Ангилал

Сайтын талаар ярилцъя Уншигчдын санал бодол

Ринчен багшийн монгол бичгээ аварч үлдсэн түүхУншсан25,880

Бараалхах үеэр Ханфунга дэд тэргүүлэгч, бид славжин үсгийг авахаа больж монгол бичгээ цаашид хэрэглэхээр болж байгаа хэмээн мэдэгджээ. Түүнийг сонссон Ринчин доктор ихэд баярлан, “За, би танд л найдаж байна” хэмээн Хафунга дэд тэргүүлэгчийн өмнө сунаж мөргөсөн юмсанжээ.

Оросын ард түмэнд бурхан мэт шүтэгдсэн Ленин багш нэгэн цагт “Дорно дахиныг латинчлах бол агуу их хувьсгал мөн” хэмээн  айлджээ. Энэхүү айлдварын хүрээнд уйгаржин Монгол бичиг үсэг маань солигдож байсан билээ.

БНХАУ-ын Үндэсний төв хэвлэлийн газарт ажиллаж байсан Зөвлөлтийн сургагч Черчешенко, Тодоева нар хуучин Монгол үсгийг шинэ үсэг буюу славжин үсгээр солих ажлыг идэвхжүүлэх зорилгоор 1950-иад оны дундуур Бээжингээс Өвөр Монголд удаа дараа очиж байжээ.

Энэ тухай тэр үед Өвөр Монголын сурган хүмүүжүүлэх хэвлэлийн хороонд сурах бичиг найруулах албан гэх (хэлтэс)-ийн эрхлэгчээр ажиллаж байсан, эдүгээ 86 настай өвгөн эрдэмтэн Дархуд овогт Раашдооров гуай дурсан ярьж байна. Черченшенко нь хэл бичгийн ухааны доктор професор цолтой, тухайн үедээ нэлээд дээгүүр байр суурьтай хүн байсан ажээ. Харин Тодоева нь хэл бичгийн ухааны дэд эрдэмтэн цолтой, Монгол хэл сайн мэддэг Халимаг эмэгтэй гэнэ. Тэрбээр сүүлд Өвөр Монголын сурган хүмүүжүүлэх хэвлэлийн хороонд хэсэг хугацаанд ажиллаж байжээ.

1955-1956 онд Монгол төрлийн хэлийг байцаан шинжлэх хээрийн шинжилгээний ангид Өвөр Монголын хэсэг эрдэмтдийн хамт оролцон ажиллаж ЗХУ-д хэд хэдэн ном хэвлүүлснээс “Орчин цагийн Монгол хэлний хичээл” ном нь орос хэлнээс хятад хэлэнд орчуулагдаж байжээ. Хожмоо түүний хэвлүүлсэн “Шинжааны Халимаг Ойрдын толь бичиг” хэмээх ном нь судалгааны сайн бүтээл болсон гэж эрдэмтэд үнэлсэн байна. Үүнтэй холбогдуулан нэгэн зүйлийг дурьдахад, “Монгол-Ойрдын баатарлаг туульс” (1923 он), “Монгол бичгийн хэлний дүрэм ба Халх аялгууны харьцуулсан судалгаа” (1929 он) зэрэг суурь судалгааны бүтээлүүдээр нь бидний сайн мэдэх нэрт Монголч эрдэмтэн, академич Б.Я.Владимирцов 1929 онд Халимагууд Элэст хотноо урьж, цаг үеийн шаардлагад нийцсэн өөрсдийн шинэ үсэг зохиолгох хүслээ илэрхийлжээ. Түүний хариуд Владимирцов “Хиагтын зээл дээр байгаа Монгол хүн, Хүрээний Монгол, Бээжингийн гудамжинд гүйж яваа Монгол хүмүүс бие биеэ шууд ойлголцдог гайхамшигтай бичиг үсэгтэй ард түмэн шүү дээ, Монголчууд! Би та нарт зориулсан ондоо бичиг үсэг зохиож чадахгүй гэж хэлсэн нь тэмдэглэгдэн үлджээ.

Шинэ үсэгт шилжих бэлтгэл ажил Өвөр Монголд 1947 оноос эхтэй бөгөөд 1953 оны өвлөөс бага суруулийн нэгдүгээр анги, анх дундын нэгдүгээр анги, дээд дундын нэгдүгээр ангийн сурагчдад зориусан шинэ үсгийн сурах бичиг зохиогдсон байдаг.

 

Черчешенко, Тодоева нар Монгол бичгийг славжин үсэг бичгээр солихоор Өвөр Монголоор дахин дахин явж буйг сонсоод, билгүүн номч их эрдэмтэн Б.Ринчин гуай 1956 оны эхээр Өвөр Монголын Ардын Хэвлэлийн Хорооны дарга Эрдэнэтогтох, дэд ерөнхий найруулагч Содномжамц хоёрт тусгайлан захидал бичсэн байна. Тэрхүү захидалдаа Ринчин доктор Черчешенко, Тодоева нарын ятгалгад оролгүй, Монголчуудын соёлын давтагдашгүй өв бичгээ солихгүй байх  бүх талын арга сүвэгчлэхийг хичээнгүйлэн гуйсан байжээ. 1957 онд Ринчин доктор Хөх хотод очиж Өвөр Монголын Багшийн дээд сургууль, шинэхэн байгуулагдсан Өвөр Монголын Их сургуулийн багш нарт Монголчуудын хэл соёлын талаар лекц унших үедээ Өөртөө засах орны дэд тэргүүлэгч Хафунгад бараалхаж Монгол бичгээ хадгалж үлдээх тухай бас л ярьжээ. 1956 онд Ринчин докторын бичсэн захидал тухайн үеийн удирдагчдын сонорт хүрсэн байсан нь лавтай гэлцдэг.

