүйлээ манай залуугаас асууж лавлаж байна уу гэж монголоор хэлээд өнөө залуудаа хятадаар “Болгоомжтой донгосоорой” гээд мухрын нэг өрөө рүү майрганалаа. Нацаг буудлын өрөөнд орохоос өмнө өнөө хятад залуугаас

-Танайд ойрдоо монгол хүн байсан уу гэж луушир аялгуугаар асуухад,

-Нэг... гэснээ өнөө залуу балмагдсандаа болоод хэсэг түгдэрснээ:

-Хоёр хүн, хоноод явсан гэж хятадаар арайхийж хариуллаа. Нацаг залуугийн ярианы аясаар худлаа хэлснийг гадарлаад “Энэнээс ямар улсууд вэ? гэх хэрэг байна уу? эрэгтэй, эмэгтэй хоёр хүн хоноод явсан гэх байх” гэж бодовч өрөөнд орохоос өмнө амжиж асуутал үйлчлэгч Нацагийн бодсныг үг гээлгүй хэллээ. Чингээд тасалгаанд орж ажвал айлчныхаа яриаг чагнахад зориулж бэлдсэн  өрөө болохыг мэдэв. Нацаг хятад хэл мэдэхгүй царайлж, өрөөнд орсны дараа монголоор ярьж, үйлчлэгч залуугаас бүртгэлийн талаар хэд гурван зүйл асууж тодрууллаа. Чингэтэл Далай, хоол, архи, янжуур өрсөн тавиур барьсан нэг бүсгүйг дагуулж тасалгаанд орж ирэнгүүт үйлчлэгч залуугаас “Илүү дутуу үг чалчаагүй биз?” гэж хятадаар асуугаад айлчныхаа анхаарлыг татахгүйг хичээж,

-Ширээ засалц гэж монголоор хэллээ. Далай урилгагүй зочноо ширээнд урьж,

-Дарга аа!  Хоол ид. Ийшээ суу ваа гэж тал засаад үйлчлэгч нарыг өрөөнөөс гаргалаа.  Рагчаа, Далайн яриаг ажиглахын тулд хэсэг зуур яриа дэлгэхээр шийдээд ширээнд дөхөж суугаад буудлын эзнийг хамт суухыг гуйж урилаа.

 

-Манай дин буудлаар элдэв шалдвын улс эргэлддэггүй. Тэднийг андахгүй болохоор дор нь зохих газар хэлчихдэг. Усыг нь уувал ёсыг нь дагадаг хуультай гээд нахилзан нялуурна. Далай яриа дэлгэн Рагчаа, Нацаг хоёрын ирсэн учрыг мэдэхийг оролдож суухдаа “Өнөө баярхуу бардам монголын сураг гаргах гэж яваа болов уу? Тэр лүд, балаг тарьж мэднэ! Эд нарт тал нүүр алдвал хойшдоо ярвигтай болно гэж бодож суутал нэг хятад залуу орж ирээд зочидтой монголоор мэндлээд,

-Өнөө монгол залуугийн үлдээсэн мөнгийг яах вэ? Үйлчлэгч нарт хуваах уу, дансанд бичих үү? гэж хятадаар асуухад Далай уурандаа,

-Дэмий солиоролгүй гарч бай! гэж омогдсоноо Рагчаа, Нацаг хоёрт мэдэгдэхгүйг бодож –Манай том хүү. Хэд гурван янчаанаа чамлаад байгаа юм гэж монголоор учирлахад залуу, эзнийхээ ярианаас санааг нь ойлгоод өрөөнөөс хурдан гаргахаар хаалга өөд эргэтэл Нацаг

-Та жаахан хүлээгээч! Юун монгол хүн мөнгө үлдээсэн юм бэ? гэж луушар аялгуугаар асуулаа. Нацагийн үгийг сонссон Далай эг маг ээрч тугдагнахад Рагчаа дин буудлын эзнээс,

-Далай! Та нэлээн адармаатай хөгшин юмаа! Угийн сураагүй тоглоомонд шунасан хүн “нүцгэн” үлддэг байхаа гэж асуулаа.

-Би бинчинтэй хүний гар харж амьдардаг хүн. Нэг баян хүн, тав хонохдоо баахан мөнгө мартаад явчихжээ. Одоо бараг зургаа хонолоо. Тэгэхэд манайхаар дахиж үзэгдсэнгүй. Ирвэл надтай уулзуулаарай гэж энэнд захисан юм гээд Далай, Рагчаагийн царайг ажсанаа “Юу ч гэсэн нэг удаа ингээд үзье” гэж бодохдоо Бароны ташуур гэгддэг Сапайлогийн үгийг санаж “Ганцхан хар толгойгоо хичээ. Бусдын төлөө боож үхэх хэрэггүй” гэж захисныг хэдэнтээ эргэцүүлэв.

-Тэр хүн ямаршуухан байр байдалтай хүн байсныг мэдэх үү?

-Үзвэл танина. Гэхдээ маапаантай хүн ваа. Мөнгөө авахаар ирвэл зохих газар мэдэгдэнэ гэж бодсон гэж өөрийгөө цагаатгаад: -Намхавтар, туранхай хөх хүн байсан. Сайн ажвал зүүн хөл нь түнхээрээ гэмтсэн учраас мэдэгдэх төдий догонцдог юм байна лээ гэлээ.

-Тэгж гэмтсэнийг яаж мэдсэн юм бэ? гэж Нацагийг асуухад,

-Хай... Би залуудаа морин тэрэгнээс буух гэж байгаад хальтарч түнхэндээ юм оруулчихсан. Тэгээд одоо шат өөд гарахдаа заавал хазганадаг гэлээ. Рагчаа, Нацаг хоёр Далайгаас магадлах зүйлээ асуугаад явахаар шийдэж суудлаас өндийтөл Далай,

-Аа тийм. Тэр хүн хоёр хоног хоол идээгүй. Өрөөнөөсөө гараагүй. Буудлаас явах өглөө дайралдсан чинь царай нь цав цагаан болчихсон, үс нь азарганы дэл шиг урт ургасан байлаа. Хүний үс хоёр хоногт тэгж их ургадаг ерийн биш юм. Би тэр хүнтэй ямар ч хамаагүй. Тэгэхээр над, муу юм санахгүй ваа гэж хаяагаа эвтэйхэн манаж хэллээ.

*    *    *

 

Сарын хуучид гарчихсан болохоор тэнгэр нэлмийгээд нүдгүй харанхуй Хүрээ хотыг нөмөрчээ. Дорж, даргын даалгаврын дагуу шөнө дундаас хойш Сэцэн ханы хорооны нэг уудам гудамжийг уруудан хав харанхуйг баримжаалан явсаар гудамжны дунд хирд буй нэг даамангийн хажуугийн вандан сандал дээр түр сууж чимээ чагнан орчныг ажлаа. Чингээд шөнө дундаас хойш хажуулдаг Паарал вангийн хашааны явган хаалгыг болзоот дохио ёсоор гурвантаа цохитол гэрийн эзэн гэрээс гарч ирэнгүүт ханиалгаж, дохио өгсөөр хаалганы түгжээг мултлах зуур,

-Юун хүн бэ? Яасан орой морилох юм бэ? гээд хариу дохио хүлээв.

-Сүхтөмөр гуай явууллаа. Хөх Задын Нанзад /баатар/ бичиг авчирлаа гэж Доржийг шивнэх шахан хэлтэл гэрийн эзэн хаалга нээж зочноо оруулаад амар мэндийн зөрөө гаргаснаа,

-Гэрт морил гэлээ. Дорж гэрийн эзэнг дагаж таван ханатад ортол Паарал ван Доржийг ажиглангуй харснаа,

-Дээшээ суу гээд гэрийн хоймор өөд заалаа. Дөч шахам насны махлагдуу шар царайтай, том биетэй, чацархуу байрын энэ хүн, шалны өрөн дээрх лааг өөртөө ойртуулаад захидлыг задалж уншсанаа,

-Яараагүй биз дээ. Юу ч гэсэн цай халаагаадахъя гээд зуухны ард зэрэгцүүлж тавьсан тулганд хэдэн ширхэг нүүрс хийгээд яндангаа тавилаа.