Бараалхах үеэр Ханфунга дэд тэргүүлэгч, бид славжин үсгийг авахаа больж Монгол бичгээ цаашид хэрэглэхээр болж байгаа хэмээн мэдэгджээ. Түүнийг сонссон Ринчин доктор ихэд баярлан, “За, би танд л найдаж байна” хэмээн Хафунга дэд тэргүүлэгчийн өмнө  сунаж мөргөсөн юмсанжээ. Ийнхүү 1958 оноос Өвөр Монголд кирилл үсэг хэрэглэх төлөвлөгөөг болиулсан байна.

1956 оны XII сард Ринчин доктор ЗХУ-ын Коммунист намын төв хорооны нэгдүгээр нарийн бичгийн дарга Никита Хрущёвт захидал бичиж, Монгол бичгийн авиалбарт орос үсэг таарахгүй байна. Нэг минутад зуун үг тэмдэглэж чаддаг Монгол бичгийг ээдрээтэй, хэцүү, хуучирсан гэх мэтийн яриа нь шинжлэх ухаанд харш, балай зүйл даруй мөн гэх зэргээр эх Монгол бичгээ өмгөөлөн, сэргээхэд дэмжлэг эрж байжээ. Тэр талаар орчуулагч Г.Аким олж нийтлүүлж байсан билээ.

Үзэл суртлын ямарч дарамтад ноён нуруу нь хугараагүй, эрдэмтэн чадал дорой олон олон атаатны дайралтад омог юу нь дарагдаагүй их эрдэмтэн Бямбын Ринчин Монгол бичиг соёлоо хамгаалахын төлөө тийнхүү хөөцөлдөж явсныг нь бодоход юутай бахархалтай, юутай хайрлалтай.

Сэтгэгдэл 13ЭнгийнХэвтээБосооСэтгэгдэл бичих-Aa+
4 сар 8. 8:47
ЗочиЦэрэнн

Монгол хэл, бичигийнхээ тухай Б.Ренчин, Чой.Лувсанжав нарын үзэл бодолыг үргэлж санаж орчин цагийн мэдээлэлийн хэрэгсэл дээр ажиллах монголчуудынхаа хэрэглэж байсан олон бичиг үсэгийг хооронд нь хөрөвүүлэх боломж хуилбарыг анхааран үзэж Монгол бичигээ хэрэглэх, орчин цагийн монгол хэлний дүрэмийг цэгцлэх ажилыг хийх санаархалтайхийж буй хүмүүст итгэж найдаж үр дүнг нь тэсэж ядан хүлээж байя.

2018, 6 сар 21. 22:24
Зочин aagi

Buriad bish ym shuudee .enshoobuu ovogt bymbiin renchin

2017, 10 сар 19. 11:05
Зочинчч

Энэ эрдэмтэн хүн чинь үүнийхээ төлөө шоронд орж зовсон ч өчүүхэн мятраагүй гаднгаас сурсан зүйлээ эх орноо алдаршуулахад зориулсан Өнөөгийн залуус хувцасны өнгөнд баригдсан хоол унданд хөлгүй барьцаалагдсан хүмүүс болж,Гаднаас хэл хальт сураад цүнх барих хэмжээнд Энэ эрхэм моторт дугуй унаж монгол дээлээр гангараг л хэрэглээтэй байсан.

2016, 12 сар 27. 17:03
гинжээ

агуу хүмүүс төрөхдөө л агуу байдаг. энэ их хүний бүтээл, судалгааны ажлыг олон нийтэд хүртээмжтэй танилцуулах цаг болсон. энэ нийтлэлийг бичсэн хүнд маш их баярлалаа. 60 аад оныхон уйгаржин бичгийг заалгаж байгаагүйгээс бүхэл бүтэн нэг үе соёлоосоо хоцорсон гэж боддог. бүх нийтийг уйгаржин бичигтэй болгох асуудлыг төр засаг ситемтэй явуулах шаардлагатай байна. үндэсний бичиг үсэггүй бол улс орон мөхсөнтэй адил лугаа.

2018, 9 сар 12. 13:27
Зочин

60 ОНЫХООН ӨӨРСДӨӨ СУРЦАГААЯ,ЯНДАШГҮШЙ БАЯН ЭХ ХЭЛНИЙХЭЭ АРВИН БАЯЛАГЫГ НЭЭЖ НҮДЭЭ НЭЭЦГЭЭЕ.

2017, 10 сар 20. 2:01
ббб

Агуу эрдэмтэн Бямбын Ринченг төрүүлсэн Буриад ард түмэнд баярлалаа.

2017, 4 сар 12. 16:38
Зочин

100 хувь санал нийлж байна.

2017, 3 сар 29. 9:11
Зочин

mash zuv gaihaltai erdemten hun shuu

2018, 6 сар 21. 12:05
Зочин

жинхэнэ эх оронч хүн гэж энэ эрдэмтнийг хэлнэ

2017, 2 сар 22. 13:58
ЗочинЧулуунбат

100% санал 1 байна.

2017, 11 сар 25. 13:26
Зочин

Монгол хэл соёл, хүнээ өмөөрч түүхээ өмөөрч зүтгэж байсныхаа төлөө энэ их хүн маш их хавчлагад өртөж байсан даа. Шоронд зодуулж нүдүүлж байхдаа ч сэтгэлээр мохоогүй цөөхөн хүний нэг шүү.

2016, 12 сар 27. 13:20
mongol hun Зочин

gaihaltai, baharhaltai

2018, 9 сар 7. 15:44
Зочин

Агуу хүн, агуу л байдаг. Өнгөрсөн хойно нь мянга харамсавч нөхөж болохгүй юм даа.

Сэтгэгдэл бичих
Санамсаргүй нийтлэл [ Энд дарна уу ]