-Рагчаа дарга, тантай уулзаадхаач гэсэн юм гэж Дорж яриагаа эхэлтэл Паарал ван,

-Тийм байна. Богд өөрийнхөө шадар хүмүүсээс гадаадад явуулаагүй. Харин Гандангийн Дорлиг лам, гэнэт цорж болсонд дургүйцдэг хүмүүс цөөнгүй байдаг бололтой. Хаалгач нарын дам яриаг сонсвол ойрын үед Богд хаан Гандангийн цоржийг ирсэн үед шууд уулзуулаарай гэж хэлсэн бололтой гээд гуулин данхныхаа тагийг сөхөж үзээд шалны өрний шургуулганаас аяга гаргав.

-Тэр лам яагаад цорж болсон юм бол.

-Аа мэдэхгүй. Хавар нэг хэсэг ор сураггүй алга болсон. Хүмүүс түүнийг Алтан Очиртын хийд рүү явсан гэдэг байсан. Гэтэл саяхнаас Баргын сүм орсон гэж дуулдах юм гээд Паарал ван Доржид цай аягалж өгөв.

-Гүн гуайн лагшин сайн уу?

-Жаарай гүн хоёр хоногийн өмнө консулын дэнжид орос эмийн санд дүү Өлзийн хамт очоод ирсэн. Өчигдөр надаас эмсгий Яндаг гэдэг хүний дүүг сураглаач гэж гуйж байна. Тэгээд зогссонгүй. Чи орос хэлэндээ аль зэрэг вэ. Би чамайг дагуулж, нэг орос худалдаачинтай уулзмаар байна. Чи завтай юу гэж байсан. Яндагийн дүүгийн сургийг ажвал Цэргийн Яаманд бичээчийн алба хаадаг сурагтай.

-Цорж ламтан Богд гэгээнтэй уулзъя гэж бодсон юм болов уу.

-Аа мэдэхгүй. Гунгаадэжидлинд нэг шинэ гэр барилаа гэсэн. Бодвол Богдтой, цорж лам биш өөр хүн бараалхах байх. Цагаан ордны тахилч лам, Зүүн аймгийн нэг дүвчин ирж доод ордны гол дуганд сахиус залах гэнэ. Би юмыг нь бэлдэх гэж зав муутай явна гэж байсан. 

Дорж, Паарал вангаас мэдэх ёстой зүйлийнхээ ул мөрийг чингэж гаргаад лавшруулах зүйлээ бодож суухдаа “Доржоо! Чи Паарал ван гуайгаас жанжинтай яаж танилцсаныг нь яриулаарай. Тун золбоотой хүн шүү” гэсэн даргынхаа үгийг санав.

-Би, таныг намын дугаар үүрийн гишүүн гэдгийг мэдэхээс цаашгүй. Тэгэхээр намд яаж орсон, жанжны, даалгавар хэрхэн биелүүлж  явсан гээд намтар мундахгүй биз дээ.

-Намын гишүүн болсны хувьд гэвэл анхандаа гишүүн болохгүй гэж хөглөснийг яана. Сүүлд жанжнаас бат илэрхийлэх бичгээ авахдаа их ичсэн юм гээд Паарал ван яриагаа эхлэв.

...Паарал ван мичин жилийн /1920/ зуны сүүл сарын хуучдаар Сэцэн хан аймгийн хэсэг тууварчидтай нийлж орос худалдаачдын мал тууж хүрээнд иржээ. Тууварчид малаа Чулуутад хариулаад өөрснөө Элбэг Амгалантын урд, Туулын хөвөөн дээр бууж майхнаа татжээ. Тэд Хүрээ хотоор орж малаа тушаах хүмүүстэй уулзаад хэд хонож байтал нэг орой өндөр нарийхан биетэй, хүрэвтэр туранхай царайтай, хурц сэргэлэн харцтай залуу ирж амар мэнд лавлаад майхны баруун хаяанд сууж,

-Ах нар минь аль нутаг хошууны улс вэ? гэж асуулаа. Майхны зүүн хаяанд сууж, хатсан боорцог дэвтээсэн аяга ёроолдсон тарган Бор,

-Тэр хүн Сан бэйсийнх, энэ залуу далай вангийнх, наадах чинь Ёстынх, би өөрөө Сэцэн ханых гэж нэг амьсгаагаар урсгаад хэлэмгий янзаар,

-Залуу өөрөө аль хошууны хүн бэ? гэж шалгаалаа.

-Би Ёстынх. Намайг Сүхтөмөр  /1920 оны 8 сард Дээд Үд одохдоо нутгийн худалдаачин Төмөр гэж нэрлэж байв/ гэхэд Пааралван ярианд хушуу дүрж,

-Наад залууг чинь Ёстын чавганц гэдэг юм. Нутгийнхаа хүнтэй уулз даа гэлээ. Ирсэн залуу, чавганц хэмээх Намбартай уулзахаар майхнаас гарч Туулын хөвөөн дээр очив. Намбар харанхуй болсон хойно орж ирээд хажуулалгүй мод толгойгоо нэрж бодлогоширно. Тарган Бор хучлагаас өндийгөөд,

-Чи ямар залуутай наалдчих шахав аа? гэтэл Намбар,

-Манай нутгийн цагаан дээлтийн хүү Сүхбаатар гэтэл Пааралван,

-Сан бэйсийн нохой Сандаг гэдэг улаан намын орос Сүхбаатар гэдэг танилаа хүрээнд бий гэсэн. Тэр биш биз гэж хоргоон ээрлээ.

-Мөн байх аа. Монгол орноо гадаадын түрэмгий нараас ангижруулах хэрэгт хүчин зүтгэх сайн хүмүүс хайж яваа юм байна гэхэд тарган Бор,

-Хошуу тамгын газар данстай, чөдрийн хэдээс хэтэрдэггүй над шиг хүн, нам эвссэн тэр бүлгэмд нэмэр болохоос өмнө нэрмээс болчихно. Ер нь бид юугаараа тусалж гийгүүлэх билээ гэж урамгүй гонгонов.

-Хятад, цагааныхантай нүдэлдэхгүй юу гэж Пааралванг хэлтэл,

-Сэцэн ханы хэдэн хошуудын тахар зангиудтай уралцаж чадахгүй байж бүрэн зэвсэгтэй гамин, цагаантай ороолдоод санааны гарз. Гүйх нохойд гүйдэлгүй жингэр саад гэгчээр хүний бат нууцыг задруулж гай, хөө тарихаар хал балгүйгээр нь оросын мал туусан дээр гэж Тарган Бор дургүйцлээ. Чингэж маргасаар үүр цайлгаж, улс орны тухай яриа өдөж, хар мухраар шөргөөцөлдөж хэвттэл Сүхбаатар иржээ. Хучлаганаасаа сугарч чадаагүй тууварчид Сүхбаатарын бараанаар санд мэнд хувцаслацгааж цай унд янзалтал Чулуутын амнаа мал манаж хоносон буриад Тарав ирлээ. Сүхбаатар улс орны байдал, гамингийн харгислал цагаантны доншуулчдын тарьсан гаслангаас ангижрах арга замын тухай ярилцаж, тэднийг сэнхрүүлжээ. Сүхбаатарын ярианд шимтсэн Намбар хүмүүсийн царай зүсийг сүрхий ажсанаа,

-За бид танай бүлгэмд нийлье. Алийн болгон цувсан бар шиг явах вэ? гэхэд Сүхбаатар тэдэнд талархаад,

-Би, та нарын тухай Сандаг гэдэг оросоос дуулаад найдаж ирсэн юм. Бидний ажил нууц! Тэр тусмаа та нарын ажил маш нууц гэхэд тууварчид Сүхбаатарыг тойрон сууцгаалаа.

-Далай вангийн Их, Бага Цолмон, Хэрлэн Бар гэдэг газар байгаа Игнат, Сан бэйсийн Туркс Маклан гэдэг худалдаачид байгаа гэхэд цагаан оросынхны гар хөл болсон, Зүүн хязгаарын монголчуудын мал сүргийг дамжуулж ашиг олдог хүмүүсийг нэрлэж байгааг ажсан Тарган Бор,

-Гурван баяны Агап, Хэрлэнгийн алтанд Оодон татаар гэдэг чинээлэг худалдаачин бий гэхэд Сүхбаатар,

-Эдгээр худалдаачид манай мал сүргийг ил, далд олон замаар зүүн зүгийн цагаан оросынхны гарт дамжуулж байна. Тэр сүргийг улаан намын цэрэг, ангид нийлүүлэх арга бодож, Мөнх толгой, Ононгийн хойт харуулаар гаргах хэрэгтэй гэлээ. Чингэж жанжнаас ам даалгавар авсан тууварчдаас Пааралван хэсэг бодсоноо,

-Би тэр бүлгэмд орж чадахгүй. Гэхдээ та нарын нууцыг задруулахгүй гээд майхнаас гарлаа.

-Энэ хүнд итгэж болно. Харин бүлгэмд орохгүй гэсэн учрыг дараа хэлж болох уу гэж Намбарыг асуухад Сүхбаатар зөвшөөрчээ. Пааралван нэг хэсэг баяд, ноёд, худалдааны пүүсний малыг тууж, тарааж явсан бөгөөд ганц эхээ өөд болсны дараа буян амлаж, мянган Аюуш бүтээлгээд өнчин ишиг, үрээ даага үргээхгүй гэж андгай өргөжээ. Тэрээр тууварчдаас салж нутаг буцахдаа Дархан ван, Жонон вангийн нутгаар хэсүүчилж яваад Далай вангийн хошуу тамганд баригдаж гавлуулав. Гэсэн ч хань нөхдийг нь сэжиглэсэн эрүү шүүлтэнд яс зааж, өчиг алдалгүй хоёр сар шахам болтол нэг өдөр Пааралванг тамгын гэрт дуудав. Шаргалдуу царайтай, улаан жинстэй, хямсгар маягийн нэг түшмэл,

-Наад хулгайчаа, үлдээчих гээд хоёр тахрыг тамгын өргөөнөөс гаргасны дараа царайгаа түвшин болгоод,

-Би Сүхбаатарын нууц бүлгэмийн хүн. Сүхбаатар чиний сургийг Намбараас дуулаад над руу хэл хүргүүлсэн юм. Одоо айх хэрэггүй. Өнөө шөнө чамайг оргуулна. Одоо Сэцэн ханы нутаг хошуугаар үзэгдэх хэрэггүй. Хойд харуулаар дамжин Хиагт очвол дээр гэлээ. Пааралван ажигламтгай хурц нүдээр түшмэлийн шарангуй царайг ширтэн “Далай вангийнхан одоо сонжиж эхэллээ. Өнгөрдөг намар Сэцэн ханы хошууныхнаар тэнэж явахад Сүхбаатар тэргүүтэй долоон хүнийг бариулах зар тунхаг тараасан байсан. Өвөл жонон вангийн Бэрэйбун хийдээр очиход тарган Бор, Намбар хоёрыг цагаантнууд сураглаж байлаа. Тэгэхээр энэ түшмэл, миний янзыг үзэж байгаа хэрэг гэж бодоод ярианы байдлаар хэрхэхийг харзнахаар шийдэж суулаа.

-Пааралван аа! Цай унд барь гээд гэрийн хоймор зассан ширээн дээрхи тавагтай идээ, том цартай хонины махыг заахад Пааралван өнөө түшмэлийн хорыг төнхөн үг сэтгэж олоод,

-Хошуу тамгын жасаа түшмэлүүд хүний хонго шүүслэх дуртайсан. Та ч хүний зовлонд ханаад сүүтэй цай, хонины мах гудардаг болоо юу гэж шазруун еглөө. Гэтэл түшмэл хөгжилтэй инээмсэглээд,

-Бид монгол элэгтэй хүмүүс биз дээ гэхэд Пааралван бий гэж үү? хэмээгээд шар тосны үнэр ханхалсан аагьтай цай, хонины махны үнэрээр дөрвөн долоо хоног аяганы амсар зуугаагүйгээ ухаарлаа. Үг шөргөөлцөөд ашиг олохгүйг гадарласан янзтай гайхаш тасарсан түшмэлийг нүдний булангаар ажсан Пааралван сэтгэлдээ “Нигүүлсэнгүй царай гаргасан ийм түшмэлүүд  чангахан жавтий хүртдэгсэн. Өнөөдөр чамбайхан юм амсах нь. Үнэхээр нууц бүлгийн хүн бол яана? Намбартай уулзаагүй гэхэд тарган Бор, тэр хоёрыг гадарлах ёстой. Тэр хоёр энэ хэдэн сар Сэцэн ханы хэдэн орос худалдаачдын хөрөнгийг сэгсэрч, мод бариулах дөхсөн учраас зар цуу их таржээ” гэж бодно.

-Намбарын ихэр хаана байгаа вэ? гэж Пааралванг сорьж асуухад, ихэр тарган Борууд уу? Чамайг сэрдсэн 1000 бодыг хөөгөөд Мөнх толгойн харуулаар гаргаж улаан цэрэгт тушаахдаа “Их, Бага Цолмонгийн бэлэг” гэсэн байлгүй гээд хоолойгоо шахан инээлээ. Тэр хоёрыг горзойсон биерхүү болохоор “Ихэр борууд” гэдэг юм Пааралван, түшмэлийн ярианы төлвийг болгоож суухдаа “Сонин юм! Аргагүй Намбар, Бор хоёрыг мэдэж байна. Ийм нарийн нууцын мухарт хүрэх хэцүү! гэж бодоод, 

-Сүхтөмөр Хүрээнд бий юү гэж сөргөж туршлаа.

-Сүхбаатар Дээд шивээнд бий. Зөвлөлт Оросоос тусламж гуйгаад хэрэг явдал  үйлстэй бүтсэн. Би энэ нутгийн хүн болохоор жанжин надад найдсан юм. Намайг Догсом гэдэг гэж шивнэн учирлахад Пааралвангийн сэтгэл сая уужирч “Сангийн Яамны Догсом гэдэг энэ байх нь ээ гэж бодоод хонины маханд гар хүрчээ. Чингээд Пааралван Догсомтой ажил төрлийн талаар ярих зуур цартай бүтэн хонины махнаас дал дөрвөн өндөр, сээр шаант, өвчүү хормой тэргүүлэн өрөөл махны ясыг цайтал мөлжөөд гуулин данхтай цайг тухтай уучихлаа. Тэгээд гарын тосыг арчих зуур,

-За хоёр хоног унтчихвал уу! Хиагтын бараа хартлаа аяганы амсар зуухгүй гэлээ. Догсом Пааралвантай ярилцсанаар оргуулахаар шийдэж,

-Тэгвэл нүднийхээ хорыг сайн гаргаж ав гээд хажуудаа  байгаа довшуур дамрыг авч тачигнуултал хуяг орж ирлээ.

-Наад ялтангаа аваачаад хүйтэн гэрт нь хаячих. Хоёр хоног чийгтэй юмны бараа харуулж болохгүй гэж чандлан тушаахад хуяг, Пааралвангийн тохой руу нударч дагуулан гэрээс гарлаа. Пааралван, Догсомын тусламжтай чингэж оргоод Хэрлэнгийн орос Игнатын гурван суурь адууг хөөж Ононгийн хойд харуулаар гаргаж Догсомын зөвлөсөн Александрын ангид тушааж, баримт сэлтээ аваад Хиагтад ирж жанжинтай уулзжээ. Жанжин, Пааралвангийн паянг яриулаад хэсэг бодсоноо,

-Чи орос хэлэндээ аль зэрэг вэ? гэлээ.

-Сан бэйсийнхэнд зарагдаж байхдаа сурсан юм. Харин Сандагаар заалгаж бичиж сурснаа одоо мартаад байх шиг байна.

-Чамайг Засгийн газар хэлмэрч, орчуулагчаар өгнө. Харин сүүлд өөр ажилд тавина гэж жанжинг хэлэхэд Пааралван толгой дохижээ. Чингээд сар шахам болж байтал нэг өдөр Сүхбаатар Пааралванг өргөөндөө дуудуулж Хүрээ хотын талаар ярилцлаа.

-Чамайг чухал ажилд явуулна. Бид Ардын засаг төрийг тогтоолоо. Удахгүй Хүрээ орно. Тэнд үлдсэн цагаантны түншүүд зүгээр суухгүй бололтой. Тиймээс Хүрээний Жаарай гүнтэй ойртож учрахыг бод гэж захилаа.

-За. Хичээн гүйцэтгэе гэж Пааралванг хэлэхэд Сүхбаатар ширээнээс нэгэн дугтуйтай бичиг гаргаж өгөөд,

-Энэ бол баруун аймгийн нэгэн хошууны захирагчийн бичиг. Түүний хамсаатан Огсоо гэдэг хүнд үүнийг хүргэж өгөөд өөрийгөө хошуу тамгын бичээч гээрэй хэмээн учир явдлыг тодорхой ярьж өглөө. Пааралван хүрээнд ирээд Огсоогийнхыг сураглаж олоод нэгэн өдөр бараалхжээ. Тэгээд гутлын түрүүнээс захидлаа гаргаж байхдаа гаанс гаргаж мод толгойгоо нэрлээ.

-Хошуу захирагч намайг зарж энэ захидлыг таны гарт атгуулахыг даалгасан юм гэхэд Огсоогийн хоёр талд суусан залуугийн нэг, захидлыг Пааралвангаас авч Огсоод өгөхөд Пааралван мод толгойгоо сэтгэж суулаа.

-Жа ахын захиаг уншиж болгоолоо гэж Огсоог хэлэхэд Пааралван мод толгойгоо амнаас авч Огсоод барилаа. Огсоо гаансыг авч углуургаар нь салгаад шургуулж хийсэн бичгийг гаргаж нүд гүйлгэн уншсанаа гэрийн хойморт суусан хоёр залууг сонсог гэсэн шиг чанга дуугаар “...Сумьяа бэйстэн гаминг устгаж элгэн саднаа гашуун зовлонгоос гэтлэхийн оронд түшмэл Мэнгэттэй шөргөөлцөн, өшөө хонзон санаж улаан намын Чойбалсантай сэм нийлж, хошуудын эрсийг цэрэгт татан өөрөө Баруун замын тусгай анги гэгчийн дэд жанжин горилжээ. Би тангаргыг бодон Барон жанжинтай нийлэхээр цагаан намын Сухарев гэгчтэй хамтарч хүчин зүтгэхээр шийдэв. Сураг дуулбал Ардын намынхан Хүрээ чиглэх янзтай. Хэрэв чингэхэд хүрвэл учрыг Жаарай гүнтнээ айлтгаад Богдод сонордуулаад өшөөг талхлахыг хичээмүү хэмээн сэтгээд өчүүхэн боол, үнэнч шавийг зараад үүнийг толилуулав” гэж уншиж дуусгалаа. Огсоо хэсэг бодсоноо ам нээж,

-Чи Чойжин ламын сүмийн арын хашаанд очиж, Шагдартай уулзаж тэднийд байж бай! Энэ залуу таныг хүргэж өгнө гэтэл баруун талд сууж байсан залуу суудлаас бослоо. Чингээд Ардын засгийг Хүрээнд ирмэгц босохоор бэлдсэн хуйвалдааныг эхлэхээс хоёр хоногийн өмнө Хөх Задын төлөөний хүнд хэл сонсгожээ. Сүхбаатарын даалгавраар Хөх Зад хэмээгдэх Нанзад бослогыг удирдах ёстой зүтгэлтнүүдийг баривчилж амжив. Харин Огсоо тэр шөнө баригдалгүй мултарч, шургуу хөөцөлдсөний ачаар бослого эхлэхээс өмнөхөн, өчүүхэн сэжгээр баригдсан Онинго айхын эрхээр хэрэг улайсныг мэдэж амжсан байлаа. Тэгээд Пааралвантай уулзаж Богдын ордонд буй Жаарай гүнд үүнийг дуулгахыг захижээ. Огсоо Хүрээнээс оргохоор завдаж байгаад баригдлаа. Түүнээс хойш Пааралван, Жаарай гүнгийн илүү хашаа байшинг сахих болж Шагдарынхаас хөндийрлөө. Ингэж Жаарай гүнд итгэгдсэн Пааралван номхон хүлцэнгүй явсаар өдий хүрчээ...

Үргэлжлэл: http://www.tolgoilogch.mn/_zo1s8tztq5

Сэтгэгдэл 0ЭнгийнХэвтээБосооСэтгэгдэл бичих-Aa+
Санамсаргүй нийтлэл [ Энд дарна уу ]